Morgunblaðið - 16.02.2006, Blaðsíða 28

28 FIMMTUDAGUR 16. FEBRÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
Á
hrif hugsanlegs fuglaflensufarald-
urs hérlendis munu markast af
því hvernig útbreiðslu og þróun
sjúkdómsins verður háttað:
Breiðist núverandi faraldur í
fuglum til Íslands, hversu margt fólk mun smit-
ast af fuglum og veikjast og mun koma til stökk-
breytingar fuglaflensuveirunnar þannig að smit
í menn verður algengara? Ólafur Guðlaugsson,
yfirlæknir sýkingavarnadeildar Landspítala –
háskólasjúkrahúss, segir að hættan sé tiltölu-
lega lítil hérlendis af smiti af fuglum vegna þess
hve samgangur er lítill milli fugla og manna en
rétt sé þó að viðhafa ákveðinn viðbúnað.
Telja má meira en líklegt að íslenskir fugla-
stofnar sem fljúga á suðlægar slóðir að hausti
geti hafa smitast. Endur, gæsir og álftir dvelj-
ast mikið á Bretlandseyjum og Írlandi en einnig
er nokkuð um þær við norðurstrendur Þýska-
lands og Niðurlanda.
Fyrstu fuglar í lok febrúar
Ólafur Nielsen, fuglafræðingur á Náttúru-
fræðistofnun, segir að endur sem hingað fljúga
skipti hundruðum þúsunda, heiðagæsastofninn
sé um 300 þúsund fuglar og grágæsir um 100
þúsund. Álftir geti verið á bilinu 20 til 30 þús-
und. Ólafur segir þessar fuglategundir helst
hafa smitast en síður vaðfuglar eins og spói,
sandlóa og lóuþræll. Þeir dvelja m.a. í vestur-
hluta Afríku, t.d. Máritíus, Senegal og Gambíu.
Ólafur segir milljónir fugla á ferð norður og
suður og talsverð hreyfing sé einnig á fuglum
austur og vestur í Evrópu. Hann segir að fyrstu
hreyfingar álfta geti orðið nú í lok febrúar og
byrjun mars og síðan verði farfuglar komnir á
fulla ferð í mars og apríl.
Ólafur Guðlaugsson segir að ef og þegar
fuglaflensan berist hingað til lands standi Ís-
lendingar nokkuð vel að vígi. Smithætta frá
fuglum sé ekki mikil, mun minni en í löndum
þar sem stór hluti íbúa er stöðugt að meðhöndla
lifandi fugla eins og t.d. Tyrklandi. „En við er-
um tilbúin að taka við fólki sem veikist vegna
fuglaflensu. Við höfum einangrunaraðstöðu í
Fossvogi fyrir um 20 manns í fimm sjúkrastof-
um á A7 og gætum bætt við aðstöðu fyrir allt að
13–15 manns til viðbótar á A2,“ segir Ólafur og
er Hara
dómum.
vegna sj
að stýra
faraldra
Só
Haral
varnir f
bæta vi
þeirra s
sóttvarn
viðbúnað
hjúkrun
vörnum
an er hj
ara. Ein
hjá sóttv
dómavar
vægt að
útbreiðs
um heim
flensumá
árum tak
ættisins
huga að
Haral
viðbúnað
þær au
ákvað á
málsins
kleift að
áætlun o
upplýsa
ing um g
búnað. F
aðinn se
Haraldu
Fe
Meðal
saman í
heilbrigð
fram kom
aðila. A
og sóttv
hóp sam
eru t.d.
telur að þessi viðbúnaður nægi að öllum lík-
indum ef hér verða aðeins uppi vandamál vegna
sýkinga manna af völdum fugla. „Málið verður
flóknara ef heimsfaraldur kemur upp og svo og
svo stór hluti þjóðarinnar veikist. Þá duga þús-
und rúm Landspítalans skammt fyrir þá sem
myndu þurfa að leggjast inn á sjúkrahús,“ segir
Ólafur og þótt sjúkrarúmum á landsbyggðinni
væri bætt við myndi það heldur ekki duga.
