Fréttablaðið - 02.04.2011, Blaðsíða 16

2. apríl 2011 LAUGARDAGUR16
Hruni íslensks efnahagslífs fylgdi tómarúm sem þarf að fylla. Hagkerfið byltist á einni nóttu og atvinnu-
lífið í leiðinni. Endurreisn þess
er aðeins rétt nýhafin og fyrir
dyrum stendur að taka ákvarðanir
sem munu móta íslenskt þjóðfélag
til langrar framtíðar. Í því felast
bæði tækifæri og hættur, en keppi-
keflið er varanlegar undirstöður
atvinnulífsins og stöðugleiki.
Atvinnustefna
Á borðinu liggur plagg undir
yfirskriftinni Ísland 2020 – sókn
atvinnulífs og samfélag. Burðar-
virkið í þessu stefnumarkandi
plaggi stjórnvalda er atvinnu-
stefna þessa áratugar. Allir sem
vettlingi geta valdið komu að
stefnumótuninni; stjórnvöld,
verkalýðshreyfingin og Samtök
atvinnulífsins, fulltrúar þing-
flokka og formenn vísindanefndar
og tækninefndar.
Það má með rökum halda því
fram að á Íslandi hafi aldrei
verið til atvinnustefna fyrr en nú.
Atvinnusköpun hefur ráðist af til-
viljunarkenndum viðbrögðum við
þeim tækifærum sem skolar hér
upp að landinu og sem viðbrögð
við vandamálum. Einhver gæti
líka haldið því fram að markaðs-
hyggja liðinna ára hafi ráðið hér
einhverju um; að atvinnustefna sé
lítið annað en óæskileg afskipta-
semi hins opinbera af því sem
frjálst hagkerfi eigi að annast.
Annar gæti haldið því fram að
þetta væri einfaldlega skapgerð-
areinkenni Íslendinga, sem lengi
hafa þurft að bregðast við dyntum
náttúrunnar við að draga björg í
bú. Það liti ákvörðunartökuna, eða
skýri af hverju ákvarðanir virðist
teknar án framtíðarsýnar.
Menntunarvandi
Einnig má halda því fram að
menntakerfið í landinu dragi dám
af þessu. Núna þegar bankaból-
an er sprungin sýna tölur yfir
atvinnulausa eftirfarandi í gróf-
um dráttum: Hlutfallslega er
langstærsti hluti þeirra sem eru
atvinnulausir ungt fólk með litla
menntun. Á sama tíma er gríðar-
legur skortur á sérhæfðu vinnuafli
til að svara kalli tæknigreina, en
hugverkaiðnaðurinn telur sig geta
ráðið tíu þúsund manns á næsta
áratug. Það eru þrjátíu prósent
af þeim 35 þúsund störfum sem
stefnan er sett á að verði hér til
á þeim tíma. Að stórum hluta er
atvinnuleysið því menntavandi;
þeir sem nú eru atvinnulausir
eru einna verst fallnir til að fylla
ný störf sem krefjast mikillar
og sértækrar menntunar. Ágætu
menntakerfi hefur einfaldlega
mistekist að svara kalli iðnaðar-
ins eftir sérmenntuðu fólki og nið-
urstaðan er verulegt misræmi á
milli framboðs og eftirspurnar á
atvinnumarkaði í augnablikinu.
Mennt er máttur
Jón Ágúst Þorsteinsson, fram-
kvæmdastjóri Marorku, hélt
áhugaverðan fyrirlestur á
opnum fundi ASÍ um atvinnu- og
umhverfismál í janúar. Þar hélt
hann því fram að þögul umbylting
atvinnulífsins ætti sér stað um
þessar mundir. Vísaði hann þar til
uppgangs tæknifyrirtækja, sem
er hraðari en búist hafði verið við.
Hann kallaði eftir skýrri mennta-
og atvinnustefnu sem hefði það
að leiðarljósi að styðja við þær
atvinnugreinar sem helst gætu
vaxið. Til þess þyrfti sveigjanlegt
mennta- og félagskerfi sem mætti
breytilegum þörfum atvinnulífs-
ins og miðlaði fólki í réttar áttir.
