Morgunblaðið - 16.02.2006, Blaðsíða 31

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 16. FEBRÚAR 2006 31
UMRÆÐAN
Í GREIN heilbrigðisráðherra í
Morgunblaðinu 3. janúar sl. gefur að
líta kennslubókardæmi um það
hvernig ekki á að standa að stefnu-
mörkun í heilbrigðismálum. Þar lýsir
æðsti yfirmaður stefnumörkunar
heilbrigðismála því yfir, að hann sé
orðinn leiður „á sífelldum stefnuleys-
isumræðum“ þegar
hann sem „hinn póli-
tíski leiðtogi“ fjölmenn-
ustu þjónustustarfsemi
landsins ætti að fagna
hverju því tækifæri
sem gefst til að árétta
stefnu yfirvalda og
vera óþreytandi við að
skýra ákvarðanir sínar
í ljósi þeirrar stefnu.
Ráðherrann segir
stefnuna hins vegar
birtast í ákvörðunum
sem teknar eru frá degi
til dags og tiltekur
ákvarðanir um hin
ýmsu hlutverk Landspítala – há-
skólasjúkrahúss, en lætur lesand-
anum það eftir að rýna í það hvers
konar stefna liggi þar að baki. Þessi
nálgun ráðherrans við mörkun
stefnu staðfestir niðurstöður rann-
sóknar minnar á aðdragandanum að
sameiningu sjúkrahúsanna í Reykja-
vík á sl. áratug.
Þar er leitast við að varpa ljósi á
það hvernig ríkisstjórnir móta heil-
brigðiskerfi með ákvörðunum sínum
og hvernig yfirvöld taka slíkar
ákvarðanir. Þar kemst ég að þeirri
niðurstöðu að stefna í heilbrigð-
ismálum „gerist“ í stað þess að vera
mörkuð. Stefnan „gerist“ sem nokk-
urs konar afleiðing af ákvörðunum
sem teknar eru ein af annarri án þess
þó að „strategískt“ samband sé á
milli þeirra, heldur virðist hver
ákvörðunin reka aðra sem viðbrögð
við hvers kyns vandræðum og upp-
námi í kerfinu. Ákvarðanirnar eru í
hæsta lagi í orsakasambandi hver við
aðra, þar sem ein ákvörðun er ýmist
möguleg eða ómöguleg, vegna þess
að einhver önnur ákvörðun hafði af
tilviljun verið tekin nokkrum mán-
uðum eða árum áður. Gott dæmi um
þetta er ákvörðunin um sameiningu
Sjúkrahúss Reykjavíkur og Land-
spítala árið 2000, sem ráðherra til-
tekur sem dæmi um ákvörðun sem
ræður miklu um stefnuna fyrir
landsmenn. Sú ákvörðun var reyndar
tilkynnt nánast öllum að óvörum rétt
eins og andlát þar sem útför hafði
farið fram í kyrrþey. Opin umræða
um málið var engin og ekkert annað
að gera en að taka því sem komið
var.
Það er þó skiljanlegt að ráðherr-
anum reynist erfitt að
koma frá sér einhverri
heildstæðri mynd af
stefnu ríkisstjórn-
arinnar í heilbrigð-
ismálum, því þar virðist
eitt rekast á annars
horn. Þar gætir stefnu
sjálfstæðismanna um
aukinn einkarekstur,
sem í sjálfu sér er ágæt
ef rétt er að henni stað-
ið og vel um haldið, þar
sem hún getur skapað
fjölbreytni, gagnlegan
samanburð og aukin af-
köst. Hins vegar ein-
kennist öll stjórnun og skipulagning
heilbrigðismála af hugmyndafræði
framsóknarmanna, þar sem samstarf
byggt á miðstýringu virðist allsráð-
andi og skipulag gerir ráð fyrir mik-
illi yfirbyggingu með hvern yf-
irmanninn upp af öðrum.