Þjóðfélagið myndi lamast
Ólafur segir aðeins hægt að velta vöngum og
setja fram kenningar um það sem verða kann
fari flensan að berast milli manna í stökk-
breyttri veiru. Fjórðungur, helmingur eða jafn-
vel þrír fjórðu hlutar landsmanna gætu veikst
og hugsanlega þyrftu 5 til 10% þeirra á sjúkra-
húsvist að halda. Burtséð frá því er ljóst að
þjóðfélagið myndi lamast og aðdrættir truflast
verulega sem gæti ekki síður haft víðtæk áhrif.
Flensufaraldur árið 1918, spánska veikin,
lagði marga í rúmið en Ólafur minnti á að til
dæmis hefðu um 97,2% þeirra sem veiktust náð
fullum bata. Faraldurinn hefði verið alvarlegur
smitsjúkdómur og lagt fleiri að velli en svarti
dauði. Þá sagði hann heimsfaraldra vegna inflú-
ensu hafa komið upp árin 1957 og 1968. „Þetta
voru slæmar inflúensupestir og mjög margir
veiktust en tiltölulega fáir dóu jafnvel ekki fleiri
en í slæmu meðalári.“
Um hugsanlega stökkbreytingu fuglaflensu-
veirunnar segir Ólafur erfitt að sjá fyrir. Ef ein-
staklingur myndi sýkjast af tveimur veiruteg-
undum gætu erfðaefni þeirra blandast og til
yrði nýtt afbrigði sem gæti smitast milli manna.
Óljóst er hvar og hvernig slíkt myndi gerast,
hugsanlega fyrst þar sem fuglaflensuveiran
hefur lengst verið við lýði og er útbreiddust.
Komi upp heimsfaraldur myndi meðferð sjúk-
linga í fyrstu að byggjast á veirulyfjum sem
þegar eru til og að einangra þá sem væru sýktir
en jafnframt megi búast við að þróun bóluefnis
myndi hefjast sem tæki að minnsta kosti þrjá til
sex mánuði. Síðan yrði líklega einnig gripið til
aðgerða eins og ferðabanns, milli landa eða
svæða.
Viðbúnaður vegna hugsanlegs fuglaflensu-
faraldurs hvílir ekki síst á sóttvarnalækni sem
Margs konar viðbúnaður vegna
Erfitt mál ef stór
þjóðarinnar vei
Fréttaskýring | Hættan á út-
breiðslu fuglaflensu á Íslandi
er ekki talin mikil. Stökkbreyt-
ist veiran hins vegar og geti
smit þar með borist milli
manna er allt annað uppi á ten-
ingnum. Skipuleggja þarf við-
búnað sem vonast er þó til að
ekki þurfi að grípa til.
Jóhannes Tómasson skoðaði
ýmsar hliðar málsins. Ólafur Guðlaugsson Haraldu
„VERÐI fuglaflensan að skæð-
um faraldri í mönnum hér-
lendis er ljóst að við munum
þurfa að veita mun veikara
fólki þjónustu heima við en við
gerum í dag. Læknar og hjúkr-
unarfræðingar þurfa að vitja
sjúklinganna og það þarf lík-
lega að kalla til sjúkraflutn-
inga- og björgunarsveitarmenn
til aðstoðar við slíka heima-
þjónustu,“ segir Stefán Þór-
arinsson, yfirlæknir Heilbrigð-
isstofnunar Austurlands, þegar
hann er spurður um viðbúnað
vegna fuglaflensu en Stefán er
einnig fulltrúi sóttvarnalæknis í
því héraði.
Á sjúkrahúsunum í Neskaup-
stað, á Seyðisfirði og Egils-
stöðum eru kringum 80 sjúkra-
rúm og flest bundin fyrir
langlegusjúklinga. Stefán segir
ljóst að ekki verði hægt að
leggja þar inn stóra hópa sjúk-
linga vegna fuglaflensu, en þar
yrði þó þjónað þeim sem verst
yrðu haldnir. „Í slíku ástandi
yrði að breyta öllum viðmiðum
sem við störfum eftir í dag og
það er ljóst að skólar munu
loka, fyrirtæki draga stórlega
úr starfsemi sinni og þeir sem
eru heilbrigðir verða að sinna
veikum ættingjum sínum heima
við.“
Stefán sagði að búast mætti
við að börn, ungt fólk fram á
fertugsaldur og síðan aldraðir
yrðu verst úti í faraldri sem
þessum. Aðrir hefðu e.t.v.
nokkra reynslu og vörn sem
ónæmiskerfi þeirra hefði byggt
upp í fyrri flensum.
