Fréttablaðið - 17.10.2015, Blaðsíða 30

þegar hún var bara stelpa á Núpi.
Við fórum að tala saman og vorum
að tala um Konukot og gistiskýlið,
og hún sagði að ég yrði að halda
áfram og vera borgarstjóri og ég
sagði, nei ég ætla ekki að gera það.
Þetta var í kringum þann tíma sem
ég var að hætta. En ég sagði henni
að ég ætlaði að skrifa bók um Núp.
Ég sagði henni að mér þætti það
m i k l u m e r k i l e g ra
en að vera borgar-
stjóri og hún sagði,
vá ætlarðu að gera
það? Ætlarðu að segja
frá öllu? Og hún var
í rauninni að spyrja,
ætlarðu að segja frá öllu
sem enginn má tala um?
Ég sagði já, og hún sagði,
gott, þessi staður eyði-
lagði líf mitt.“
Kynferðisleg
misnotkun
Jón rauf trúnaðinn um ver-
una á Núpi. „Ég er búinn að
gráta svo mikið. Og pæla, af
hverju gerði ég ekki eitt-
hvað? Ég ásaka mig en um
leið átta ég mig á því að ég var
bara 14 ára. En ég er að brjóta
trúnað – eins skelfilega ógeðs-
legt og það er, að einhver sem
gerir eitthvað ljótt við þig þegar
þú ert ósjálfbjarga og barn og
þér finnst þú vera bundinn
trúnaði um það. Þetta er hlutur
sem fokkar manni upp – þetta er
ástæðan fyrir því að fólk sér ekk-
ert annað í stöðunni en að drepa
sig.“
Jón verður klökkur þegar hann
talar um félaga sína af Núpi. „Við
vissum ekkert alltaf hvaða fólk
var að koma og fara þarna, en við
vorum hópur af sauðum og þangað
leita úlfarnir. Það er allavega eitt
dæmi sem mig grunar sterklega að
hafa verið kynferðisleg misnotkun.
Sprelli var einn vinur okkar og hann
var seinþroska, ekki einu sinni
byrjaður að drekka – sem var mæli-
kvarði alls á þessum tíma. Svo kom
nýr kennari og hann var töffari,
hlustaði á pönk og vissi um tónlist
og svona. Og hann bauð Sprella inn
í kennaraíbúðina til sín til að drekka
og hlusta á tónlist og spjalla. En svo
vildi Sprelli aldrei tala um þetta og
ég hugsaði eftir á, af hverju býður
kennarinn mér ekki? Ég veit miklu
meira en Sprelli. Ég var afbrýðis-
samur út í Sprella, og mér fannst
þessi kennari vera í svo miklu rugli
að hafa ekki boðið mér – ég drakk
og vissi svo mikið um pönk. Það var
ekki fyrr en ég skrifaði niður söguna
„Í dag vitum við hvað gerist þegar
börn á ólíkum aldri og úr ólíkum
aðstæðum eru í mikilli nánd – eftir-
lit er takmarkað og umhyggja í garð
þeirra kannski líka. Það er nánast
regla að þau eldri beiti þau yngri
einhvers konar ofbeldi eða kúgun.
Þetta þekkjum við og þetta hefur
verið margrannsakað um allan heim.
Íslensku heimavistarskólarnir eru
ekkert frábrugðnir þeim bresku til
dæmis og það liggur fyrir mikið efni
um það ofbeldi sem þar viðgekkst,“
segir Bragi Guðbrandsson, forstjóri
Barnaverndarstofu. „Menn vissu
bara ekki betur á þessum tíma. Í dag
vitum við um þessi smitáhrif sem
eiga sér stað inni á meðferðarstofn-
unum, þessi neikvæðu áhrif, sam-
skiptin, jafnvel þótt það sé fullorðið
fólk sem reynir að hafa eftirlit, þá ná
menn aldrei utan um það. Börnin
geta orðið fyrir ofbeldi, illri meðferð
af sínum jafningahópi og jafnöldrum.
