Fréttablaðið - 05.12.2004, Page 10

E inhver illræmdasti stað-ur jarðkringlunnar er Guantánamo-fangelsið á
Kúbu. Þar geymir Bandaríkja-
stjórn hundruð manna sem hún
handsamaði víða um heim í kjöl-
far hryðjuverkaárásanna 11. sept-
ember. Meðferðin á föngunum
hefur sætt mikilli gagnrýni út um
allan heim. Efasemdir eru uppi
um að vistun þeirra skili árangri,
rökstuddur grunur er um að þeir
hafi verið pyntaðir og getum
hefur verið að því leitt að flestir
þeirra séu blásaklaust fólk.
Englendingurinn David Rose,
blaðamaður á Vanity Fair og
Observer, er þessarar skoðunar
en í bók sinni um Guantánamo
færir hann fyrir henni rök. Bókin
kom nýverið út á íslensku og því
kom Rose hingað til lands í síð-
ustu viku.
Illur aðbúnaður
Rúm tvö ár eru síðan Rose heim-
sótti Delta-búðirnar í
Guantánamo og sá með eigin aug-
um aðstæðurnar sem fangarnir
búa við. „Hver klefi er á stærð við
hjónarúm. Á öðrum langveggnum
er fest rúm og ofan á því er þunn
dýna. Klósettið er einungis hola í
jörðinni og rétt hjá holunni er
vatnskrani nánast ofan í gólfinu.
Fangarnir mega ekki hafa nein ílát
í klefunum og því verða þeir að
krjúpa til að geta fengið vatns-
sopa. Þarna eru þeir geymdir allan
sólarhringinn nema tvisvar í viku
fá þeir að fara út og gera líkams-
æfingar í tuttugu mínútur í senn.
Hitinn þarna er fjörtíu gráður og
loftkæling engin,“ segir Rose.
Aðbúnaður mannanna brýtur í
bága við þau ákvæði Genfarsátt-
málans sem lúta að aðbúnaði
stríðsfanga. Bandarísk stjórnvöld
segja reyndar að fangarnir njóti
ekki verndar sáttmálans þar sem
þeir eru ekki hermenn heldur
„ólöglegir bardagamenn“ en engu
að síður kveðast þau fara með þá í
anda sáttmálans. Þessu vísar Rose
algerlega á bug. „Ef Genfarsátt-
málinn væri í heiðri hafður fengju
fangarnir talsvert frelsi, þeir
gætu stundað líkamsrækt og bók-
lestur og annað í þeim dúr. Þegar
George W. Bush sagði á sínum
tíma að stjórnvöld myndu fara
eftir Genfarsáttmálanum þá las
hann ekki upp alla málsgreinina á
skjalinu sem endar á orðunum
„svo lengi sem hernaðarlegar for-
sendur leyfa.““
Kerfisbundnar barsmíðar
Mannréttindasamtök og stjórn-
völd víða um lönd hafa gagnrýnt
harkalegar yfirheyrsluaðferðir
sem iðkaðar eru í Guantánamo og
eru að ölllum líkindum með vit-
und og vilja æðstu ráðamanna í
Washington. Fangarnir eru í ein-
angrun vikum saman, svefn
þeirra er truflaður, þeim er gert
að standa í óþægilegum stöðum og
barsmíðar eru daglegt brauð.
Rose tekur dæmi af frásögn Tarek
Dergoul, bresks fanga sem látinn
var laus fyrr á þessu ári. „Hann
var á kerfisbundinn hátt laminn
af sérstakri viðbúnaðarsveit sem
jafnframt stakk hausnum á hon-
um ofan í klósettið og rakaði af
honum hár, skegg og augabrúnir.
Yfirvöld neituðu þessu ofbeldi
staðfastlega. Á dögunum steig
hins vegar fram fyrrverandi
fangavörður í Guantánamo sem á
æfingu hafði farið í gervi fanga.