Þessari hugmyndafræði hafa
framsóknarmenn fundið farveg í
sameiningu sjúkrahúsanna í Reykja-
vík og gera það undir því yfirskyni að
hér sé verið að koma upp „háskóla-
sjúkrahúsi“. Vandinn er hins vegar
sá að stefna sjálfstæðismanna um
aukinn einkarekstur út í bæ grefur
undan hugmyndinni um háskóla-
sjúkrahús. Þó hér sé einungis um að
ræða háskólasjúkrahús, sem ætlað
er að standa undir grunnnámi lækna
og annarra heilbrigðisstétta, en ekki
framhaldsnámi lækna til sérfræði-
réttinda, þá er þessi vandi alvarlegur
vegna þess hvers konar kröfur slík
sjúkrahús gera til sjúklingafjölda og
sjúklingasamsetningar. Þetta láta
framsóknarmenn ekkert á sig fá,
heldur bíta í skjaldarrendurnar og
halda áfram að sameina og nú skal
það innsiglað með steinsteypu.
Byggja á eitt stórt sjúkrahús við
Hringbraut. Þessi áform hafa ekki
bara kosti, heldur einnig ókosti og
áhættur. Þegar kostir og gallar eru
vegnir og metnir má ljóst vera að
ekki verður öllum markmiðum náð
með einni lausn. Því verður að reikna
með því að hér þurfi að beita mis-
munandi lausnum og forgangsraða.
Rétt væri að taka mið bæði af þekk-
ingu frá hagsmunum innan úr fram-
kvæmdinni og þekkingu, sem er óháð
slíkum hagsmunum. Þegar slíkt ligg-
ur fyrir, þá er það á ábyrgð stjórn-
málamanna að gæta hagsmuna um-
bjóðenda sinna, þ.e. notenda og
greiðenda. Ráðherrann segir hins
vegar að bygging nýs spítala muni
„leiða til þess smám saman, að raun-
hæfar forsendur skapast til að end-
urskilgreina heilbrigðisþjónustuna í
landinu í heild sinni“. M.ö.o. hér á að
steypa fyrst og spyrja svo!
Það er einsdæmi í 35 ára sögu heil-
brigðisráðuneytisins að þar hafi sami
stjórnmálaflokkur farið með völd í
samfellt 10 ár. Þegar svo er komið
virðast aðgerðir ráðamanna þar ein-
kennast af því að slökkva elda og
herða tökin til þess að sanna að
ákvarðanir sem teknar hafa verið í
valdatíð flokksins séu réttar.
Það er kaldhæðni stjórnmálanna
að nú eru framsóknarmenn, sem eiga
nánast allt sitt undir atkvæðum á
landsbyggðinni, að fá sinn pólitíska
minnisvarða í Vatnsmýrinni. En
sjúkrahúsið í Fossvoginum, sem í
valdatíð borgarstjórans Geirs Hall-
grímssonar skreytti forsíðu kosn-
ingabæklings sjálfstæðismanna í
borgarstjórn og stóð sem tákn um
framsýni og framtaksemi þeirra í
baráttunni fyrir bættri sjúkra-
húsþjónustu borgarbúa, verður nú,
um 40 árum síðar, slegið af sem
sjúkrahús. Það er stuttur líftími
sjúkrahúss.
Steypa fyrst – spyrja svo
Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir
fjallar um stefnumótun
í heilbrigðismálum ’Það er einsdæmi í 35ára sögu heilbrigðisráðu-
neytisins að þar hafi sami
stjórnmálaflokkur farið
með völd í samfellt 10
ár.‘
Sigurbjörg
Sigurgeirsdóttir
Höfundur er stjórnsýslufræðingur
MSc, Ph.D.
ÉG VARÐ að þrílesa grein Ein-
ars K. Guðfinnssonar undir þessu
heiti í Blaðinu 5. janúar.
Þar segir hann orðrétt, eftir að
hafa velt fyrir sér spám greining-
ardeilda bankanna um
u.þ.b. 30% gengisfall:
„Innspýting á borð
við framangreindar
gengisbreytingar mun
því skila sér í góðri
afkomu fyrirtækja og
fólksins sem í þeim
starfar.“
Man þessi góði
maður ekki kollsteyp-
urnar á fyrri tíð með-
an veiðarnar voru enn
frjálsar og ekkert
annað að hafa en fisk
og erlendar markaðs-
sveiflur á þessu landi?
