Morgunblaðið - 24.04.2005, Side 15

Aðspurður segist Marvin hafa
prófað að nota Gibson-gítara en
aldrei náð tökum á þeim. „Ég varð
bara ruglaður. Þeir eru með tvo
styrktakka og ég náði aldrei að
skipta á milli „pikköppanna“ án
þess að lenda í vandræðum. Strato-
casterinn er bara með einn styrk-
takka og ég ræð best við hann. Ég
kýs Stratocasterinn, þetta er geysi-
lega fjölhæft hljóðfæri, hann er
léttur, sem skiptir máli þegar þú
stendur á sviði og spilar stanslaust í
tvo tíma. Stratocasterinn er frábær
gítar og auðvitað löngu orðinn
klassískur,“ segir Marvin en í fyrra
voru fimmtíu ár liðin frá því að
þessi byltingarkenndi smíðisgripur
Leos Fenders kom fyrst á markað.
Marvin upplýsir að hann hafi á
seinni árum einkum notað magnara
af gerðinni Matchless. „Síðustu tvö
árin hef ég notað handsmíðaðan
enskan magnara sem kallast KCP.
Þeir smíðuðu mjög fáa magnara og
því miður eru ekki margir eftir,
þannig að á þessari tónleikaferð hef
ég verið að prófa hitt og þetta. Ég
nota sennilega Matchless þegar ég
spila á Íslandi.“
Marvin leggur vitanlega ríka
áherslu á að bergmálshljómurinn sé
sem nákvæmastur og notar tæki
sem nefnist Echo From The Past.
„Þetta er frábært tæki, það er for-
ritað þannig að það hýsir öll berg-
málshljóðin sem ég notaði á gömlu
lögunum. Aðstoðarmaður minn
skiptir svo einfaldlega á rétta still-
ingu á milli laganna. Þannig næ ég
að framkalla á sviðinu alveg sama
hljóm og ég notaði þegar ég tók lög-
in upp. Svo nota ég „over-drive“-
tæki í tveimur lögum. Annars er
þetta bara magnarinn, Stratocast-
erinn og fingur mínir.“
Já, einmitt, sem eru óneitanlega
dálítið mikilvægir í þessu sam-
bandi!
„Já,“ segir Marvin og hlær.
„Þetta er auðvitað allt í fingr-
unum.“
Síðasta tónleikaferðin
Nú er þetta síðasta tónleikaferð
The Shadows og auglýst sem „The
Final Tour“. Mér skilst hún hafi
hafist í fyrra, þannig að þetta er
mjög löng tónleikaferð, mun henni
nokkru sinni ljúka?
„Jú, jú henni er að ljúka. Við
höldum tvenna tónleika í Birm-
ingham 14. og 15. maí og þá er
þessu lokið. Þetta hefur gengið
geysilega vel, okkur hefur verið
mjög vel tekið alls staðar og satt að
segja hafa áheyrendur verið mjög
ánægðir með tónleikana. Við kom-
um saman í júní í fyrra til þess eins
að halda upp í síðustu tónleikaferð-
ina. Þá höfðum við ekki unnið sam-
an í fjórtán ár. Þetta gekk svo vel
að við vorum sífellt beðnir um að
spila á fleiri stöðum. Við ákváðum
síðan að ljúka þessu í Evrópu.“
Og hvað tekur þá við, ferðu ekki
bara heim að semja nýja tónlist og
æfa þig á gítar?
„Kannski, ég hef enn geysilega
gaman af að spila. Ég mun auðvitað
hvíla mig eftir að hafa lokið þessari
tónleikaferð. Svo ætla ég bara að
sjá til,“ segir Hank Marvin að lok-
um.
Um smekk þýðir víst lítt að deila
en ekki verður því á móti mælt að
Hank Marvin er í hópi allra áhrifa-
mestu gítarleikara síðustu áratuga.
Stíll hans er alveg einstakur og
mótaður af nákvæmni, mikilli tækni
og fingrastyrk. Hljómurinn þekkist
alltaf. Notkun hans á tremelo-
stönginni sem fylgir Stratocastern-
um er mögnuð og hefur án nokkurs
vafa kostað mikla vinnu. Þolin-
mæðin er víst sú dyggð sem gít-
arleikarar geta síst verið án.