Viðbúnaðarsveitin sem ekki vissi
að hann var í raun hermaður
lamdi hann svo illa að í dag fær
hann tíu flog á dag af völdum bar-
smíðanna.“ Þessu til frekari stað-
festingar má benda á skýrslu
Rauða krossins sem birt var í New
York Times í vikunni þar sem
harðræðið í búðunum er harðlega
gagnrýnt.
Bandarísk stjórnvöld hafa þrá-
ast við að birta mönnunum ákær-
ur eða leiða þá fyrir dómara. Rose
telur ólíklegt að réttað verði yfir
nema örfáum þeirra. „Í dag hafa
einungis fjórir verið ákærðir.
Fjórir saksóknarar og fimm verj-
endur hafa verið skipaðir. Ég á
ekki von að margir fleiri fái rétt-
arhöld, sumum verður ef til vill
sleppt, aðrir munu dúsa í búðun-
um um ókomin ár.“
Sílin í Guantánamo, hákarl-
arnir ekki
Eftir því sem tíminn hefur
liðið verður æ ljósara hversu
gagnlitlar upplýsingar hafa feng-
ist úr föngunum í Delta-búðunum
og segir Rose einfalda skýringu
vera á því. Þessir menn hafa ein-
faldlega ekkert með hryðjuverk
að gera. Margir þeirra voru á
röngum stað og á röngum tíma og
sumir voru meira segja handsam-
aðir í löndum víðs fjarri Afganist-
an, til dæmis í Bosníu og í Afríku-
ríkjunum Gambíu og Sambíu. Þeir
sem tengjast al-Kaída eru að öll-
um líkindum afar lágt settir og
vita lítið. Á hinn bóginn hefur
bandaríska stjórnin menn í haldi
á borð við Khalid Sheikh
Mohammed, sem af mörgum er
talinn arkitekt árásanna 11. sept-
ember, og Abu Zubayadh, sem var
meðleigjandi Mohammad Atta í
Hamborg og sótti þjálfunarbúðir
með honum í Afganistan. „Þeir
eru ekki sendir til Guantánamo og
eru örugglega ekki yfirheyrðir af
ríflega tvítugum strákum sem
hafa lokið sextán vikna löngu
námskeiði,“ bendir Rose á.
Mannréttindabrot eins og
olía á eld
Hverju mundi það breyta ef fang-
arnir 550 sem enn eru í
Guantánamo væru raunverulegir
hryðjuverkamenn? Væri þá hægt
að réttlæta á þeim meðferðina
með tilvísun til almannaheilla?
Rose er ekki þeirrar skoðunar
heldur undirstrikar hann að bar-
áttan gegn hryðjuverkum og virð-
ing fyrir mannréttindum geti
farið saman. „Bandaríska ríkis-
stjórnin telur að mannréttinda-
sáttmálar geri þeim ókleift að
berjast gegn hryðjuverkum. Ég
held hins vegar að hið gagnstæða
sé raunin. Ef mannréttindi eru
fótum troðin á eins áberandi og
opinberan hátt og gert hefur verið
í Abu Ghraib og Guantánamo þá
fjölgar hreinlega í röðum hryðju-
verkamanna. Í Írak hafa gíslar
verið hálshöggnir í appelsínu-
gulum samfestingum og þeir
geymdir í klefa sem eru eftirlík-
ing þeirra í Guantánamo, eins og
til dæmis Kenneth Bigley.“
Þolmörk alþjóðalaga þanin
Í ljósi þess að flestir fanganna í
Guantánamo hafa lítið með
hryðjuverk að gera þá hljóta
menn að spyrja hvað vaki fyrir
bandarískum ráðamönnum, ekki
síst þegar höfð er í huga sú gagn-
rýni sem þeir hafa hlotið vegna
málsins. „Ég held að ríkisstjórn
Bush sé að láta reyna á það
hversu langt hún getur gengið í að
losa sig undan viðjum alþjóða-
skuldbindinga um mannréttindi.
