Tíminn - 24.02.1973, Síða 8

8
TÍMINN
Laugardagur 24. febr. 1973.
KÓPERNIKUS
Sagt frá pólskri kvikmynd um líf hans og starf
Á SÍÐASTA ári lauk
töku kvikmyndar um lif
og starf Kópernikusar,
sem staðið hafði i tvö ár.
Stjórnendur eru Ewa og
Czeslaw Petelski, en
myndin er tekin i Pól-
landi, Tékkóslóvakiu og
A.-Þýzkalandi og
sýningartimi er 150
minútur. Mynd þessi var
gerð til minningar um
að 500 ár eru liðin frá
fæðingu stjörnufræð-
ingsins mikla, en einnig
hafa Pólverjar gert
fræðslumyndir af þessu
tilefni.
Glötuð paradis
Nikulás Kópernikus (1473-1543)
lifði mikla breytingatima i sögu
mannkvnsins. otí umfram allt i
sögu Evrópu og kristinnar trúar.
Endurreisnin, siðaskiptin og upp-
götvun nýs heims áttu sér stað á
hans dögum og höfðu áhrif á allt
mannlifið. Sjálfur gerði hann sitt
til að breyta heimsmyndinni, en
sólmiðjukenning hans varð
grundvöllur nýrrar visindalegrar
þekkingar á umheiminum. Kenn-
ing Kópernikusar, sem kaþólska
kirkjan visaði á bug skömmu eftir
andlát hans, var einnig mikilvæg
fyrir heimspekina. h>essu er bezt
lýst i orðum prentarans frá
Wittenberg, sem fyrstur áræddi
að prenta ,,Um gang himintungl-
anna”, og tekin eru upp i lokaat-
riði kvikmyndarinnar: „Kóper-
nikushefur tekið af fólki paradis,
sem var i seilingarfæri, rétt aö
baki biminhvelfingarinnar og nær
sjáanleg mannlegum augum, og
knúð það til að leita að lifstilgangi
annars staðar en i trúnni á
guð..”.
Þrir kaflar
Að baki hinum sex bindum ,,De
revolutionibus” (Um byltingar —
það var upprunalegi titillinn, sem
Kópernikus gaf bókinni, en
prentararnir bættu við „Orbium
Coelestium” = himintunglanna)
lá margra áratuga þrotlaust
starf, sem hófst á æskuárum
höfundarins. Þrir meginþættir
ævisögu Kópernikusar voru vald-
ir sem efni kvikmyndarinnar:
nám hans i Krakow háskóla,
undirbúningur og vörn doktors-
ritgerðar i Ferrara-háskóla á
Italiu og starf hans sem kanúki i
Warmia biskupsdæmi, en inn á
milli er vafin frásögn af siðustu
mánuðunum i ævi þessa mikla
visindamanns, er hann hafði þeg-
ar markaðtimamót með lifsstarfi
sinu.
Hvorugur hafði hug á
prestsskap
Sá hluti myndarinnar, sem ger-
ist i Krakow, hefst á iburðarmik-
illi jarðarför Casimirs Jagiellon-
ian konungs, þess sem skóp vold-
ugt Pólland og sigraði Reglu
tevtónariddaranna. A meðal
gesta við útförina og messu i
Wawel dómkirkju er ungur
menntamaður, Nikulás Kóper-
nikus, eldri bróðir hans, Andrea,
og frændi þeirra, Lucas Watzen-
rode, biskup i Warmiu. Biskupinn
litur á þá frændur sem eftirmenn
sina, sem muni viðhalda fornum
siðum fjölskyldunnar og taka við
þeirri ábyrgð, sem á honum hvil-
ir. Hann kostar nám þeirra en
krefst þess einnig að þeir helgi sig
prestskap. Það er þó hvorugum
bræðranna að skapi. Andrea er
heimsmaður en Nikulás hefur
takmarkalausan áhuga á visind-
um og hlýðir ákafur á fyrirlestra
Wojiechs frá Brudzewo, mikils
pólsks stjörnufræðings og eins
fyrsta boðbera mannúðarstefnu
endurreisnartimans meðal fræði-
manna Krakowháskóla.
