Fréttablaðið - 17.10.2015, Blaðsíða 28

Það var eitthvað með N ú p . N ú p u r v a r alræmdur. Fólki stóð stuggur af Núpurum. Og það var eitthvað meira en að vera í
heimavistarskóla annars staðar,
Núpari var eitthvað ferlegt,“ segir
Jón Gnarr, sem gefur út síðustu
bókina, Útlagann, í heildstæðu
verki þriggja bóka. Bókin er líkt og
fyrri bækurnar, Indjáninn og Sjó-
ræninginn, byggð á ævi Jóns fram að
fullorðinsárum. Í Útlaganum segir
meðal annars frá miklu ofbeldi sem
viðgekkst á Núpi í Dýrafirði þá tvo
vetur, 1981-83, sem Jón var þar við
nám. Þar lýsir hann algjöru afskipta-
leysi af börnum sem þar dvöldu,
vöntun á umhyggju af hendi full-
orðinna sem unnu við skólann og
undarlegum og grimmum veruleika
sem varð til í þessum skóla vestur á
fjörðum – þar sem gjaldmiðillinn
var áfengi, hass og barsmíðar.
„Ég var þarna í tvo vetur. Fyrri vet-
urinn minn var hræðilegur. Ég held
einhverra hluta vegna að Núpur hafi
verið sérstaklega hræðilegur staður
á því ári. Ég heyrði ekkert í for-
eldrum mínum eiginlega á meðan
ég var þarna. Krakkarnir sem áttu
heima í nágrenninu fengu að fara
heim til sín aðra hverja helgi eða
eitthvað svoleiðis. Við hin fórum
heim á jólum, páskum og í sumarfrí.
Ég man að það var sími á vistinni, en
það var aldrei neinn sem hringdi. Ég
veit ekkert um hvort einhverjir hafi
átt í uppbyggilegum og reglulegum
samskiptum við foreldra sína, en
ég man allavega ekki eftir slíku. Þú
varst bara þarna og engar bréfa-
skriftir eða neitt. Mamma sendi mér
sígarettur.“
Eftir að hafa átt erfitt uppdráttar
í skóla í borginni var Jónsi Pönk,
eins og hann var kallaður, sendur til
útlegðar í heimavistarskólann Núp
í Dýrafirði. Þar var honum komið
fyrir í herbergi með rimlum fyrir
glugganum, með herbergisfélaga
sem hann hafði aldrei hitt fyrr. Fjór-
tán ára ásamt hópi annarra barna og
unglinga. Á Núp voru sendir vand-
ræðaunglingar úr Reykjavík, krakk-
arnir af bæjum í kring, börn sem
áttu erfitt með nám og hefðu senni-
lega fengið einhverjar greiningar
í dag, ADHD og einhverfu, eins og
Lena, eða komu af heimilum þar
sem var erfitt.
Börnin voru samsek
Í kaflabrotinu sem hér er birt lýsir
Jón hópnauðgun sem á sér stað á
vistinni, þegar drengirnir taka sig
saman og „ríða Lenu til hamingju
með afmælið“.
„Það varð til einhver heimur,
sem var utan við aðra heima. Þarna
gengust allir undir viðurnefnum
og ég var lengi að finna út hvað allt
þetta fólk heitir í alvörunni. Þarna
voru Sprelli, Purrkur og Korpa – svo
einhverjir séu nefndir. Ég veit ekkert
hvaðan þessi nöfn komu, eða hver
úthlutaði þeim, en þetta var hluti af
því að vilja fjarlægja sig frá því sem
var að gerast. Svona eins og þegar
fólk leikur í klámmyndum eða er í
vændi, og er með svona viðurnefni.“
Jón segir ofbeldið og eineltið
hafa verið alls staðar, en segir þó
að á köflum hafi verið gaman. „En
það var allt notað, afskiptaleysi,
einangrun, niðurlægjandi athuga-
semdir og framkoma og svoleiðis.
Svo var rosalega mikill munur á
stráka- og stelpnavistinni. Þetta
voru gjörólíkir heimar. Við vorum
öll í sameiginlegu rými á daginn,
en síðan fóru allir inn á sína vist
og við vorum læst inni. Þá var nýr
heimur og nýjar leikreglur. Þetta var
samt ekki alltaf vont – það var líka
gaman. Og þarna varð til vinátta.