Þeir vita að í fangabúðunum eru
afskaplega fáir raunverulegir
hryðjuverkamenn en það skiptir
einfaldlega ekki máli,“ segir Rose
og bendir máli sínu til stuðnings á
rit tveggja hugmyndafræðinga
Bush-stjórnarinnar, David Frum
og Richard Pearle, An End to Evil.
Í lokakafla hennar er fjallað um
draumsýn Sameinuðu þjóðanna
um friðsælan heim sem stjórnist
af lögum og reglu og því haldið
fram að þetta markmið sé loks
innan seilingar. Það næst hins
vegar ekki með diplómatískum
leiðum alþjóðastofnana heldur
bandarískum hernaðarmætti.
11. september færði þessum
mönnum tækifæri sem þeir höfðu
beðið eftir þar sem margir
komust á þá skoðun að rétt væri
að koma fram hefndum við
múslima. „Þeir sem eru í
Guantánamo báru auðvitað enga
ábyrgð á þessum árásum en það
virðist ekki skipta neinu máli.
Stríðsreksturinn í Írak er annað
dæmi, það virðist aukaatriði hvort
gereyðingarvopn sé að finna í
landinu eða hvort Saddam
Hussein hafði einhver tengsl við
al-Kaída,“ bendir Rose á. „Ég held
að þetta sé mjög alvarlegt mál
fyrir heimsbyggðina alla því
Guantánamo sýnir hvernig
Bandaríkjamenn þjösnast áfram í
krafti styrks síns og traðka á
lögum og reglum á meðan. Það er
tilhneiging til að líta svo á að fyrst
að þarna eru geymdir öfgasinn-
aðir múslimar þá sé í lagi að beita
óvönduðum meðulum. Þetta fólk
minni ég á orð mannsins sem
fylgdist með uppgangi nasistanna
og sagði „Fyrst réðust þeir á gyð-
ingana, síðan sígaunana, síðan
hommana og loksins á mig og
þig.““
Alþjóðasamfélagið getur
haft áhrif
Rose telur engu að síður að al-
þjóðasamfélagið gæti spyrnt við
fótum tæki það málið alvarlega.
„Ég held hins vegar að það geri
það ekki. Tony Blair gæti sett
miklu meiri þrýsting á Bush ef
hann kærði sig um en hann hefur
ekki gert það jafnvel þótt nokkrir
Bretar séu enn í haldi í búðunum,“
segir hann ómyrkur í máli.
Meira að segja Ísland ætti að
hafa sig meira í frammi þrátt
fyrir smæðina. „Við megum ekki
gleyma að Bush talar mikið um
bandamenn sína eins og þá sem
eru á listanum yfir staðfastar
þjóðir. Ég get ekki sett Íslending-
um fyrir í utanríkismálum en
mér finnst samt að þið getið
komið sterkari skilaboðum á
framfæri en að eiga orð við
bandaríska sendiherrann,“ segir
breski rithöfundurinn David
Rose.
sveinng@frettabladid.is
10 5. desember 2004 SUNNUDAGUR
Sekt fanganna er aukaatriði
í augum Bandaríkjastjórnar
Fátt bendir til að fangarnir í Guantánamo séu hættulegir hryðjuverkamenn. Breski rithöfundurinn David
Rose telur að með búðunum séu bandarískir ráðamenn að kanna hversu langt þeir geta gengið í að hunsa al-
þjóðaskuldbindingar
FANGI BÝR SIG UNDIR BÆN Í KLEFA SÍNUM Enn eru um 550 fangar í Delta-búðunum í Guantánamo. Óvíst er hver örlög þeirra
verða.
DAVID ROSE Rose segir engan vafa leika á að fangabúðirnar brjóti í bága við helstu
mannréttindasáttmála.
FR
ÉT
TA
B
LA
Ð
IÐ
/A
P
FR
ÉT
TA
B
LA
Ð
IÐ
/G
VA