Villutrúarmaður
Námsferill Nikulásar i
Bologna, Padúa og Ferrara er
glæsilegur og þar leggur hann
megindrögin að sólmiðjukenn-
ingu sinni. Við athöfnina, er hann
hlýtur doktorsgráðu, gefst honum
fyrsta tækifærið til að kynna
kenningu sina opinberlega. Ifann
heldur fyrirlestur við hirð d'Este
kardinála og i fyrsta sinn er hon-
um sagt undir rós, að hann sé á
hættulegri braut, sem nálgist
uggvænlega villutrú. Engin leið
er að misskilja raunverulega
merkingu þess, sem sagt er.
Kirkjan lætur ekki hrifsa himin-
inn úr höndum sér svo auðveld-
lega.
Þjónn Póllands
Bræðurnir tveir koma aftur til
hirðar biskupsins i Warmiu.
Andrea, sem frændi þeirra hefur
kjörið sem sinn eftirmann, er
hættulega veikur. Nikulás verður
kanúki Warmiubiskupsdæmisins
og nemur stjórnarstörf og pólitik
af frænda sinum.
Warmia, algerlega pólskt land-
svæði, er umlukið á alla vegu
héruðum i eigu Reglu tevtóna-
riddaranna, en meðlimir hennar
reyna að stemma stigu við pólsk-
um háttum i Warmiu hvað sem
það kostar. Lucas biskup sem var
áður metnaðargjarn stjórnmála-
maður hefur breytzt. Hann skilur
mikilvægi stöðu sinnar og beitir
allri orku sinni til að verja land
sitt. Nikulás fylgir i fótspor
biskups og eftir lát hans verður
hann fulltrúi dómkirkjunnar og
hrindir enn einni innrás tevtóna-
riddaranna. Veraldleg skyldu-
störf eru timafrek og hann hefur
sárlitinn tima til að vinna að
rannsóknum i stjörnuskoðunar-
herberginu i kastalaturninum.
Anna Schilling, sem er dóttir gull-
smiðsins i Eblag er ráðskona
hans og hefur unnað honum
hugástum allt sitt lif, veitir hon-
um mikla hjálp og siðferðislegan
stuðning. En aðstæður breytast
þegar Jan Dantyzek litrikur mað-
ur endurreisnartimans, stjórn-
málamaður, rithöfundur, ferða-
maður og kirkjuhöfðingi, er út-
nefndur biskup í Warmiu. Nikulás
Kopernikus hverfur nú í skugg-
ann. Siðustu árin er hann kanúki i
smáborginni Frombork og þar
lýkur hann sex binda verkinu „De
revolutionibus”.
Guð gegn manninum
Kvikmynd þeirra Petelski
sýnir glæsilegt timabil pólska
konungdæmisins og i sögu mann-
legrar hugsunar. Það gotneska
táknar flótta miðaldamanna á
vit guðs, en endurreisnin markar
afturhvarf til mannsins sjálfs,
rannsókn hans á sjálfum sér og
sinum heimi. Slikur er áhrifamik-
ill bakgrunnur myndarinnar. Rik
áherzla hefur verið lögð á að hafa
klæðnað og allan sviðsbúnað i
myndinni i sem mestu samræmi
við daglegt lif á 15. og 16. öld.
Anna Schilling er leikin af Barböru Wrezesinska.
Mynd þessi er að sögn áhrifamikil geysileg áhrif á þróun visinda i
bæði að listrænu gildi og sem heiminum.
minning mikils manns, sem hafði (Þýtt og saman tekið — SJ).
Kopiczynski í hlutverki Kópernikusar
Bræðsluskipið kemur ekki
Leiga á flutningaskipum könnuð
ÞÓ, Reykjavik. — Eins og komið
hefur fram i fréttum, þá fóru þrir
menn á veguin rikisstjórnarinnar
til Noregs i siðustu viku, til að
athuga um leigu á loðnubræðslu-
skipi. Eitt slikt skip, Norgobal, er
til i Noregi og er það nú við loðnu-
bræðslu i Norður-N oregi.