Sýking sem ónæmiskerfið kannas
Stefán Þórarinsson
VERULEG RÉTTARBÓT
Björn Bjarnason dómsmálaráð-herra hefur kynnt drög að frum-varpi um endurskoðun ýmissa
ákvæða hegningarlaganna um kynferð-
isbrot. Umræður um þennan flokk af-
brota hafa mjög vaxið á undanförnum
árum, eftir að málaflokkurinn hafði
lengi, alltof lengi, legið meira og minna í
þagnargildi. Það er fyrst á síðustu ár-
um, sem segja má að almennur skiln-
ingur ríki á því hversu alvarleg þessi
brot eru og hvað þau geta haft afdrifa-
ríkar afleiðingar fyrir fórnarlömbin.
Þótt löggjöfin um þau hafi tekið ýmsum
breytingum, hafa margir verið á þeirri
skoðun að hún endurspegli að mörgu
leyti úrelt viðhorf. Frumvarpsdrögin,
sem Ragnheiður Bragadóttir, lagapró-
fessor við Háskóla Íslands, hefur samið,
snerta því mörg viðkvæm umræðuefni
og gera má ráð fyrir að um ýmis atriði
þeirra verði mjög skiptar skoðanir. Á
heildina litið verður þó veruleg réttar-
bót að því fyrir þolendur kynferðisaf-
brota, verði ákvæði frumvarpsdraganna
að lögum.
Ein veigamesta breytingin í frum-
varpsdrögunum varðar skilgreininguna
á nauðgun. Ragnheiður Bragadóttir
bendir réttilega á það í greinargerð
sinni, að sú þrönga skilgreining, sem nú
er lögð í hugtakið í lögum, þ.e. að um of-
beldi eða hótun um ofbeldi sé að ræða,
sé úrelt og eigi sér ekki samsvörun í
réttarvitund fólks eða almennri máltil-
finningu. Þannig er lagt til að brot, sem
nú falla undir aðrar lagagreinar, falli
undir nauðgunarhugtakið. Þar á meðal
er að þröngva manneskju til samræðis
eða annarra kynferðismaka með annars
konar ólögmætri nauðung, að notfæra
sér t.d. andlega annmarka fórnarlambs-
ins, meðvitundarleysi eða aðrar kring-
umstæður, sem gera að verkum að það
getur ekki spornað við verknaðinum eða
skilið þýðingu hans. Um leið myndi há-
marksrefsing fyrir þessi brot hækka í
16 ár, sem er refsihámarkið fyrir nauðg-
un. Enn fremur er lagt til að lögfest
verði ákvæði um ýmis atriði, sem verka
skuli til þyngingar refsingar fyrir
nauðgun og er eitt þeirra ungur aldur
þolandans, annað stórfellt ofbeldi. Í
greinargerðinni kemur fram að beinist
verknaðurinn að barni, eigi að ákæra
bæði fyrir kynferðisbrot gegn barni og
fyrir nauðgun. Það hafi ekki alltaf verið
gert fyrir íslenzkum dómstólum og sé
ámælisvert.
Önnur af veigamestu nýmælunum í
frumvarpsdrögunum eru að mörk refs-
ingar fyrir kynmök við börn yngri en 14
ára verði hækkuð, og verði hin sömu og
fyrir nauðgun, eða 1–16 ár. Í greinar-
gerð Ragnheiðar Bragadóttur með lög-
unum kemur fram að með þessu sé al-
varleiki nauðgunar og kynferðisbrots
gegn barni lagður að jöfnu og þessi tvö
brot verði þau alvarlegustu allra kyn-
ferðisbrota, í stað aðeins nauðgunarinn-
ar áður.
Í drögunum er gert ráð fyrir nýju
ákvæði um ítrekunaráhrif fyrri kyn-
ferðisbrota. Þannig verði dómstólum
heimilt að þyngja sérstaklega refsingu
kynferðisafbrotamanns, sem áður hefur
gerzt sekur um kynferðisbrot af ein-
hverju tagi.
Allar þessar breytingar ættu að auka
réttarvernd jafnt barna og fullorðinna,
sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi.
Gera verður ráð fyrir að breytingarnar
muni leiða til þess að refsingar þyngist.
