Ský - 01.10.2006, Page 37

Stjórnmál
Baráttan við sr. Bjarna
Framan af leit út fyrir að Ásgeir og Gísli Sveinsson þingforseti yrðu
einir í framboði, en frá upphafi var ljóst að möguleikar Gísla væru
litlir. Framsóknarmenn hötuðust við Ásgeir eftir að hann gekk úr
þeirra röðum og vildu finna annan frambjóðanda. Þeim tókst að fá
Sjálfstæðismenn í lið með sér og settust á rökstóla þar sem reynt var
að finna kandídat sem staðið gæti Ásgeiri á sporði.
Á endanum lét sr. Bjarni Jónsson vígslubiskup undan þrýstingi
og gaf kost á sér í framboð, studdur af bæði Sjálfstæðis- og Fram-
sóknarflokki sem settu kosningavélar sínar í gang svo leið hins
dáða sálnahirðis Reykvíkinga suður
á Álftanes yrði sem greiðust. Það
dugði þó ekki, enda fór stuðningur
alþjóðar við frambjóðendur fjarri því
eftir flokkslínum. Ásgeir átti sér fylgis-
menn í öllum flokkum og þungt vó
að Gunnar Thoroddsen, borgarstjóri
Sjálfstæðisflokksins, studdi Ásgeir
tengdaföður sinn, en fór ekki eftir
flokkslínunni. Sömuleiðis átti Ásgeir
mikið persónufylgi víða út um land.
Lokatölur forsetakosninganna urðu
þær að Ásgeir fékk atkvæði 32.924
atkvæði, eða 48,3%, 1.879 atkvæðum
fleira en sr. Bjarni Jónsson, sem fékk
45,5%. Gísli Sveinsson fékk 4.255
atkvæði eða 6,0%.
„Lýðræðið er jafnan í
hættu“
„Baráttan er óhjákvæmileg og átök
nauðsynleg. Þau eru leikreglurnar,
sem einkenna lýðræðið, og friðsam-
leg úrslit. Lýðræðið er jafnan í hættu, og ein hættan er nútíma
áróðurstækni, sem er mótuð í einræðisanda. Frjálsar umræður, vak-
andi áhugi almennings og þjóðarþroski er sterkasta vörnin, Þá láta
staðreyndirnar ekki að sér hæða, – og sannleikurinn mun gera yður
frjálsa,“ sagði Ásgeir Ásgeirsson í innsetningarræðu sinni, þegar hann
tók við embætti forseta Íslands þann 1. ágúst 1952. Framundan voru
sextán ár á Bessastöðum – viðburðaríkt skeið í sögu lands og þjóðar.
„Yfir honum var glæsibragur og virðuleiki sem hvergi fæst keyptur,“
segir Jónas Jónsson útvarpsmaður í minningarbók sinni – þar sem
hann segir m.a. frá kynnum þeirra Ásgeirs.
Fyrstu ár Ásgeirs Ásgeirssonar á Bessastöðum voru viðsjár í stjórn-
málum landsins. Vinstri stjórn Hermanns Jónassonar sprakk undir
lok árs 1958 þegar ekki náðist samstaða um nauðsynlegar aðgerðir
í efnahagsmálum. Ásgeir beitti sér því fyrir myndun minnihluta-
stjórnar Alþýðuflokks undir forsæti Emils Jónssonar sem tók við
kyndlinum á Þorláksmessu þetta ár. Hún naut hlutleysis Sjálfstæðis-
flokks. Árið 1959 tóku þessir tveir flokkar saman um myndun Við-
reisnarstjórnarinnar sem sat til 1971. Ásgeir átti drjúgan þátt í því að
sú stjórn varð að veruleika „.... og er vafasamt að forseti Íslands hafi
í annan tíma haft meiri og örlagaríkari afskipti af flokkapólitík og
stjórnarmyndunum,“ segir Benedikt
Gröndal í ritinu, Örlög Íslands. Í
ljósi þess hve hatrammlega var barist
1952 er það athyglisvert að Ásgeir átti
alltaf mjög gott samstarf við leiðtoga
Sjálfstæðisflokksins þá Ólaf Thors og
Bjarna Benediktsson.
„Smáþjóðir eiga rétt
á sér“
„Stórveldisdraumar eru engin freisting
fyrir vopnlausa, fámenna þjóð. En það
getum vér sýnt umheiminum, að smá-
þjóðir eiga rétt á sér jafnt og aðrar, og
að skilyrði til mannlegs þroska séu þar
síst lakari en meðal stórþjóða,“ sagði
Ásgeir Ásgeirsson í nýársávarpi sínu
árið 1968, því síðasta sem hann flutti.
Almennt má segja að ræður og ávörp
Ásgeir hafi elst vel jafnframt því að vera
góður vitnisburður um viðhorf hvers
tíma. Mörgum fannst erfitt að vita hvar
þeir höfðu Ásgeir og hann var stundum
nefndur „Loðgeir“ vegna þess hve loðinn hann þótti í svörum.
Ásgeir Ásgeirsson lést í Reykjavík í september 1972. Margir urðu
til þess að minnast hans, en hvað gagnorðastur var útgerðarjarlinn
Tryggvi Ófeigsson, sem sagði að Ásgeir hefði alla tíð verið maður
alþjóðar. Minntist hann í því sambandi ferðar þeirra um Húnavatns-
sýslur. „Á ferð sinni um Vatnsdal varð á vegi farlama gamalmenni
honum alls ókunnugt. Forsetabíllinn var stöðvaður og leyst úr erf-
iðleikum þess sem studdist við stafi sína. Það voru snögg umskipti.
Nokkuð skammt var á ákvörðunarstað. En í samræðum voru allir
jafnir – aðeins íslenzka flaggið gaf til kynna hver væri á ferð.“
Ásgeir átti sér fylgismenn í öllum flokkum og þungt vó að Gunnar
Thoroddsen borgarstjóri Sjálfstæðisflokksins, studdi Ásgeir
tengdaföður sinn, en fór ekki eftir flokkslínunni.
sky
,
ský 37
„Stórveldisdraumar
eru engin freisting fyrir
vopnlausa, fámenna þjóð.
En það getum vér sýnt
umheiminum, að smáþjóðir
eiga rétt á sér jafnt og
aðrar, og að skilyrði til
mannlegs þroska séu
þar síst lakari en meðal
stórþjóða.“
SK<00DD> 4.tbl 2006.indd 37 28.9.2006 10:55:47