Morgunblaðið - 24.04.2005, Blaðsíða 33

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 24. APRÍL 2005 33
margir eignuðust hlut í við einkavæðingu,
lækkaði hlutur einstaklinga úr 24% í 17% frá
2001 til 2004.
Í ýmsum hlutafélögum hafa einstaklingar þó
haldið sínum hlut eða aukið hann – það á t.d.
við um viðskiptabankana þrjá – og í sumum
tilfellum hefur hlutur einstaklinga aukizt, eins
og í Bakkavör þar sem hann hækkaði úr tæp-
lega 8% árið 2000 í 26% í fyrra.
Einar K. Guðfinnsson sagði í Morgun-
blaðinu 6. marz sl. að skýringuna á minnkandi
hlut einstaklinga í umræddum fyrirtækjum
mætti að einhverju leyti rekja til þess að ein-
staklingar sem hefðu átt í hlutafélögum hefðu
í auknum mæli slegið sér saman um eign-
arhaldsfélög sem héldu utan um hlutabréf
nokkurra einstaklinga.
„Hitt er ljóst að á síðasta ári fóru fram gríð-
arlega mikil hlutafjárútboð í mörgum af
stærstu fyrirtækjum landsins. Þessum hluta-
fjárútboðum var beint nær eingöngu að svo-
nefndum stofnfjárfestum, þannig að einstak-
lingar áttu ekki þess kost að kaupa hlutabréf í
þeim útboðum og það hygg ég að skýri frekar
þessa þróun; að stofnfjárfestarnir, þ.e. stóru
fjárfestarnir – lífeyrissjóðir og öflugri ein-
staklingar og fyrirtæki þeirra, eru orðnir
miklu stærri hluti af eigendum þessara stóru
fyrirtækja en áður,“ sagði Einar.
Þingmaðurinn benti jafnframt á það í sam-
tali við blaðið að nauðsynlegt væri að auka
tiltrú fólks á að fjárfesta í fyrirtækjum, en til
þess þyrfti að treysta stöðu minni hluthafa og
einstaklinga, t.d. hvað varðar yfirtökuskyldu.
Réttur smærri hluthafa var einmitt eitt af
þeim málum, sem Eyjólfur Konráð Jónsson
barðist hvað ötullegast fyrir.
Sömuleiðis hefur það gerzt undanfarin ár að
skráðum félögum í Kauphöllinni hefur fækkað
og þar með möguleikum almennings til að
festa fé sitt í hlutabréfum.
„Heilbrigð
lýðræðisleg
þróun“
Meðal annars af
þessum sökum hefði
átt að nota tækifærið
við einkavæðingu
Landssíma Íslands
hf. og gefa almenn-
ingi kost á að kaupa hlut í fyrirtækinu strax í
upphafi. Flestir sérfræðingar, sem hafa tjáð
sig um málið, telja að þannig hefði mátt efla
hlutabréfamarkaðinn og tiltrú almennings á
honum. Þess í stað var ákveðið að selja Sím-
ann hópi a.m.k. þriggja kjölfestufjárfesta, en
ekki á að bjóða almenningi bréf fyrr en eftir
tvö og hálft ár.
Þetta er ein ástæða hinna gífurlegu við-
bragða einstaklinga við margumræddri Við-
horfsgrein Agnesar Bragadóttur hér í blaðinu
í byrjun síðustu viku. Almenningur er aug-
ljóslega áhugasamur um að eignast hlut í
þessu stóra, öfluga og arðsama fyrirtæki. Fólk
vill ekki að fáar viðskiptasamsteypur gleypi
Símann. Og þótt þeir, sem gæta ríkissjóðs,
vilji auðvitað fá sem hæst verð fyrir Símann
er það ekki eina markmiðið með sölunni, eins
og Morgunblaðið hefur ítrekað bent á. Annað
mjög mikilvægt markmið er að stuðla áfram
að því að gera venjulegt fólk að eigendum fyr-
irtækja – að efla auðstjórn almennings.
Eins og fram kom í tilvitnun í bók Eyjólfs
Konráðs Jónssonar í upphafi þessa Reykjavík-
urbréfs snýst það ekki einvörðungu um pen-
inga að gera almenning að eigendum atvinnu-
fyrirtækjanna í landinu. Það snýst um
„heilbrigða lýðræðislega þróun“, að því valdi,
sem peningunum fylgir, sé dreift hæfilega, að
það þjappist ekki saman í höndunum á fáum
einstaklingum.
Eyjólfur Konráð hafði sérstakan hæfileika
til að laða að sér ungt fólk. Hann hafði rík
áhrif á a.m.k. tvær kynslóðir ungs fólks í
Sjálfstæðisflokknum með framsæknum hug-
myndum sínum. Ungir sjálfstæðismenn höfðu
gjarnan á orði að hann hefði aldrei gengið úr
Heimdalli þótt aldurinn segði annað. Á átt-
unda áratug síðustu aldar tóku menn af þeirri
kynslóð, sem nú er enn ráðandi í Sjálfstæð-
isflokknum, upp ýmsar af hugmyndum Ey-
kons er ráðizt var í herferð gegn ríkisaf-
skiptum undir yfirskriftinni Báknið burt. Á
seinni hluta níunda áratugarins fóru ungir
sjálfstæðismenn aftur í herferð fyrir einka-
væðingu ríkisfyrirtækja og gerðu þá orð Ey-
kons, auðstjórn almennings, að kjörorði sínu.
