Morgunblaðið - 10.08.2009, Blaðsíða 16

16 Daglegt líf
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 10. ÁGÚST 2009
Eftir Björn Jóhann Björnsson
bjb@mbl.is
E
kki byrja aftur að vinna
eftir sumarfrí á mánu-
degi, byrjaðu frekar á
miðvikudegi.
Þetta er meðal ráða
sem Einar Baldvin Baldursson, sál-
fræðingur í Danmörku, gefur fólki,
hvort sem það eru Danir, Íslendingar
eða aðrar þróaðar þjóðir sem taka sér
reglulega frí frá vinnu. Rekast mátti
á þessar ráðleggingar og fleiri til frá
Einari á vefsíðu á vegum Jyllands-
posten um ferðalög, Turen går til, þar
sem rætt var við hann.
Þegar slegið var á þráðinn til Ein-
ars vildi svo vel til að hann var ein-
mitt staddur á Íslandi í sumarfríi og
hann var góðfúslega reiðubúinn til að
gefa lesendum Morgunblaðsins
samskonar ráð, enda algengt þessa
dagana að fólk sé að koma til starfa
að loknu sumarfríi, þ.e. þeir sem enn
hafa haldið vinnunni í kreppunni
margumtöluðu. Lýsingar hans eiga
aðallega við störf þar sem fólk ræður
að einhverju leyti vinnuhraðanum,
þar sem krafa er gerð til mikillar
hugsunar og störf sem þykja jafnan
spennandi og eftirsóknarverð. Störf
sem eru samt að öllu leyti ekki undir
stjórn annarra.
Nútímavinnan allt öðruvísi
Einar hefur langa reynslu af því í
Danmörku að gefa starfsfólki og
stjórnendum fyrirtækja ráðleggingar
sem bæta hag þeirra í vinnu og skipu-
lag. Hefur hann haldið fjölda nám-
skeiða á þessu sviði.
Hann bendir á að eðli og staða frís-
ins hefur breyst mikið á seinni árum.
Fram undir ofanverða síðustu öld
þótti fríið tími afslöppunar, þar sem
sáralitlu var komið í verk og reynt að
gera sem allra minnst. Að fríi loknu
var þráðurinn tekinn upp að nýju eins
og ekkert hefði í skorist. „Þá var önn-
ur tegund af vinnu, þar sem kröf-
urnar voru aðrar og minni en þekkist
í dag. Þá þurfti ekki jafn mikið til að
endurnýja það sem fram fór í höfðinu
og sálinni á fólki. Nútímavinnan er
allt öðruvísi: Hún krefst þess að þú
takir hlutina alvarlega, sért sjálf-
stæður og setjir þér skýr markmið í
starfi. Fólk leggur aðra hluti fram í
nútímavinnu en áður, þar sem erfitt
er að leggja starfið til hliðar frá
hversdagslegu amstri. Núna reynir
mjög mikið á virkni hugans en áður
fyrr var það nánast markmið að gera
vinnuna einfalda og leiðinlega,“ segir
Einar.
Nútímamaðurinn þarf núna að
hlaupa hraðar og hraðar til að standa
á sama stað, segir sálfræðingurinn,
þar sem jöfnum höndum er lagt upp
úr spennandi en krefjandi störfum.
Einar segir þetta hafa gert það að
verkum, í fyrsta lagi, að fríið er ekki
lengur bara frí.
„Í fríinu hefurðu möguleika á að
þróa forsendur og eiginleika sem þú
hefur ekki í vinnu, eins og það að
styrkja og efla sjálfan þig. Sumir
þeirra þátta sem skipta máli í
vinnunni, eins og hæfileikinn til að
umgangast og skilja annað fólk, er
ekki hægt að endurnýja á vinnu-
staðnum. Það verður að gerast með
fjölskyldunni í frítímanum. Í sum-
arfríinu geturðu eflt tilfinningalegan
skilning þinn og innsæi með allt öðr-
um hætti en aðra daga.“
Vinnur best rétt fyrir frí
Í annan stað nefnir Einar þær
byrðar sem fólk tekur með sér heim
úr vinnu. Þannig geti krefjandi og
erfið störf orðið leiðinleg til lengdar.