Nú eru skuldir sjáv-
arútvegs víst aldrei
meiri og auðvitað
verðtryggðar. Það eru
skuldir heimilanna
líka.
Nú hefur Samherji
flutt fiskvinnslu sína
frá Dalvík til Skot-
lands. Þeirra upp-
gefna ástæða er of
hátt gengi krónunnar
og of hátt kaup á Ís-
landi. Skyldi ráð-
herrann halda að þeir
flytji til baka ef við
tölum okkur upp í það að fella
gengið?
Mér er nær að halda, að það sé
kvótakerfið sjálft, sem er búið að
sprengja sig í loft upp. Þorskkílóið
er nú selt á 1.800 kr. Miðað við 90
kr. fyrir kílóið af fiski tekur það
tuttugu ár að ná því inn.
Hverjir settu þetta verð á auð-
lind þjóðarinnar? Þarf ekki snill-
inga til að reka útgerð og fisk-
vinnslu án forgjafar við þessar
aðstæður? Eitt sinn var kveðið svo:
„Álptnesingur úti liggur, aldrei sef-
ur. Dregur hann fleira en Drottinn
gefur. Dyggðasnauður maðka-
nefur.“ Er ekki hætt við því, að
þetta verð á aðgöngumiðanum að
auðlind allra Íslendinga freisti ein-
hverra fátækra manna? Er það
ástæðan fyrir því hvernig gengið
hefur að byggja upp fiskistofnana
mína eftir þessa tveggja áratuga
kvótastýringu? Hverju var lofað?
Ég hélt að einmitt Einar K. Guð-
finnsson myndi gera sér ljóst hvað
fylgir gömlu gengisfellingarúrræð-
unum. Hér voru fjögur þúsund pró-
sent taxtahækkanir en raun-
kaupmáttarlækkun á áratugnum
fyrir 1990. Þá tókst með atbeina
Einars Odds, Guðmundar jaka og
fleiri góðra manna að ná eyrum
þjóðarinnar um hófstillingu taxta-
launa. Við búum enn að því sem þá
tókst með meiri og almennari kaup-
mætti nú en nokkurn óraði þá fyrir.
Nú eru allir flóðgarðar sem óðast
að bresta og holskeflan mikla getur
risið fyrr en varir. Er það ekki dap-
urlegt ef sjávarútvegsráðherra Ís-
lands og bankarnir okkar telja
þetta geta orðið gleðilegan atburð?
Hvers vegna varð þessi kaup-
máttarlækkun við svo
myndarlegar kaup-
hækkanir? Er þetta
óraunveruleiki í augum
þeirra sem nú ganga
fram fyrir skjöldu í að
hækka almennt kaup-
gjald í landinu undir
gamla slagorðinu um
þá lægstlaunuðu? Man
einhver hvernig menn
græddu á gengis-
lækkun?
Sumir geta haldið
sig græða einhver
augnablik. Flestar
skuldir og kostnaður
stíga svo jafnmikið eða
meira í verði og það
þarf nýja kollsteypu.
Allt verðlag rýkur upp
og síðan leggst krepp-
an, úrræðaleysið og fá-
tæktin yfir. Launþega-
samtökin munu grípa
til neyðarréttar síns
fyrir hönd sinna um-
bjóðenda. Og þar verð-
ur enginn annars bróð-
ir í leik eins og dæmin
sanna. Allt fer í gamla
farið sem við þekktum
svo vel sem eldri erum.
Flutningur Guggukvótans frá
Ísafirði til Dalvíkur og nú til Skot-
lands getur verið upphafið að því,
að handhafar kvótans telji sig eiga
auðlindir Íslands óafturkallanlega
prívat og persónulega. Þeir þurfi í
raun ekkert á okkur hinum að
halda. Auðvitað geta þeir alveg
gert út á Íslandsmið frá Skotlandi.
Þeir þurfa í rauninni aldrei að
koma hér til hafnar. Til hvers
heimtar þá Morgunblaðið að ríkið
eigi að kosta varðskip til að stugga
við sjóræningjum á Reykjanes-
hrygg? Munu málefni sjávarútvegs
í Skotlandi koma okkur nokkuð
við?