Nú styttist í að aðdáendur
„Skugganna“ á Íslandi fái að hlýða
á þá á ný og ekki verður í efa dregið
að það tækifæri gefst ekki aftur. Og
vísast munu áhugamenn um gítar-
leik á öllum aldri taka Hank Marvin
fagnandi. Á því sviði er þessi hóg-
væri maður í hópi risanna.
asv@mbl.is
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 24. APRÍL 2005 15
Í suðausturhluta Eistlands,skammt frá landamærunum aðRússlandi og nær miðja vegu ámilli vatnanna Peipsjärv ogVortsjärv, er borgin Tartu, eða
Dorpat eins og hún var oft kölluð á
fyrri tímum. Tartu er önnur stærsta
borg Eistlands með u.þ.b. eitt hundr-
að þúsund íbúa og á sér langa og
merkilega sögu. Hún var öldum sam-
an eina háskólaborgin í landinu og eitt
helsta lærdómssetur í þeim heims-
hluta, er við nefnum gjarnan einu
nafni Eystrasaltslönd. Þar störfuðu á
18. og 19. öld margir nafnkunnir vís-
indamenn og voru sumir þeirra
þekktir um alla Evrópu og víðar.
Greinarhöfundur fór fyrir skömmu
í stutta heimsókn til Tartu og segir
hér frá því helsta sem fyrir augun bar
og rifjar upp nokkra þætti úr merkri
sögu þessarar fallegu borgar, sem
næsta fáir Íslendingar virðast hafa
heimsótt.
„Tartu, er það ekki gamla Dorpat?“
sagði sænskur vinur minn þegar ég
sagði honum að ég hygði á ferð þang-
að austur. „Reyndu endilega að heim-
sækja Dorpat,“ bætti hann við. „Þetta
er gullfalleg borg og gegnir miklu
hlutverki í sænskri sögu. Þar var
menningarleg miðstöð sænska
Eystrasaltsveldisins á 17. öld, Gústaf
II Adólf stofnaði þar háskóla árið
1632 og þar var starfandi eins konar
útibú frá æðsta dómstól Svíþjóðar,
„Sveriges andra hovrätt“, var það
kallað.“
Þessi orð hins margfróða sænska
starfsbróður míns rifjuðust upp fyrir
mér þar sem ég sat í rútunni á leið frá
Tallinn til Tartu. Eistland er lítið
land, 45.227 ferkílómetrar að flatar-
máli. Mikill hluti landsins er láglend-
ur, hæstu fjöll ná rösklega 300 metra
yfir sjávarmál og samgöngur eru
greiðar. Þægilegast er að ferðast með
áætlunarbílum og tekur t.d. rúmlega
tvær klukkustundir að fara milli Tall-
inn og Tartu.
Samstarf um ritun fiskveiðisögu
Erindi mitt til þessarar gamal-
grónu lærdómsborgar var að hitta að
máli sagnfræðinga við Tartuháskóla,
kynna þeim starfsemi samtaka fræði-
manna er vinna að ritun fiskveiðisögu
Norður-Atlantshafs (NAFHA) og
ræða við þá möguleika á samstarfi
eistneskra sagnfræðinga við samtök-
in. Sú hugmynd kann að virðast nokk-
uð langsótt við fyrstu sýn, en stað-
reyndin er sú, að á 20. öld tóku
Eistlendingar umtalsverðan þátt í
fiskveiðum á Norður-Atlantshafi. Á
lýðveldistímanum, 1919–1939, sendu
þeir skip til veiða á þessu hafsvæði,
m.a. til síldveiða á Íslandsmiðum, og á
sovéttímanum átti stór hluti sovéska
úthafsflotans heimahöfn í Eistlandi.
Þá hefur löngum verið góður mark-
aður fyrir sjávarafurðir úr norðurhöf-
um í Eistlandi, m.a. fyrir íslenska síld.
Jafnframt því að ræða við kollega
hugðist ég reyna að kynna mér nokk-
uð sögu Tartu og svipast um á sögu-
slóðum. Í Tallinn var mér sagt, að
gamli borgarhlutinn væri lítill, en ein-
staklega fallegur. „Þú getur skoðað
hann allan á einum eftirmiðdegi, en
hafðu augun hjá þér og þá sérðu
margt forvitnilegt,“ sagði einn við-
mælenda minna.
Þetta reyndust orð að sönnu, en ég
varð óneitanlega hissa þegar bíllinn
ók inn í úthverfi borgarinnar. Þar átti
ég helst von á því að sjá gömul og nið-
urnídd timburhús eða ógnarljótar
Stalínsblokkir, sem svo oft blasa við í
úthverfum borga í gömlu Sovétríkj-
unum. En ekkert slíkt var að sjá. Þess
í stað blöstu við augum snotur ein-
býlishús í funkisstíl og minntu helst á
syðsta hluta Helgamagrastrætis á
Akureyri. Svo komum við á umferð-
armiðstöðina og þar í kring var ekki
annað að sjá en forljótar nýjar bygg-
ingar úr gleri og stáli, einna líkastar
nýjustu stórhýsum við Sæbrautina.