Dómar í kynferðisafbrotamálum hafa
þyngzt á síðustu árum, en enn er þó
réttlætistilfinningu almennings iðulega
misboðið, er kveðnir eru upp vægir
dómar í kynferðisbrotamálum, sérstak-
lega þegar þeir eru bornir saman við t.d.
dóma í fíkniefna- eða auðgunarbrota-
málum. Það er mikilvægt að þegar þar
að kemur, verði þannig búið um hnútana
af hálfu löggjafans að skilaboðin til
dómstóla séu skýr, um að nýta eigi bet-
ur refsirammann í þessum málum.
Tvær tillögur um lagabreytingar,
sem komið hafa fram á undanförnum ár-
um, m.a. í þingmannafrumvörpum á Al-
þingi, eru ekki með í drögum Ragnheið-
ar Bragadóttur. Þar er annars vegar um
að ræða afnám fyrningarfrests vegna
kynferðisbrota gegn börnum og hins
vegar að kaup á vændi skuli gerð refsi-
verð. Lagaprófessorinn færir ýtarleg
rök fyrir afstöðu sinni í báðum tilfellum
og í báðum málum gerir hún jafnframt
aðrar tillögur, sem ganga til móts við
sjónarmið þeirra, sem stutt hafa breyt-
ingar í þessa veru, en Morgunblaðið hef-
ur verið í þeim hópi.
Í frumvarpsdrögunum er lagt til að
fyrningarfrestur vegna kynferðisbrota
gegn börnum byrji ekki að líða fyrr en
börnin séu orðin 18 ára. Vegna þess að
refsihámark fyrir þessi brot verður
einnig hækkað, munu brot gegn yngstu
börnunum fyrnast á talsvert lengri tíma
en samkvæmt núgildandi lögum. Meg-
inröksemdin gegn því að sum kynferð-
isbrot gegn börnum eigi aldrei að fyrn-
ast, er að við þeim brotum liggi ekki
lífstíðarfangelsi eins og við öðrum þeim
brotum, sem teljast ófyrnanleg, en þar á
meðal eru morð, mannrán, landráð og
ítrekað, alvarlegt rán. Hins vegar má
auðvitað spyrja af hverju ætti ekki að
liggja lífstíðarfangelsi við slíkum brot-
um. Er t.d. mannrán alvarlegri glæpur
en að eyðileggja líf lítils barns? Það
kemur fram í greinargerð Ragnheiðar
að fram til ársins 1992 var heimild til að
dæma nauðgara í lífstíðarfangelsi.
Hefði sá refsirammi verið óbreyttur og
jafnframt lagt til að refsiramminn
vegna kynmaka við barn yrði sá sami og
í nauðgunarmálum, eins og nú er gert,
myndi þetta mál horfa öðruvísi við. En
það skref, sem stigið er í frumvarps-
drögunum, er stórt skref í rétta átt og
fækkar væntanlega þeim málum, þar
sem sekt kynferðisafbrotamanns er
sönnuð en refsing fellur niður vegna
fyrningar. Slík mál hafa verið of mörg.
Hvað vændi varðar, leggur lagapró-
fessorinn til að bannið við því að stunda
vændi sér til lífsviðurværis verði afnum-
ið. Rökin fyrir því eru auðvitað að ekki
eigi að refsa fólki, sem leiðist út í vændi
og er oft miklu fremur fórnarlömb en
gerendur. Á móti er lagt til að hert verði
á banni við því að bjóða fram vændi með
auglýsingu.
Veigamestu rökin fyrir því að gera
vændiskaup ekki ólögleg eru að það hafi
ekki verið reynt annars staðar en í Sví-
þjóð og að þar sé ekki nægileg reynsla
komin á ákvæðin og rannsóknir á afleið-
ingunum ónógar. Þetta eru gild rök, en
flestir hljóta þó að vera þeirrar skoð-
unar að líkami fólks eigi ekki að vera til
sölu. Enginn, sem vill halda mannlegri
reisn, lætur leiðast út í vændi og þeir,
sem það gera, eiga oftast fárra annarra
kosta völ. Kaupendur vændis nýta sér
neyð þessa fólks. Flest rök hníga að því
að slíkt verði bannað.
Dómsmálaráðuneytið hefur hvatt al-
menning til að kynna sér frumvarps-
drögin og segja sína skoðun á þeim.
Eins og Ragnheiður Bragadóttir segir í
Morgunblaðinu í gær, er „mikilvægt að
svona löggjöf sé í samræmi við réttar-
vitund fólks“. Það ber Alþingi líka að
tryggja.