Norgobal er jafnframt eina
bræðsiuskipið sem til er i Evrópu,
en nokkur munu vera til annars
staðar i heiminum.
Fljótlega eftir komu þremenn-
inganna til Noregs hófust viðræð-
ur við eigendur skipsins, og sögðu
eigendurnir strax, að þeir væru
STÓRBORGARBÖRN eiga blý-
eitrun yfir höfði sér i siauknum
mæli. Þvi veldur bilafjöldinn á
götunum. Bilarnir dæla blýefnum
út i andnimsloftið, og þau bland-
ast göturykinu. Þetta er engum
jafnhættulegt og börnunum. Þau
hafa minnst viðnámsþrek, og þau
eru lægst i loftinu.
Sérfræðingar hafa rannsakað
þetta að undirlagi heilbrigðis-
tilbúnir að leigja skipið til tveggja
eða þriggja mánaða, en leigu-
gjaldið yrði ekki minna en 150
milljónir isl. króna. A skipinu er
60 manna áhöfn og átti áhöfnin að
fylgja því, og útgerðin að borga
mannakaupið. Til viðbótar þess-
um 150 milljónum, átti islenzka
rikisstjórnin að taka þátt i út-
gerðarkostnaðinum, til dæmis
var óráðið hvor aðilinn ætti að
borga oliuna. Eftir nokkurra
daga viðræður komu íslenzku
sendimennirnir heim, og nú er
ljóst að ekkert verður úr komu
skipsins, og er það hin háa leiga
skipsins, sem þvi veldur.
stofnunar S.Þ. og nær rannsókn
þeirra til átján landa. t skýrslu
þeirra segir, að barnadauði auk-
ist i mörgum þessara landa, og
orsökin geti verið blýeitrun.
I skýrslunni segir enn fremur,
að blý i blóði barna hafi viða
reynzt meira en svo að það sé
hættulaust, og þetta blýmagn geti
bæði beint og óbeint leitt til van-
heilsu, jafnvel banvænna sjúk-
dóma.
Norgobal, er ekki nema 10 ára
gamalt skip. 26 þúsund tonn að
stærð. Skipið getur brætt 2000-
2400 tonn af loðnu á sólarhring,
sem er helmingi meira en stærstu
verksmiðjurnar hér bræða á
sólarhring, og birgðatankar
skipsins taka 7000 tonn, sem er
nægjanlegt hráefni til þriggja
daga. Þá getur skipið tekið 10
þúsund tonn af mjöli og 2400 tonn
af lýsi. Ef orðið hefði af komu
skipsins hingað til lands, þá hefði
það fylgt loðnuflotanum eftir, og
tekið á móti loðnunni beint frá
bátunum. Fjórar dælur eru um
borð i skipinu til að dæla loðnunni
á milli, hver þeirra getur dælt 200
tonnum á klukkutima. Þá er skip-
ið um leið birgðaskip, þvi bátarn-
ir hefðu getað fengið þar oliu og
vistir og um borð i þvi er nóta-
verkstæði.
Það sem mun hafa riðið bagga-
muninn á þvi að skipið var ekki
tekið á leigu, var, að nú er nokkuð
liðið á loðnuvertiðina, og þvi hæp-
ið að tekjur af skipinu hefðu orðið
það miklar að þær hefðu staðið
undir tilkostnaði.
Ólafur Jóhannesson, forsætis-
ráðherra sagði i viðtali við blaðið
i gærkvöldi, að nú væri kannað
hvortekki væri möguleiki á að fá
leigð flutningaskip, til að flytja
loðnuna til fjarlægra hafna. Þetta
mun vera ýmsum vandkvæðum
bundið þar sem fá eða engin
sildar- og loðnuflutningaskip eru
á lausu um þessar mundir.
Vaxandi barnadauði
í stórborgunum