Það var eins og við værum samsek
á einhvern hátt – einhver órjúfanleg
tengsl urðu til.“
Hann segir híerarkíu á vistinni
hafa mótast eftir félagslegum og
líkamlegum styrk. „Og það var á
kostnað þeirra sem voru hvorki
líkamlega né félagslega sterkir –
þeir enduðu neðst. Ég var félagslega
sterkur á einhvern einkennilegan
hátt, og lenti á milli. Ég hef aldrei
fyrr eða síðar orðið vitni að svona
Núpur í Dýrafirði frá árinu 1979, stuttu áður en Jón hóf skólagöngu sína þar. Á myndinni má sjá skólahúsið og fleiri byggingar. LJósmyNDasafN ReykJavíkuR/óLi TyNes
Þessir krakkar áttu ekki séns
Jón Gnarr lýsir grófu ofbeldi af hendi nemenda og kennara sem viðgekkst í heimavistarskólanum Núpi í Dýrafirði
árin 1981-83. Jón lýsir í Útlaganum kynferðislegri misnotkun kennara í skólanum, hópnauðgun og grófum
barsmíðum. Bragi Guðbrandsson segir meðvitund um ofbeldi og misnotkun ekki hafa verið til á þessum árum.
ÉG ER BÚINN AÐ GRÁTA SVO MIKIÐ ÚT AF
ÞESSU. ALLIR ÞESSIR KRAKKAR SEM HAFA EKKI
ÁTT NEINN SÉNS, EINHVERRA HLUTA VEGNA.
miklu líkamlegu ofbeldi eins og var
á Núpi og þetta voru bara unglingar
að berja hver annan.“
meira en Jón réð við
Jón hóf að sækja tíma hjá sálfræð-
ingi þegar hann byrjaði að skrifa
Útlagann.
„Ég gerði það þegar ég áttaði mig á
því að þetta var meira en ég réð við.
Mínar bækur eru skrifaðar í ákveðn-
um stíl, sem er einfaldur, einlægur
og opinskár – svona persónuleg
upplifun eða túlkun á aðstæðum.
Án þess að dæma, en frekar sem
áhorfandi og ég gat ekkert vikið frá
því. Bækurnar mínar hafa gengið
út á að gera grín að mér og mínum
sársauka og þannig yfirstíga hann.
En þarna varð það of mikið. Ég stóð
frammi fyrir einhverju sem var svo
miklu stærra en ég hafði gert mér
grein fyrir, bæði svona atburðir
sem gerðust og svo líka mínar eigin
hugsanir. Ég er til dæmis að tala um
kynþroskann og upplifun mína af
því að taka hann út – og ég hugsaði,
er þetta bara í lagi? Að einhver mið-
aldra karl sé að skrifa um unglinga-
kynlíf? Er ég kominn yfir einhverja
grensu?“
Jón sótti í dómgreind annarra til
að spyrja þessara spurninga. „Oft
kvenna sem standa mér nærri. Síðan
var þetta erfitt á mörgum stigum
þessa ferlis. Ég hataði þessa bók.
Þegar ég var tæplega hálfnaður þá
dauðsá ég eftir að hafa byrjað að
skrifa hana og langaði til þess að
bakka út. En ég gat það ekki. Samt
hugsaði ég, af hverju ertu svona
mikill fáviti? Af hverju ertu að
búa til svona mikið vesen? Verða
borgarstjóri, til hvers? Og nú þessi
bók? Það les enginn bækur – það
eru engir peningar í þessu. Þú ert að
niðurlægja þig, þú átt eftir að þurfa
að þola sleggjudóma og að fara að
vekja upp drauga.“
En áfram hélt Jón að skrifa. „Ég fór
í gegnum svo margt – eins og með
Lenu. Ég er búinn að gráta svo mikið
út af þessu. Allir þessir krakkar sem
hafa ekki átt neinn séns, einhverra
hluta vegna. Þegar ég var borgar-
stjóri þá hitti ég konu sem er úti-
gangskona og ég man eftir henni ↣
Ólöf
Skaftadóttir
olof@frettabladid.is
Á Núpi gengu allir undir viðurnefnum, svona eins og til að fjarlægja sig frá því sem
þar gekk á. fRéTTaBLaðið/eRNiR
1 7 . o k t ó b e r 2 0 1 5 L A U G A r D A G U r28 h e L G i n ∙ F r É t t A b L A ð i ð