Ég tók leigubíl á hótelið, þar sem voru
að sögn heimamanna höfuðstöðvar
sovéska flughersins á þessum slóðum
á meðan Sovétríkin voru og hétu.
Ekki varð ég þó var við neitt og svaf
vært um nóttina.
Allt snýst um háskólann
Á hótelinu kom til fundar við mig
fulltrúi háskólans og fylgdi mér um
gamla bæinn. Og satt var það sem
vinir mínir í Tallinn höfðu sagt. Gamli
borgarhlutinn í Tartu er örlítill en
ákaflega fallegur og borgin er há-
skólaborg í orðsins fyllstu merkingu.
Bæjarlífið snýst allt um háskólann og
hann er allt í öllu. Hann er lang-
stærsti vinnustaðurinn og af honum
og starfsemi hans hafa flestir borg-
arbúar atvinnu og framfæri, kennar-
ar, rannsóknarfólk, hvers kyns þjón-
ustufólk, að ógleymdum stúdentum
sem koma frá ýmsum löndum þótt
Eistlendingar séu vitaskuld langflest-
ir þeirra. Ég hef aldrei áður komið í
jafn hreinræktaða háskólaborg, nema
ef vera skyldi Heidelberg í Þýska-
landi og kannski er það dæmigert fyr-
ir háskólaborgina Tartu, að stærsta
fyrirtæki hennar sem ekki tengist há-
skólanum beint er bjórverksmiðja.
Áhrif háskólans í borginni má svo ef
til vill gleggst marka af því, að hann
hefur lengi átt fastan fulltrúa í borg-
arstjórninni og er hann oftast forseti
hennar.
Margt skemmtilegt bar fyrir augu
á gangi um Tartu. Þar er urmull af
veitinga- og kaffihúsum og bera mörg
þeirra nöfn þekktra rithöfunda,
fræðimanna og listamanna, eist-
neskra og erlendra, og hafa margir
þeirra starfað í borginni, sem heima-
menn segja stoltir vera menningar-
lega höfuðborg Eistlands. Annað sem
vakti athygli mína á göngunni var
mikill fjöldi dyra- og gluggaskilta sem
á stóð „Kasino“. Við nánari athugun
kom í ljós, að þarna var ekki um eig-
inleg spilavíti að ræða heldur leik-
tækjasali sem stúdentar sækja mikið.
Á göngunni um gamla borgarhlut-
ann fræddi leiðsögumaðurinn mig um
hús og byggingar og sagði mér margt
um sögu borgarinnar og háskólans.
Ég furðaði mig á því að flest húsin
virtust fremur ný, frá 19. öld og yngri.
Það á sér þá eðlilegu en dapurlegu
skýringu að brunar hafa leikið Tartu
grátt í aldanna rás. Á síðari öldum
hefur borgin þrisvar sinnum verið
brennd til grunna, þar af tvisvar af
Rússum. Af þeim sökum hafa engar
miðaldabyggingar varðveist nema Jó-
hannesarkirkjan, sem varð hins vegar
illa úti í síðari heimsstyrjöld. Þá var
Tartu brennd í fjórða sinn, en nokkr-
ar sögufrægar byggingar sluppu,
þ.á m. aðalbygging háskólans sem
þykir eitt glæsilegasta hús í öllu Eist-
landi.
Vinarbragð sem ekki gleymist
Að lokinni göngunni um gamla bæ-
inn héldum við upp á hæð sem nefnist
„Toomi“. Þaðan er gott útsýni yfir
borgina og þar uppi eru rústir af dóm-
kirkju frá miðöldum. Hluti hennar
hefur verið gerður upp og þar er til
húsa mikið og stórfróðlegt safn um
sögu háskólans. Einnig er þarna stórt
sjúkrahús, hið stærsta í Suður-Eist-
landi, og einkar forvitnileg stjörnuat-
hugunarstöð frá 18. öld. Á þaki henn-
ar, sem er hæsti punktur á þessum
slóðum, er fánastöng sem sést víða að.
Þar blakti eistneski fáninn og hefur
að sögn leiðsögumanns míns gert
óslitið frá því fréttir bárust af því að
Íslendingar hefðu fyrstir þjóða viður-
kennt sjálfstæði Eistlands. Því vinar-
bragði gleyma Eistlendingar ekki og
á það sinn þátt í því, hve gott er að
vera Íslendingur í landi þeirra.
