Fréttablaðið - 03.04.2014, Blaðsíða 28

3. apríl 2014 FIMMTUDAGUR| SKOÐUN | 28
Mikil umræða hefur verið
um málefni utangarðsfólks
á síðustu misserum. Fjölg-
un hefur verið í hópnum
og í hverjum mánuði bæt-
ast nýir einstaklingar við.
Við sem samfélag verðum
að horfast í augu við það að
það munu alltaf vera ein-
staklingar sem missa tökin
á lífi sínu vegna áfengis- og
vímuefnaneyslu og okkur
ber að þjónusta þessa ein-
staklinga á þeim stað sem
þeir eru. Það er erfitt að þjónusta
utangarðsfólk ef forsjárhyggja er
ríkjandi og skilyrðis eins og edrú-
mennsku sé krafist fyrir tiltekna
þjónustu eins og búsetu.
Skaðaminnkandi hugmynda-
fræði er mannréttindahugsun
sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin
(WHO) leggur til að þjóðir vinni
eftir í mótun þjónustustefnu við
áfengis- og vímuefnaneytendur.
Öll ríki í Evrópu, nema Ísland
og Tyrkland, hafa skaðaminnk-
andi hugmyndafræði í opinberri
stefnumótun í vinnu með áfengis-
og vímuefnaneytendum. Í skaða-
minnkandi nálgun er einstakling-
um mætt með virðingu og skilningi
og ekki er gerð krafa um bindindi.
Þessi nálgun er grundvallaratriði
í þjónustu við hópinn og forsenda
þess að ná traustu sambandi við
einstaklinga og vekja von. Dregið
er úr skaða sem áfengis- og vímu-
efnaneysla veldur einstaklingum,
lífsgæði þeirra aukast og sam-
félagslegur og fjárhagslegur skaði
er lágmarkaður. Skaðaminnkandi
hugmyndafræði er því þjóðhags-
lega hagkvæm.
Einstaklingsmiðuð úrræði
Almennur húsnæðisvandi í sam-
félaginu kemur ekki síst illa niður
á hópi utangarðsfólks sem á litla
möguleika á að leigja sér íbúð eða
herbergi á almennum markaði.
Mikil eftirspurn er eftir hverri
eign, leiguverðið er hátt og iðu-
lega er krafist fyrirframgreiðslu
eða tryggingar. Í Reykjavík (eina
sveitarfélagið sem hefur stefnu í
málaflokknum) hefur margt breyst
til betri vegar í málaflokki
utangarðsfólks og þjónusta
aukist til muna. Engu að síður er
hópurinn fjölmennur og neyðarat-
hvörf nánast fullnýtt. Herbergja-
sambýli með ólíkum einstakling-
um og ólíkum þörfum hentar ekki
öllum. Nauðsynlegt er að mæta
fólki á einstaklingsmiðaðri hátt með
búsetuúrræðum sem henta hverjum
og einum.
Í nágrannalöndum okkar og þá
helst í Noregi hefur síðasta áratug-
inn verið þverpólitísk samstaða um
að allir eigi að eiga sér heimili í ein-
hverri mynd, það eru mannréttindi.
Hugmyndafræðin hefur verið köll-
uð „Housing First“ en hún er í anda
skaðaminnkandi nálgunar. „Hous-
ing First“ gengur í stuttu máli út
á að sveitarfélög útvega félags-
lega illa stöddum einstaklingum,
með áfengis- og vímuefnavanda,
húsnæði og styðja þá í búsetu með
þjónustu frá þverfaglegum sérfræð-
ingateymum. Þannig fær íbúinn
stuðning og hvatningu og búsetan
verður farsælli fyrir einstakling og
nærumhverfi. Ekki er krafist bind-
indis og íbúi borgar sanngjarna
húsaleigu. Þessi húsnæðisstefna
hefur reynst vel þar sem hún er við
lýði og eru t.a.m. afar fáir einstak-
lingar húsnæðislausir í Ósló.
Senn líður að sveitarstjórnar-
kosningum og ég sem kjósandi og
félagsráðgjafi starfandi í mála-
flokknum fer fram á það að stjórn-
málaflokkarnir láti sig málefnið
varða og móti sér raunsæja stefnu í
sístækkandi málaflokki utangarðs-
fólks. Á Íslandi er sár þörf á fjöl-
breyttari búsetuúrræðum fyrir
utangarðsfólk og nýrri nálgun í
anda „Housing First“.
Mannréttindi
utangarðsfólks –
Housing First
Flestir eru sammála um að fjármagn skorti
til viðhalds á ferðamannastöðum, en það má
ekki vera á kostnað almannaréttar eða með
ólögmætri gjaldtöku, mögulega á fölskum
forsendum, þar sem enginn fylgist með
hvort tugir eða hundruð milljóna fari í upp-
byggingu eða í vasa landeigenda. Marg-
ir hafa bent á góðar leiðir til að afla fjár-
magns, en ekki virðist vera hlustað á það.