Hann kallar með öðrum orðum
eftir stýringu til að mennta fólk
handa atvinnugreinum í vexti.
Hafa ber í huga að til að mæta
eftirspurn hugverkagreinanna
eftir vinnuafli þarf að útskrifa
allt að tvö þúsund manns á ári
í hönnun, hugbúnaðargerð og
tæknigreinum. Á sama tíma stend-
ur hugverkaiðnaðurinn nú þegar
undir fimmtungi af útflutnings-
tekjum þjóðarinnar. Það er því
til mikils að vinna og við fyrstu
sýn liggja sóknarfærin ekki síst í
framtíðarsýn eins og Jón lýsir.
Þetta er snjór!
Ferðaþjónustan er vaxandi
atvinnugrein sem mjög er litið
til í uppbyggingunni eftir hrunið.
Myndarlegur framkvæmdasjóður
ferðamannastaða er í farvatninu
sem er ætlað að skrúfa ofan af ára-
tuga andvaraleysi gagnvart því að
viðhalda og vernda helstu náttúru-
perlur þjóðarinnar; það sem flestir
ferðamenn eru komnir til að sjá.
Sjóðurinn skapar störf í bygging-
ariðnaði og við hönnun. Ekki mörg,
en mjór er mikils vísir.
Unnið er að tveimur nýsköp-
unarverkefnum, sem lúta ann-
ars vegar að heilsutengdri ferða-
þjónustu og hins vegar að aukinni
vetrarferðamennsku. Ferðamála-
áætlun 2011 til 2020, sem er til
umfjöllunar á Alþingi, dregur
mjög dám af þessu. Samtök ferða-
þjónustunnar eru að hefja sam-
starfsverkefni þar sem markmið-
ið er að leiða saman alla sem geta
lagt grunninn að því að lengja
ferðamannatímann.
Að nokkru er að keppa. Í dag
skapa 500 þúsund ferðamenn tæp-
lega tíu þúsund störf. Fimmtíu þús-
und gestir yfir vetrarmánuðina
til viðbótar skapa þúsund störf, sé
þumalfingursregla notuð.
Flaggskipið
Veiðar og vinnsla sjávarafurða í
óbreyttri mynd skapa gríðarleg
verðmæti en tilgangslaust er að
horfa til greinarinnar hvað fjölg-
un starfa snertir. Sagan kennir
að störfum fækkar jafnt og þétt í
sjávarútvegi og það sama á við um
landbúnað.
Hins vegar hefur verið á það
bent að mikil tækifæri felast í
frekari löndun afla innanlands.
1.500 störf hafa verið nefnd í því
sambandi, sem er bratt. Það er þó
óumdeilt að þarna felast tækifæri.
Þá má slá því fram að tugþúsundir
manna í löndum Evrópu og víðar
starfa við að fullvinna íslenskan
fisk í neytendaumbúðir.
Fullvinnsla
Það er gagnrýnt að úrvinnsla
úr áli hér á landi sé ekki meiri
en raun ber vitni. Talað er um
álbræðslur, sem er ekki réttmætt.
Nokkur úrvinnsla er þegar til stað-
ar. Fjölmörg fyrirtæki hafa þess
utan sprottið úr þeim jarðvegi sem
álverin hafa skapað. Hins vegar
hafa forsvarsmenn áliðnaðarins
bent á að það er ekki sjálfgefið að
úrvinnsluiðnaður þróist hér þrátt
fyrir nálægðina við frumvinnslu
áls. Fjarlægð frá mörkuðum ræður
þar mestu. Kostirnir virðast því í
fljótu bragði vera tveir: Að auka
álframleiðslu og ekki síður byggja
upp fleiri tæknifyrirtæki í sam-
starfi við áliðnaðinn í landinu.
Til umhugsunar er vert að nefna
lítið dæmi Þorsteins Inga Sigfús-
sonar, forstjóra Nýsköpunarmið-
stöðvar. Hann bendir á að fram-
leiðandi fluguveiðihjóla á Ísafirði,
Einarsson Fly Fishing, sjötíufaldi
virði hvers kílós af áli sem fyrir-
tækið noti við sína framleiðslu.