Í stað þeirrar styrjaldar gegn
eyri ekkjunnar, sem sjávarútvegs-
ráðherra virðist nú blása til, væri
hugsanlega hægt að velta annarri
leið fyrir sér. Lækka öll laun í land-
inu með sérstökum uppbótum til
þeirra sem bágast eiga. Lækka allt
verð á opinberri þjónustu. Lækka
alla taxta í landinu með lagaboði.
Þeir hafa hækkað of hratt.
Vonandi kemur nú svo skelegg
forysta í efnahagsmálum frá Al-
þingi þegar það kemur saman, að
við þurfum ekki að óttast ógleðilegt
gengislækkunarár.
Má ég óska landsmönnum öllum
góðs gengis á nýbyrjuðu ári.
Gleðilegt
gengisfellingarár?
Halldór Jónsson fjallar
um efnahagsmál
Halldór Jónsson
’Lækka öll launí landinu með
sérstökum upp-
bótum til þeirra
sem bágast eiga.
Lækka allt verð
á opinberri þjón-
ustu. Lækka alla
taxta í landinu
með lagaboði.‘
Höfundur er verkfræðingur.
HVERT er starf forseta FIDE?
var spurt 1974. Dr. Euwe hafði
sótt fast að Freysteini Þorbergs-
syni að
gefa kost á sér til framboðs for-
seta FIDE. Euwe hafði fengið al-
varlegt hjartaáfall sumarið 1973
og vildi láta af störfum, enda orð-
inn 73 ára gamall. Hafði Frey-
steinn kynnt sér
starfið nokkuð. Euwe
kom hingað til lands í
byrjun febrúar 1974
og óskaði eftir fundi
með stjórn SÍ. Frey-
steinn fór á fundinn
að beiðni dr. Euwe.
Hann sagði að þar
hefði verið margt
manna, ekki bara
skákmenn heldur
einnig menn úr
stjórnmálaflokkunum.
Freysteinn sagði að
komið hefði fram í
framsöguræðu dr. Euwe að laun
hans væru 13.000 gyllini (385.000
kr íslenskar) eða hærri en ráð-
herralaun á Íslandi. Þar sem
vinna forseta hafði aukist og náði
iðulega yfir kvöld og helgar hafði
Euwe sótt um hækkun í 15.000
gyllini.
FIDE var með skrifstofu í
Amsterdam þar sem þrír starfs-
menn störfuðu auk forseta, ritari,
gjaldkeri og bókari. Bókarinn var
í hálfu starfi en Euwe taldi að það
yrði fljótlega fullt starf. Auk hinna
venjubundnu starfa við stjórn
skrifstofu, fundarhöld, þingstörf,
útgáfu og samræma sjónarmið og
sætta mismunandi menningar-
heima, þurfti að sinna fjáröflun
fyrir starfsemina. Freysteinn
sagði að sá sem yrði forseti FIDE
yrði að hætta að tefla, svo krefj-
andi væri starfið. Hann var ekki
spenntur fyrir starfinu en sagði
Euwe að hann myndi gefa kost á
sér ef SÍ óskaði eftir því. Hann
hafði áður sagt Euwe
að stjórn SÍ myndi
ekki gera það.
Að sögn Freysteins
var aðalstarf forseta
FIDE að ferðast um
heiminn til að fá
styrktaraðila, en
tekjur FIDE voru
styrkir frá olíu-
fyrirtækjum. Euwe
hafði einnig fengið
loforð um styrki frá
tveimur fyrirtækjum í
stáliðnaðinum. Einnig
sá forseti FIDE um
að halda boð fyrir forstjóra fyr-
irtækjanna sem styrktu FIDE til
að kynna starfsemina og viðhalda
tryggð þeirra við FIDE. Hörð
samkeppni var um styrktaraðila,
til dæmis sótti fótboltinn fast á og
einnig líknarfélög. Er líklegt að
starf forseta FIDE sem var há-
launað 1974 sé orðið ólaunað 1978
eins og GGÞ segir í grein sinni í
tímaritinu Skák? Sú hefð hafði
skapast að það land sem forseti
var frá greiddi laun hans. Euwe
hafði fengið samþykkt fyrir því að
ef skrifstofa FIDE yrði áfram í
Hollandi og starfsfólk héldi sínum
störfum mundi Holland greiða
laun forseta. Friðrik tók gjaldkera
með sér til Amsterdam 1974 og
fórnaði þar með þessum kosti.