„Mótorinn snýst hratt í vinnunni
og fólk leggur sig mikið fram. Það
reynir að klára allt sem það hefur á
borðinu, áður en það fer í frí. Reynsl-
an er sú að fólk vinnur hvað mest og
best síðustu dagana áður en það fer í
frí,“ segir Einar og telur það ekki
boða gott:
„Þegar þú svo loksins kemst í fríið,
ertu yfir þig stressaður. Með því að
minnka hraðann skyndilega vill
streitukerfið fara í botn. Þá geta
komið upp allskonar hliðarverkanir
eins og flensueinkenni, líkt og þú sért
með hita, óskýranlegan höfuðverk,
vöðvaverki og sumir hafa kvartað
undan ógleði fyrstu dagana í sum-
arfríi. Allt er þetta í raun eðlilegt við
það að minnka ferðina eftir mikið
stress í vinnunni.“
Þessi líkamlegu einkenni líða hjá
og loks byrjar fríið að virka. Lík-
aminn fer að aðlagast betur hægari
og innihaldsríkari hversdegi. En síð-
an kemur að því að sælunni lýkur,
sumarfríið er á enda, en yfirleitt allt
of snemma, segir Einar. Svo kem-
urðu í vinnuna á mánudegi og þér
finnst að þú eigir að vera endur-
nærður. En þetta er oft ekki raunin.
„Þú ert slappur og sljór og hafðir
engan áhuga á að fara aftur í vinnuna.
Ef það er einhver ný orka þá finnirðu
ekki fyrir henni. Ef þú mætir í vinn-
una á mánudegi þá eyðirðu heilli viku
í að hafa það bara djöfullegt. Síðan
fer þetta að réttast við og í næstu
viku lagast hlutirnir. Vandinn er að
þú hefur eytt dýrmætum tíma í ekki
neitt. Þá fer maður að hugsa hvað sé
eiginlega í gangi. Eru vinnufélagarnir
svona leiðinlegir eða vinnan svona
erfið?“ spyr Einar og svarar því strax
neitandi. Fólk sem sé í leiðinlegri
vinnu bregðist ekki svona við.
Líkt og aka af stað í fjórða gír
„Allt bendir til að þetta séu vanda-
mál sem tengjast því að fara úr litlum
hraða yfir í miklu meiri hraða. Líkt
og þú sért að reyna að fara af stað á
bíl og setja hann í fjórða gír í stað
þess fyrsta. Ef þú gerir það á gatna-
mótum þá standa allir bílstjórarnir
fyrir aftan þig á bílflautunni. Sálin er
eins að því leyti að þú þarft að gíra
þig hægt niður og hægt af stað aftur,“
segir Einar og mælir með því að fólk
byrji að vinna í miðri viku í stað
mánudags.
„Með því að mæta á miðvikudegi
þá veistu að þú kemst ekki yfir jafn
mikið og venjulega. Á mánudegi held-
urðu að þú eigir að geta gert allt sem
þú ætlaðir þér áður en þú fórst í frí-
ið.“
Allir geta hjálpað til
Annað ráð Einars er að skipu-
leggja sig vel þegar til vinnu er komið
og tala við vinnufélagana um sum-
arfríið. Ná strax góðum tengslum við
umhverfið. „Allir geta hjálpað til,
þetta er spurning um kúltúr á vinnu-
stað og venja sig á það að fyrsta vikan
eftir sumarfrí sé hluti af fríinu.“
Hann segir sumarfrísþunglyndi
vera þekkt fyrirbæri innan sálfræð-
innar. Einnig hafi verið gerðar kann-
anir um þetta, m.a. á Spáni fyrir
tveimur árum þar sem 43% svarenda
sögðust hafa upplifað þunglyndi að
loknu sumarfríi. Þá sé jafnan mikið
að gera hjá sálfræðingum og geð-
læknum í ágúst og september hvert
ár.