Upphrópunum landeigenda um landspjöll
ber líka að taka með fyrirvara, þar sem
engin sönnunarbyrði er til staðar. Þar hefur
Geysissvæðið verið miðdepill umræðunnar.
Væri ekki betra að takmarka fjölda ferða-
manna á svæðið, heldur en að hafa engin takmörk
á fjölda, svo lengi sem fólk greiðir aðgangseyri.
Hverfa þolmörkin kannski við gjaldtöku? Uppbygg-
ingin við hverasvæðið hefur einnig verið kostuð af
ríkinu og landeigendur hafa ekki getað framvísað
reikningum til sönnunar á meintum sligandi kostn-
aði við svæðið, enda hreinn uppspuni.
Gjaldtakan við Geysi og Kerið ásamt fyrirhugaðri
gjaldtöku landeigenda víða um land er ólögleg og
skýrt brot á náttúruverndarlögum.
Nú er til staðar ákvæði um gjaldtöku í lögunum,
en því verður aðeins löglega beitt af UST eða rekstr-
araðila/umsjónaraðila sem hefur samning við UST,
undirritaðan af umhverfisráðherra.
32. grein (gjaldtaka) er svohljóðandi:
„Náttúruvernd ríkisins eða sá aðili sem falinn hefur
verið rekstur náttúruverndarsvæðis getur ákveðið
gjald fyrir veitta þjónustu. Rekstraraðili náttúru-
verndarsvæðis getur enn fremur ákveðið gjald fyrir
aðgang að svæðinu ef spjöll hafa orðið af völdum
ferðamanna eða hætta er á slíkum spjöllum.
Hvorki Kerfélagið, Landeigendafélag Geysis, né
Landeigendafélag Reykjahlíðar uppfylla þessi skil-
yrði.
Í 30. grein náttúruverndarlaga (Umsjón falin öðrum),
stendur:
„Náttúruvernd ríkisins getur falið einstaklingum
eða lögaðilum umsjón og rekstur náttúruverndar-
svæða að þjóðgörðum undanskildum. Gera skal sér-
stakan samning um umsjón og rekstur svæðanna
sem umhverfisráðherra staðfestir.“
Þar til þessum landeigendum hefur verið falinn
rekstur náttúruverndarsvæðis, með samningi við
Umhverfisstofnun, geta þeir ekki hafið neina gjald-
töku. Samningur er því nauðsynleg forsenda, sem
þeir hafa ekki.
Landeigendur hafa bent á að ríkið rukki inn í
Vatnshelli, til að réttlæta sín lögbrot. En þar hafa
rekstraraðilar einmitt gert samning við
UST. Þar er einnig um að ræða ítarlega leið-
sögn undir eftirliti í viðkvæmum hraunhelli.
Í 32. grein stendur ennfremur:
„Tekjum samkvæmt síðari málslið 1. mgr. skal varið
til eftirlits, lagfæringar eða uppbyggingar svæðisins
eða aðkomu að því.“
Erfitt er að sjá annað en að arðgreiðslur af miða-
sölu séu ólöglegar.
Þá má gera ráð fyrir að áhugi landeigenda hverfi
eins og dögg fyrir sólu.
Almannarétturinn gildir á öllu óræktuðu landi,
burtséð frá eignarhaldi. Undantekningar eru þó til,
t.d. varplönd eða viðkvæmir hraunhellar o.s.frv.
Í 14. grein náttúruverndarlaga segir:
„Mönnum er heimilt, án sérstaks leyfis landeiganda
eða rétthafa, að fara gangandi, á skíðum, skautum
og óvélknúnum sleðum eða á annan sambærilegan
hátt um óræktað land og dveljast þar. Á eignar-
landi í byggð er eiganda eða rétthafa þó heimilt að
takmarka eða banna með merkingum við hlið og
göngustíga umferð manna og dvöl á afgirtu órækt-
uðu landi.“
Það eina sem landeigendur geta gert er að loka
svæðum sem þeir telja vera undir álagi, en það hlýt-
ur að vera brot á almannarétti að krefjast aðgangs-
eyris á þeim forsendum að landið sé lokað fyrir þá
sem ekki vilja borga en opið fyrir hina. Annaðhvort
er för fólks bönnuð, eða ekki. Svæðið er þá lokað
eða opið.
Þar að auki er það galið að engin sönnunarbyrði
hvíli á þeim um skemmdir á landi, ef þeir hyggjast
loka því einhverra hluta vegna. Ákvæðið býður upp
á fullkomna misnotkun af hendi landeigenda. Dæmi
eru um slíkt víða um land.