Þegar Euwe nefndi mig til
framboðs forseta FIDE varð allt
brjálað, sagði Freysteinn. Í 20
mínútur ríkti upplausn á fund-
inum. Þá settust nokkrir menn að
Friðriki Ólafssyni til að fá hann til
að fara í framboð. Eftir miklar
fortölur ákvað Friðrik að taka sér
3 daga umhugsunarfrest. Frey-
steinn fylgdi dr. Euwe út á flug-
völl. Hann var sár en kvaddi
Freystein með handabandi. Þegar
hann þrýsti hönd mina vissi ég að
við vorum að kveðjast í hinsta
sinn, sagði Freysteinn. Euwe fór
úr landi án þess að vita svar Frið-
riks, Freysteinn fann að stolt hans
var sært. Euwe var vel metinn í
heimalandi sínu Hollandi og þar
virtu menn skoðanir hans. Ef
Euwe hefði viljað fá Friðrik sem
forseta FIDE hefði hann und-
irbúið hann og Friðrik ekki þurft
að taka sér umhugsunarfrest.
En hversvegna skyldi Euwe
hafa viljað fá Freystein í starf for-
seta FIDE?
Freysteinn var frá 1955 fulltrúi
Íslendinga á þingi FIDE, einu
sinni hafði Friðrik setið þingið.
Euwe þekkti vinnubrögð Frey-
steins og hafði dáðst að dugnaði
hans og hugmyndaauðgi við að
koma HM-einvíginu í skák 1972 út
á eyju í Norður-Atlantshafi og þar
með skákað milljónaþjóðum sem
halda vildu einvígið. þar á meðal
Hollandi. Það voru slíkir burðir
sem Euwe taldi að gagnast mundu
FIDE.
Í Fréttablaðinu fyrir ári síðan
segist Friðrik hafa verið forseti
FIDE 1978-82. Ég kynnti mér
hvað Friðrik hefði verið að gera
sem forseti FIDE. Í Morg-
unblaðinu 6. febrúar 1979 er hann
að stjórna fundi FIDE í Graz í
Austurríki. Hann er að tefla í 16
manna stórmóti á sama stað
nokkrum dögum síðar. Hann teflir
í München í mars, í 14 manna
móti á Filipseyjum í júní og í
Reykjavíkurmótinu í október.
Starf Friðriks sem forseta FIDE
virðist allt annað en dr. Euwe
gegndi Mannréttinda-mál Korts-
nojs endist Friðriki út kjör-
tímabilið og virðist aðalmál hans
sem forseta. Ekki hef ég séð
heimildir um að Friðrik hafi heim-
sótt olíufursta og stálkónga til
fjáröflunar fyrir FIDE. Sam-
kvæmt mínu minni flutti Friðrik
til Amsterdam 1974. Hann varð
forseti FIDE meðan Freysteinn
lifði. Victor Kortsnoj hafði flúið
frá heimalandi sínu og óskaði að-
stoðar FIDE við að ná konu sinni
og syni frá Sovétríkjunum. Þetta
var erfitt mál og man ég ekki bet-
ur en að Friðrik hætti út af því.
Hvernig gátum við Freysteinn
rætt forsetakjör Friðriks ef það
var ekki fyrr en 1978? Freysteinn
lést 23.10. 1974.
Starf forseta FIDE
Edda Júlía Þráinsdóttir
skrifar um starf forseta FIDE ’...hvers vegna skyldiEuwe hafa viljað fá Frey-
stein í starf forseta
FIDE?‘
Edda Júlía Þráinsdóttir
Höfundur var gift Freysteini
Þorbergssyni skákmanni.