Saga Tartu er að vonum nátengd
sögu háskólans. Hún var langt fram
eftir öldum lítill bær en
er Gústaf II Adólf afréð
að borgin skyldi verða
lærdóms- og trúar-
bragðamiðstöð sænska
Eystrasaltsveldisins og
stofnaði þar háskóla ár-
ið 1632 tók hagur henn-
ar að vænkast. Til skól-
ans komu kennarar og
nemendur frá mörgum
löndum og Tartu varð
sannkallað lærdóms-
setur.
Á valdatíma Svía í
Eistlandi gegndi há-
skólinn í Tartu öðru
fremur hlutverki eins
konar menningarmið-
stöðvar fyrir almenn-
ing og útskrifaði eink-
um presta og kennara
sem unnu mikið starf
við að útbreiða al-
menna menntun og
þekkingu meðal þjóð-
arinnar. Eftir sigur
Rússa á Svíum í upp-
hafi 18. aldar gekk á
ýmsu í sögu háskólans.
Hann var fluttur til
Pärnu um hríð og um
nokkurra ára skeið var
honum lokað. Með
valdatöku Alexanders I
Rússakeisara hófst
hins vegar nýtt blóma-
skeið. Það stóð lungann
úr 19. öldinni og þá var háskólinn í
Tartu einn hinn þekktasti í Evrópu.
Þar störfuðu ýmsir heimsþekktir vís-
indamenn, ekki síst í náttúruvísindum
og læknisfræði, og má þar nefna K.E.
von Baer, upphafsmann nútíma fóst-
urfræði, og W. Zoege von Manteuffel,
sem vann mikið að rannsóknum á
sóttvörnum og notaði fyrstur manna
gúmmíhanska við skurðaðgerðir. Þá
stóðu vísindamenn í Tartu einnig
framarlega í rannsóknum í lyfjafræði
og einnig voru þar þekktir landkönn-
uðir, m.a. F. von Bellingshausen sem
varð fyrstur manna til að sigla um-
hverfis Suðurskautslandið á árunum
1819–1821.
Uppbygging eftir deyfðartíma
Þannig mætti áfram telja, listinn er
langur. Á lokaskeiði 19. aldar og
fyrstu árum hinnar 20. hnignaði
Tartuháskóla, en á lýðveldistímanum
átti hann annað blómaskeið og þá
voru hugvísindamenn þar í farar-
broddi. Á sovéttímanum var flest með
deyfð og drunga en eftir að Eistlend-
ingar hlutu sjálfstæði á ný árið 1991
hófst ný uppbygging. Nú er mikið líf í
Tartu. Erlendir kennarar og stúdent-
ar streyma á ný til háskólans og hvar-
vetna er unnið að endurreisn þessa
fornfræga menntaseturs. Má nefna
sem dæmi, að flestar kennslubygg-
ingar skólans hafa verið gerðar upp
og daginn áður en ég kom til Tartu
var enduropnaður frægur stúdenta-
kjallari, sem verið hafði eins konar
miðstöð háskólasamfélagsins fyrr á
tíð og samkomustaður stúdenta sem
hófu baráttu fyrir sjálfstæði Eist-
lands á 19. öld. Þangað fórum við, ég
og leiðsögumaður minn, í lok göngu-
ferðarinnar um Tartuborg. Ég hafði
orð á því að mér þætti ákafinn við
endurreisn bygginga í borginni aðdá-
unarverður og að í því efni væru þeir í
Tartu greinilega komnir lengra en
landar þeirra í Tallinn. Svarið sem ég
fékk var í senn skemmtilegt og at-
hyglisvert:
„Við erum Vesturlandabúar en
festumst vegna duttlunga sögunnar í
austrinu í hálfa öld. Þann tíma þurf-
um við að vinna upp.“
Ráðhúsið í Tartu.
Gamla stjörnuskoðunarmiðstöðin í Tartu.
Ljósmynd/Jón Þ. Þór
Aðalbygging háskólans í Tartu þykir ein glæsilegasta byggingin í öllu Eistlandi.
Dagur
í Tartu
Bæjarlífið í borginni Tartu í
Eistlandi snýst allt um há-
skólann. Þar var öldum sam-
an eini háskólinn í Eistlandi
og eitt helsta lærdómssetur
Eystrasaltslandanna. Jón Þ.
Þór var dag í Tartu.
Stytta af Gústav Adólf Svíakonungi,
sem stofnaði háskóla í Tartu 1632.
Höfundur er sagnfræðingur.