„Þeir greiða sem njóta“ er kjörorð Kerfélagsins
og nýjasta tískuorð ferðamálaráðherra.
Eða er það kannski „þeir græða sem brjóta“ –
lögin.
Þeir græða sem brjóta
Stjórnvöld hafa nú kynnt
aðgerðir í skuldamálum
heimilanna. Þær eru tví-
þættar, þ.e. annars vegar
er um að ræða niður-
færslu verðtryggðra hús-
næðislána og hins vegar
skattfrjálsa ráðstöfun við-
bótarlífeyrissparnaðar til
lækkunar höfuðstóls hús-
næðislána eða til kaupa á
íbúðarhúsnæði.
Viðbótarlífeyrissparn-
aður er afar hagkvæmt
sparnaðarform, m.a.
vegna mótframlags launa-
greiðanda og undanþágu
inneignar frá fjármagns-
tekjuskatti. Tekjur sem ráðstafað
er til viðbótarlífeyrissparnaðar
eru skattfrjálsar en tekjuskattur
er greiddur við úttekt. Sú ráðstöf-
un sem stjórnvöld hafa nú kynnt
um skattfrjálsa úttekt viðbótar-
lífeyrissparnaðar, að hámarki 1,5
milljónir króna á þremur árum,
og nýta má til greiðslu inn á hús-
næðislán eða til húsnæðiskaupa,
gerir sparnaðinn enn fýsilegri.
Greiddur inn á lán
Að greiða niður skuldir er árang-
ursrík leið til eignamyndunar.
Með því að greiða inn á íbúðalán-
ið með viðbótarlífeyrissparnaði
nýtur viðkomandi skattaafslátt-
ar og mótframlags launagreið-
anda auk þess sem innborgun-
in lækkar heildarvaxtagreiðslu
og -verðbætur. Aðili sem greiðir
eina milljón króna í viðbótarlíf-
eyrissparnað og fær hálfa milljón
króna í mótframlag atvinnurek-
anda getur vænst þess að
fá 2,1 milljón króna eftir
skatt að 25 árum liðnum
á föstu verðlagi.
Ef sami aðili greiðir
sömu fjárhæð inn á fast-
eignalán og heldur sömu
greiðslubyrði á lánunum
myndi skuld hans lækka
um fjórar og hálfa milljón
króna að 25 árum liðnum,
jafnframt á föstu verð-
lagi. (Forsendur útreikn-
ings miðast við 3,5%
raunávöxtun lífeyris-
sparnaðar, 4,5% raunvexti
af fasteignalánum og
40% tekjuskatt.) Eins og
framangreind dæmi sýna getur
einnar milljónar króna skatt-
frjálst framlag launþega lækk-
að lán um margfalda þá upphæð.
Fáir fjárfestingarkostir í dag fela
í sér jafn háa ávöxtun, auk þess
sem niðurgreiðsla skulda er í raun
ígildi áhættulausrar fjárfestingar.
Húsnæðiskaup
Samkvæmt frumvarpi fjármála-
og efnahagsráðherra um séreign-
arsparnað og ráðstöfun hans til
greiðslu húsnæðislána og hús-
næðissparnaðar, verður fólki
heimil skattfrjáls úttekt á viðbót-
arlífeyrissparnaði sem myndast á
tímabilinu 1. júlí 2014 til 30. júní
2017, og nýta má hana til húsnæð-
iskaupa. Skilyrði er að inneign
verði nýtt til öflunar íbúðarhús-
næðis til eigin nota og að rétthafi
hafi ekki verið eigandi íbúðarhús-
næðis frá 1. júlí 2014 þar til heim-
ildin er nýtt.
Heimildin takmarkast við 1,5
milljóna króna ráðstöfun á hverja
fasteign, þ.e. hvert heimili. Heim-
ildin gildir í 5 ár. Þá er miðað við
að heimildina megi nýta vegna
nýbyggingar eða kaupa á íbúðar-
húsnæði til eigin nota og að sama
gildi um kaup á búseturétti. Hægt
verður að nýta báða þætti úrræð-
isins, safna t.d. fyrir útborgun
í tvö ár og greiða svo inn á hús-
næðislán í eitt ár. Skattfrjáls ráð-
stöfun viðbótarlífeyrissparnaðar
til húsnæðiskaupa mun því án efa
flýta fyrir nauðsynlegri eigna-
myndun húskaupenda og hækka
eiginfjárframlag, ekki síst þeirra
sem hyggja á fyrstu kaup.
Mikilvægt að kynna sér kostina
Ráðstöfun skattfrjáls viðbótar-
sparnaðar inn á húsnæðislán
eða til húsnæðiskaupa er hag-
stæður kostur fyrir þá sem vilja
hámarka tekjur sínar og byggja
upp eigið fé á sama tíma. Aðgerð-
ir stjórnvalda eru til þess fallnar
að hraða eignamyndun en á sama
tíma munu þær treysta í sessi það
mikilvæga sparnaðarform sem
viðbótarlífeyrissparnaðurinn er.