Trú manna á stofnanameðferð í dag
er mjög lítil almennt, og því úrræði er
ekki beitt nema í algjörri neyð. En á
þeim tíma sem Jón Gnarr er að alast
upp hafa menn mikla trú á þessu, að
senda börnin í sveit þar sem þau fá
frið og ró til að stunda sitt nám og
komast frá sollinum í borginni.“
Á tímabilinu sem um ræðir sinnti
Bragi starfi félagsmálastjóra í Kópa-
vogi. „Þar komu mörg mál inn á mitt
hans Sprella, og ég er að
verða fimmtugur, sem ég fattaði –
auðvitað var verið að misnota hann
inni í þessari kennaraíbúð.“
Fór illa fyrir mörgum
Jón tók viðtöl og talaði við skóla-
félagana í undirbúningi fyrir bókina.
„Ég talaði við konu sem var þarna
með mér, henni
hefur gengið ágætlega að
vinna sig frá þessu. Bróðir hennar
sem er tveimur árum yngri, hún
segir að hann muni aldrei jafna sig.
Purrkur, herbergisfélaginn sem ég
segi frá í bókinni, fyrirfór sér. Hann
gekk í sjóinn við JL húsið – synti bara
út. Það veit enginn af hverju. Það eru
margir sem eru dánir. Maður þyrfti
að tala við aðstandendur til að vita
hvernig dauða þeirra bar að. En
ég veit um nokkra sem hafa
fyrirfarið sér eða hafa komið
sér upp sjálfseyðandi lífsstíl
– þá í fíkn og í umhyggjuleysi
fyrir sjálfum sér. Ég veit ekki
um Sprella, en mér skilst að
hann sé útigangs maður einhvers
staðar í Evrópu. Það er enginn sem
veit hvar hann er. Nokkrir eru í fang-
elsi. En síðan eru nokkrir sem hafa
plummað sig ágætlega, eins og ég.
Enda lenti ég ekkert í því versta sem
viðgekkst. Ég naut einhvers konar
friðhelgi, því ég var skemmtilegur,“
útskýrir Jón og heldur áfram.
„Eins og persóna í bókinni, Gaddi,
sem öllum stóð stuggur af, hann gat
alltaf vaðið í þig – og það skipti
hann ekkert máli hver þú varst. En
mér stóð aldrei stuggur af honum,
honum líkaði vel við mig eða eitt-
hvað. Svo skrýtið, því ég var svo
óvenjulegur. En ég held að allir
sem voru þarna, að minnsta kosti á
meðan ég var þarna, beri einhver sár
hversu greinileg sem þau eru.“
Núna, þegar bókin er að koma út,
vonast Jón til þess að verða frjáls.
„Svo er þetta eins og ákveðin leið
fyrir mig að yfirvinna þetta, að Jón
Gunnar er ekki til lengur, hann er
dáinn. Og ég er ekki hann. Ég er Jón
Gnarr. Þannig að ég hef getað fjarlægt
mig frá honum, en ég lofaði honum
að ég myndi segja frá þessu. Ég vonast
til þess að þegar bókin kemur út og
svona, þá verði ég frjáls. Off the hook.
Þá geti ég snúið mér að öðru.“
Börnum í vanda var hrúgað inn í heimavistarskóla
Íslensku heimavistar-
skólarnir eru ekkert
frábrugðnir þeim
bresku til dæmis og það
liggur fyrir mikið efni
um það ofbeldi sem
þar viðgekkst.