Á þessum tíma einblíndu ungir sjálfstæð-
ismenn – sem eru flestir ekki lengur ungir
sjálfstæðismenn, heldur í áhrifastöðum í Sjálf-
stæðisflokknum, í öflugum fyrirtækjum og í
hagsmunasamtökum – á þann þátt hugmynda
Eyjólfs Konráðs sem sneri að því að minnka
völd stjórnmálamannanna og færa þau í hend-
ur almennings með sölu ríkisfyrirtækja. Segja
má að það hafi tekizt vel að hrinda þessum
hugmyndum í framkvæmd, þótt enn megi gera
betur í því að færa verkefni frá ríkisvaldinu til
einkaframtaksins. Davíð Oddsson, utanríkis-
ráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins,
hafði á orði í gær, föstudag, er hann og Hall-
dór Ásgrímsson héldu blaðamannafund vegna
10 ára afmælis stjórnarsamstarfsins í dag, að
stjórnin hefði verið áhugasöm um að draga úr
eigin völdum. Það er rétt og það hefur meðal
annars gerzt með einkavæðingunni.
Á áttunda og níunda áratug síðustu aldar
veltu menn þannig ekki fyrir sér að ráði því
sem Eyjólfur Konráð hafði sagt á sjöunda ára-
tugnum, að auðlegð þjóðfélagsins ætti ekki að
safnast á hendur fárra einstaklinga. Sennilega
var það vegna þess, sem Eykon benti á sjálf-
ur, að það var þá enn ekki mikið af mjög ríku
fólki á Íslandi og auðjöfnun hér meiri en víð-
ast hvar í nágrannalöndum okkar. Eina sam-
þjöppunin í viðskiptalífinu, sem ungir sjálf-
stæðismenn sáu ástæðu til að gagnrýna og
berjast gegn, var starfsemi Sambands ís-
lenzkra samvinnufélaga, sem nú er úr sögunni.
Á síðustu árum hefur efnafólki hins vegar
fjölgað á Íslandi – og það er gott og jákvætt.
Það er rökrétt afleiðing þeirra miklu breyt-
inga í frjálsræðisátt, sem gerðar hafa verið í
tíð núverandi ríkisstjórnar og þeirrar, sem sat
á undan henni. En rétt eins og það þarf að
takmarka hið annars nauðsynlega og þarfa
ríkisvald, á að takmarka völd þeirra, sem eiga
mikla peninga. Valdið hefur færzt frá litlum
hópi stjórnmálamanna, meðal annars fyrir til-
stilli einkavæðingar, en við erum litlu betur
sett ef það færist bara til lítils hóps eigna-
manna. Því miður eru ýmis merki um að sú
verði þróunin, verði ekkert að gert.
Þáttur í að takmarka vald hinna fáu er að
efla fjárstjórn fjöldans; að gera sem flesta
borgara fjárhagslega sjálfstæða eigendur fyr-
irtækja, sem geta m.a. veitt umsvifamönnum í
viðskiptalífinu aðhald með fjárfestingum sín-
um og með afskiptum sínum af rekstri hluta-
félaga á aðalfundum þeirra.
Það er þess vegna full ástæða til þess að
ungir sjálfstæðismenn dagsins í dag taki enn á
ný upp merki Eyjólfs Konráðs Jónssonar og
berjist fyrir raunverulegri auðstjórn almenn-
ings. Þegar þeir berjast fyrir að ríkisfyrirtæki
verði einkavædd, eiga þeir að beita sér fyrir
því að almenningi verði boðinn hlutur til
kaups og að eignaraðild sé dreifð. Þeir eiga að
beita sér fyrir dreifðri eignaraðild stórfyr-
irtækja almennt – meðal annars til að þau geti
haldið áfram að vera skráð í Kauphöllina – og
að réttur lítilla hluthafa sé tryggður. Og þeir
eiga að stappa stálinu í þingmenn sína og ráð-
herra að taka nú á og setja alvöru löggjöf, sem
setur viðskiptalífinu hæfilegan ramma. Allt
þetta er þáttur í að tryggja í sessi á Íslandi
„það heilbrigða jafnvægi milli hinna ýmsu
valdastofnana og fólksins í landinu, sem eitt sé
þess megnugt að tryggja varanlegt lýðræði og
trausta þjóðfélagsskipun“.
Morgunblaðið/Brynjar Gauti
Hluthafafundur í Íslandsbanka. Bankinn er eitt þeirra réttnefndu almenningshlutafélaga, sem orðið hafa til á seinni árum, með um 10.000 hluthafa.
„Þáttur í að tak-
marka vald hinna
fáu er að efla fjár-
stjórn fjöldans; að
gera sem flesta
borgara fjárhags-
lega sjálfstæða eig-
endur fyrirtækja,
sem geta m.a. veitt
umsvifamönnum í
viðskiptalífinu að-
hald með fjárfest-
ingum sínum og
með afskiptum
sínum af rekstri
hlutafélaga á aðal-
fundum þeirra.
Það er þess vegna
full ástæða til þess
að ungir sjálfstæð-
ismenn dagsins í
dag taki enn á ný
upp merki Eyjólfs
Konráðs Jónssonar
og berjist fyrir
raunverulegri auð-
stjórn almennings.“
Laugardagur 23. apríl