Nýsköpun
Þess misskilnings gætir að í
nýsköpun felist fyrst og síðast
stofnun stórra fyrirtækja sem
byggi á stórkostlegri og frum-
legri hugmynd. Fyrirtækin
Össur, Marel og CCP eru þráfald-
lega nefnd í þessu samhengi. Hitt
gleymist að Össur er fjörutíu ára
gamalt félag og það tók þrjá ára-
tugi að ná milljarði í veltu. Marel
á sér áþekka sögu. En í höfuðstöðv-
um íslenskrar nýsköpunar er hvatt
til þess að gróin fyrirtæki í öllum
greinum efli nýsköpunarstarf sitt,
enda sé þar mannauður og fjár-
magn. Þessi nýsköpun, eða innri
vöxtur fyrirtækja sem þegar eru
komin á fæturna, mun skila störf-
um strax; á frumkvöðlastarfinu
verður hins vegar frekar byggt í
framtíðinni.
Nýtt hagkerfi
Fjármálahagkerfið er dautt og
það mun skýrast á næsta áratug
hvar vaxtarmöguleikarnir liggja.
Áfram verður byggt á grunnstoð-
unum þrem; fiski, orkufrekum iðn-
aði og ferðaþjónustu. Sú fjórða,
hátækni og þekkingariðnaður, er
komin á sinn stað en eftir er að
styrkja hana lítillega. Framtíðin
liggur í grænni atvinnuuppbygg-
ingu í samræmi við hugmynda-
fræði sjálfbærrar þróunar, sam-
kvæmt stefnumótun stjórnvalda.
Leiðin til að mæta atvinnu-
leysinu liggur fyrst í ráðstöfunum
til skamms tíma; vinnuaflsfrekum
framkvæmdum er það kallað, og
koma innlendri og erlendri fjár-
festingu af stað með öllum ráðum,
framleiða og ná upp hagvexti.
En þegar litið er til framtíðar er
atvinnuleysið í landinu mennta-
vandi. Áskorunin felst ekki í því að
búa til mörg störf. Hún felst í að
þjálfa sem flesta til að taka virk-
an þátt í verðmætasköpun, hvaða
nafni sem hún nefnist. Takist það
þarf ekki að kvíða langvarandi
atvinnuleysi.
Svavar
Hávarðsson
svavar@frettabladid.is
Fyrst og síðast menntunarvandi
Ákvarðanir næstu missera munu móta íslenskt atvinnulíf til langrar framtíðar. Grípa þarf til skammtímaaðgerða vegna fjöldaatvinnu-
leysis. En hvaða atvinnugreinar munu skapa þau störf sem koma atvinnuleysinu niður fyrir ásættanleg mörk til lengri tíma litið?
La
nd
bú
na
ðu
r
Fi
sk
ve
ið
ar
Fi
sk
vi
nn
sl
a
Ið
na
ðu
r
Ve
itu
r
M
an
nv
irk
ja
ge
rð
Ve
rs
lu
n
Fl
ut
ni
ng
ar
G
is
ti
/
ve
it.
U
pp
lý
si
ng
a
Fj
ár
m
ál
Sé
rfr
æ
ði
Ö
nn
ur
þ
jó
nu
st
a
Fé
la
gs
st
ar
f
St
jó
rn
sý
sl
a
Fr
æ
ðs
lu
st
.
H
ei
lb
r.
/
fé
l
Atvinnuleysi eftir atvinnugreinum
4%
10%
12%
9%
7%
16%
11% 12%
11%
8%
4%
7% 12%
8%
2%
2% 3%
■ júní 2009
■ desember 2009
■ júní 2010
■ desember 2010
FRÉTTASKÝRING: Atvinnuleysi á Íslandi 9. hluti
Lokahluti
VAXTARMÖGULEIKAR VÍÐA Vandinn er langmestur í byggingariðnaði. Möguleikarnir á verulegri fjölgun starfa virðast mestir í ferðaþjónustu og í tæknigreinum. FRÉTTABLAÐIÐ/KIDDI
Ferðamenn yfir veturinn til
viðbótar skapa þúsund störf50.000