Bragi Guðbrandsson
borð þar sem var verið að fjalla um
börn með vanda, hegðunarvanda
og annað slíkt. Svo börn sem bjuggu
við mikla erfiðleika heima fyrir og
þurftu einhver úrræði. Ég man
alveg að þetta var rætt við foreldra á
þessum tíma, sem leituðu ráðgjafar
hjá félagsþjónustunni og hjá barna-
verndinni, um það hvernig ætti að
takast á við hegðunarvanda þessara
barna. Ég man eftir því að það var
farið yfir þessi mál með foreldr-
unum, og ákveðnir valkostir teikn-
aðir upp – hvaða leiðir var hægt að
fara. Þá voru heimavistarskólarnir
ákveðinn valkostur.“
Ekki barnaverndarúrræði
Bragi segir heimavistarskólana ekki
beinlínis hafa verið barnaverndar-
úrræði. „Þó kann vel að vera að í ein-
hverjum tilvikum hafi barnaverndin
mælt með því við foreldra eða for-
ráðamenn, en barnaverndin hafði
engin formleg yfirráð yfir því hverjir
færu í þessa heimavistarskóla úti á
landi. Þess vegna höfum við ekkert
yfirlit yfir það hvernig samsetningin
var eða hversu margir voru í þessum
skólum. En við þekktum mál barna
sem höfðu verið í svona skólum, ég
man eftir að hafa fengið inn á mitt
borð mál þar sem barn hafði orðið
fyrir mjög illri meðferð og ofbeldi í
slíkum skóla.“
Bragi segir að annað sem hafi
spilað inn í var að margir þessara
skóla sem um ræðir hafi átt í vök að
verjast. „Þeir voru reknir af ríkinu,
á tímum þar sem miklir fólksflutn-
ingar voru úr dreifbýli í þéttbýli. Til
þess að halda þessum skólum gang-
andi þurftu þessir heimavistarskólar
úti á landi hreinlega á börnunum úr
Reykjavík að halda. Þess vegna var
oft mjög auðvelt að koma börnum
fyrir og það þurfti mikið til að þeim
væri vikið úr skóla. Þetta voru oft
börn sem fúnkeruðu illa í borgar-
samfélaginu, voru að mati foreldr-
anna komin á glapstigu, áttu erfitt
með að aðlagast sínum hverfisskóla
og þar fram eftir götunum. Þá var
þetta álitin lausn fyrir þessi börn, að
senda þau á heimavistarskóla eins
og Núp í Dýrafirði.“
Engin meðvitund um ofbeldi
„Í þessum skólum söfnuðust oft
saman krakkar sem áttu við gríðar-
leg vandamál að stríða. Þessi börn
voru að koma af erfiðum heimilum
og annað þess háttar. Stundum var
þetta líka neysluvandi og vandi
unglinganna sjálfa. Þetta er fyrir tíð
meðferðar í eiginlegum skilningi,
meðferðarstofnanirnar sem þá voru
til voru í raun og veru eins konar
enduruppeldisstofnanir.“
Á þessu tímabili, upp úr 1980, var
félagslegt umhverfi allt annað en er í
dag. „Meðvitund manna um ofbeldi
og einelti barna hvers gegn öðru
og ég tala nú ekki um hluti eins og
kynferðislegt ofbeldi, það var algjör
afneitun á því og það var aldrei rætt.
Eineltishugtakið var ekki til einu
sinni. Við þurfum að átta okkur á
þegar við fjöllum um þetta að það
var miklu takmarkaðri skilningur
á kjörum og líðan barna og hug-
myndir um rétt barnsins voru allt
aðrar og minni en í dag.“
Hann segir að svona nokkuð
myndi sem betur fer ekki koma
upp með sama hætti í dag. „Núna
er ekkert hægt að vista börn utan
heimilis nema það fari í gegnum
Barnaverndar stofu og -nefndir.
Þessir sveitaskólar eru alveg búnir,
að vísu eru börn í fóstri um landið
og þau ganga í sína hverfisskóla
en þau búa þá hjá fjölskyldu sem
heldur utan um þau og fylgist með
þeim. Það gerir barnavernd líka og
í einhverjum tilvikum kynforeldr-
arnir að einhverju leyti líka. Það
er allt annar og betri skilningur á
réttindum barna, þekking á meðal
kennara, starfsliði skólanna vítt og
breitt um landið. Þetta fyrirkomulag
sem þarna ríkti, að hrúga börnum í
vanda inn í heimavistarskóla – það
er gjörsamlega liðin tíð. Sem betur
fer.“
117
hafa gert það. Ég laumaðist svo reglulega á felustaðinn, náði mér
í eina og fór niður í Smók. Allar sígarettur voru síðasta sígarettan
mín. Fólk gat ekki einu sinni fengið smók hjá mér. Þessi sunnudagur var ekkert öðruvísi. Ég losaði gólffjölina, náði
mér í eina sígarettu, opnaði dyrnar og ætlaði niður í Smók. Um leið
og ég kom fram á gang fann ég að andrúmsloftið var rafmagnað.
Það var eitthvað í gangi. Óvenjumargir strákar voru á ganginum.