Viðbótarlífeyrissparnaður
eykur enn gildi sitt
Þegar við setjumst niður
og borðum mat þá skipt-
ir okkur máli hvað er
á disknum. Við sjáum
hvernig maturinn lítur út,
finnum hvernig hann lykt-
ar og bragðast og upplýs-
ingar um næringarinni-
hald má yfirleitt finna á
umbúðunum. Það segir
þó ekki alla söguna. Við
viljum líka vita hvernig
maturinn varð til og við
hvaða aðstæður. Svörin
við þeim spurningum eru sjaldn-
ast á umbúðunum.
Í Danmörku hafa fjölmiðlar
fylgt vel eftir umræðu í þjóð-
félaginu um stöðu aðbúnaðar á
svínabúum og gert ítarlega grein
fyrir þeim aðferðum sem unnið
er eftir. Þar hefur meðal annars
komið fram að sýklalyf eru sett í
fóður dýranna til að koma í veg
fyrir sýkingar og auka vaxtar-
hraða. Með þessari aðferð fara
lyfin ekki eingöngu í þá grísi sem
þurfa á þeim að halda, heldur líka
grísi sem eru heilbrigðir og hafa
ekki þörf fyrir slíka lyfjagjöf sem
skapar hættu á lyfjaónæmi.
Þetta er ekki gert hér á Íslandi
og er reyndar ólöglegt. Hér
á landi er notkun sýklalyfja í
algjöru lágmarki og þau eingöngu
notuð undir eftirliti dýralækna
þegar þörf krefur. Þegar Íslend-
ingar bera saman bækur sínar við
kollega sína erlendis vekur það
furðu hversu lítil lyfjanotkun er
í svínabúskap hér á landi.
Staðreyndin er að hvergi í
heiminum er notað minna
af lyfjum í svínabúskap en
á Íslandi. Þetta leiðir vissulega til
hærri kostnaðar en ávinningur-
inn er aukin velferð dýranna auk
betri og hollari afurða sem eru
góðar fréttir fyrir íslenska neyt-
endur.
Nú stendur yfir innleiðing á
nýrri og framsækinni löggjöf
um velferð dýra. Svínabændum
er mikið í mun að hún takist vel
og hafa í þeim tilgangi farið þess
á leit við landbúnaðarráðherra
að erlendur sérfræðingur verði
fenginn til þess að gera úttekt á
íslenskum svínabúum með hlið-
sjón af nýju lögunum og veita ráð-
gjöf um nauðsynlegar úrbætur. Á
næstu árum er því ljóst að miklar
breytingar munu verða í íslensk-
um svínabúum sem miða að auk-
inni velferð og bættum aðbún-
aði svína. Þegar þeim lýkur eiga
íslenskir neytendur að geta treyst
því að þær svínaafurðir sem rata
á þeirra disk hafi orðið til með
þeim hætti sem best gerist.
Veistu hvað þú borðar?
FERÐAÞJÓN-
USTA
Stefán Þorvaldur
Þórsson
landfræðingur
➜ Það eina sem landeigendur geta
gert er að loka svæðum sem þeir telja
vera undir álagi, en það hlýtur að
vera brot á almannarétti að krefjast
aðgangseyris á þeim forsendum að
landið sé lokað fyrir þá sem ekki vilja
borga en opið fyrir hina.
Lengri útgáfu greinarinnar má sjá á Vísi
visir.is
SAMFÉLAG
Guðrún Þor-
gerður Ágústs-
dóttir
félagsráðgjafi
➜ Í nágrannalöndum
okkar og þá helst í
Noregi hefur síðasta
áratuginn verið
þverpólitísk samstaða
um að allir eigi að
eiga sér heimili í ein-
hverri mynd, það eru
mannréttindi.
LANDBÚNAÐUR
Hörður
Harðarson
formaður Félags
svínabænda
➜ Hér á landi er
notkun sýklalyfja í al-
gjöru lágmarki og þau
eingöngu notuð undir
eftirliti dýralækna
þegar þörf krefur.
FJÁRMÁL
Ólafur Páll
Gunnarsson
verkefnastjóri líf-
eyrissparnaðar hjá
Landsbankanum og
framkvæmdastjóri
Íslenska lífeyris-
sjóðsins
➜ Með því að greiða inn á
íbúðalánið með viðbótarlíf-
eyrissparnaði nýtur viðkom-
andi skattaafsláttar og mót-
framlags launagreiðanda
auk þess sem innborgunin
lækkar heildarvaxtagreiðslu
og -verðbætur.