Hætta á vanlíðan og depurð
í vinnunni að loknu sumarfríi
Einar Baldursson, lektor
í vinnusálfræði við Há-
skólann í Álaborg, lýsir
því hve erfitt það getur
verið að koma til vinnu
að loknu velheppnuðu
sumarfríi. Sumarfrís-
þunglyndi er þekkt fyr-
irbæri innan sálfræð-
innar og geðlækninga.
Morgunblaðið/Kristinn
Sumarfrísþunglyndi Rannsóknir sálfræðinga og reynsla þeirra af viðtölum hafa sýnt að erfitt getur reynst að hefja aftur vinnu að loknu sumarfríi, ekki
síst ef það hefur varað í nokkrar vikur í sól og sumaryl. Einföldustu hlutir eins og að muna lykilorðið í tölvunni geta reynst erfiðir. Myndin er sviðsett.
Núna reynir mjög mikið á
virkni hugans en áður fyrr
var það nánast markmið
að gera vinnuna einfalda
og leiðinlega.
Ef þú mætir í vinnuna á
mánudegi þá eyðirðu heilli
viku í að hafa það bara
djöfullegt.
EINAR Baldursson hefur verið búsettur í Danmörku í 37 ár og lærði
þar sálfræði á sínum tíma. Sérmenntaði sig í vinnusálfræði og hefur
unnið við Háskólann í Álaborg mörg undanfarin ár, gegnir þar stöðu
lektors í vinnu- og skipulagssálfræði.
Í heimsókn sinni til Íslands síðustu daga, sem til kom vegna brúð-
kaups hjá mágkonu hans, hefur hann líka færst nær umræðunni um
kreppuna og bankahrunið. Spurður hvort svona ástand hafi ekki djúp
áhrif á sálarlíf fólks segir Einar engan vafa leika á því. Þau vandamál
jafnist ekkert á við þunglyndi að loknu sumarfríi.
Mikilvægt að trúa eigin málstað
„Íslendingar standa frammi fyrir þraut sem mjög fáar þjóðir þurfa
að gera í sama skilningi. Íslenska þjóðin verður fyrir alveg gífurlegu
þunglyndisálagi. Það er sáralítið vitað hvernig heilar þjóðir bregðast
við slíku. Möguleikarnir eru tveir, annars vegar að álagið auki þung-
lyndi og jafnvel sjálfsvíg, en hins vegar gæti svona mótbyr haft þau
áhrif að fólk fyllist þrjósku, sjálfstilfinningu og baráttuvilja. Algör
forsenda fyrir hinu síðarnefnda er vilji fólks til að standa saman og
hjálpa hvert öðru. Ef samheldni og samhjálp skapast meðal Íslend-
inga í byrjun þessarar kreppu þá tel ég að sálrænar, neikvæðar afleið-
ingar verði litlar eða engar. Mikilvægt er að trúa eigin málstað og
vita að heimurinn hefur rangt fyrir sér með því að sýna að verkefnin
hér séu leyst. Það er uppskriftin í félagssálfræðinni,“ segir Einar.
Gífurlegt þunglyndisálag
Sálfræði Einar Baldursson skaust til Íslands í sínu sumarfríi.
Morgunblaðið/Eggert
Samandregin eru ráð Einars til
þeirra sem koma til vinnu úr
sumarfrínu einkum þrenns kon-
ar:
 Ekki byrja að vinna aftur á
mánudegi. Veljið frekar mið-
vikudaginn til að stytta fyrstu
vinnuvikuna.
 Hafðu það á hreinu áður en
farið er í fríið, hvað þú ætlar að
taka þér fyrir hendur að fríinu
loknu. Gott að skipuleggja verk-
efnin þannig. Það getur verið
sálfræðilega íþyngjandi að
koma aftur til vinnu án þess að
vita hvað tekur þá við.
 Samstarfsmenn geta hjálpað
til við að létta félögum sínum
lífið, er þeir koma úr frínu.
Skiptast á sögum um hvernig
fríið var og leggja ekki fyrir allt
of krefjandi og erfið verkefni.
Þetta getur líka verið gott tæki-
færi til að fara í hugmyndavinnu
og skipuleggja næstu skref.
Hollráð í hnotskurn