Þeir hvísluðust á flissandi og laumulegir. Ég leit framan í einn og
úr andliti hans skein einhver áður óþekkt gleði og spenna. Það var
engu líkara en kominn væri sirkus á Núp. Það var allavega eitthvað
ofboðslega skemmtilegt og óvænt í gangi. Eitthvað sem allir hefðu
áhuga á. Ég hikaði.
– Hvað? Hvað er í gangi?Strákarnir litu hver á annan og flissuðu. Villi, sem var í þarnæsta
herbergi við mig, labbaði til mín og hvíslaði lágt: – Varstu ekki bú-
inn að heyra það?
Villi brosti spenntur og klemmdi saman varirnar.– Hvað?
Ég horfði á hina strákana í kringum mig Hvað var eiginlega í
gangi á Núpi þar sem aldrei gerðist neitt? Hvað var svona stórkost-
legt? Var kannski komin hljómsveit á svæðið? Voru Utangarðsmenn
mættir? Sat Bubbi Morthens kannski niðri í matsal að drekka kaffi?
– Hvað?
Ég krafðist svara.
– Varstu í alvöru ekki búinn að frétta það?!– Neihh, hvað? Hvað er í gangi?Ég var að springa úr forvitni og spennu.– Lena á afmæli, hvíslaði Villi lágt í eyrað á mér á milli herptra
varanna. Ég horfði í augun á honum.– Og?
Hann hallaði sér aftur upp að eyranu á mér.– Það eru allir að ríða henni til hamingju með afmælið.– Í alvörunni?
Ég hvíslaði ósjálfrátt.
Utlaginn.indd 117
116
Stundu
m geras
t óvæn
tir hlutir
sem breyt
a lífi mann
s. Atvik se
m
marka ma
nn fyrir lí
fstíð. Afm
æli Lenu v
ar eitt þeir
ra. Það er
sagt að
heilinn ha
fi þann hæ
fileika að
geta látið
mann gley
ma öllu h
ræði-
legu. En s
umt er svo
hræðilegt
að maður
getur ekk
i gleymt þ
ví.
Það var su
nnudagur
og ég var
inni í her
berginu m
ínu. Ég lá
uppi
í rúmi og
var að lesa
. Þannig v
ar það yfir
leitt þegar
ekki var s
kóli. Þá
hékk ég að
allega inn
i í herberg
inu mínu
og las en s
krapp þó
annað
slagið inn
í Smók t
il að fá m
ér að reyk
ja og kjaf
ta við ein
hverja.
Þar bullað
i ég eitthv
að, hló að
eins og fó
r svo aftur
inn í herb
ergi að
hangsa og
lesa.
Ég lærði f
ljótt að ga
nga aldrei
með sígar
ettupakka
á mér. Þá
fóru
allir sjálfk
rafa að sn
íkja af ma
nni sígare
tturnar. E
ins og það
var nú
gaman að
vera með
heilan síg
arettupak
ka og að v
era þar af
leiðandi
dálítill kal
l, var það e
infaldlega
of dýrt. A
llir vildu f
á „lánaðar
“ síga r-
ettur.
– Geturðu
lánað mé
r sígarettu
, Jónsi?
– Uhh …
Mér fanns
t ég ekki g
eta sagt n
ei og þega
r ég rétti f
ólki pakka
nn
þá tók það
jafnvel tv
ær.
– Eina nú
na og eina
í nesti.
Ég gleymd
i svo alltaf
jafnóðum
hverjum é
g hafði lán
að sígarett
ur.
Og þó að
ég væri vi
ljugur að
lána, voru
ekki allir
alltaf jafn
viljugir
að lána m
ér. Ég þót
tist því al
ltaf vera s
ígarettulau
s jafnvel þ
ótt ég
ætti fullt a
f sígarettu
m. Ég losa
ði gólflist
a á sökkli
num undi
r fata-
skápnum
í herbergi
nu mínu o
g faldi síg
arettupak
kana mína
þar. Ég
sagði ekki
einu sinn
i Purrki fr
á því. Han
n var svo
samviskul
aus að
hann hefð
i stolið pö
kkunum f
rá mér, se
lt þá og þ
rætt svo f
yrir að
3.9.201
5 15:4
8
↣
1 7 . o k t ó b e r 2 0 1 5 L A U G A r D A G U r30 h e L G i n ∙ F r É t t A b L A ð i ð