Fréttablaðið - 17.10.2015, Síða 98

Fyrir viku fjallaði ég hér á þessum vettvangi um þá einu konu sem tók sér keisaratign í Róma-veldi hinu forna. Hún hét Úlpía Severína og eftir
að eiginmaður hennar, Aurelíanus
keisari, dó árið 275 lét hún slá mynt
sem ekki verður skilin öðruvísi
en að hún hafi ætlað sér keisara-
tignina í eigin nafni. Hún hugðist að
minnsta kosti ekki vera ríkisstjóri
fyrir ómyndugan son, eins og dæmi
voru um, einfaldlega af því hún átti
engan son. Því miður var sagnaritun
Rómverja með allra versta móti
um það leyti sem Aurelíanus og
Úlpía voru á dögum, og við vitum
þess vegna nánast ekkert um hana,
hvorki hvað hún ætlaðist í rauninni
fyrir né hvernig hún var kveðin í
kútinn. En það var náttúrlega gert
fljótlega og karl settur í hásætið.
Rómaveldi var herskátt feðraveldi
í sinni tærustu mynd og hlutverk
keisarans var í eðli sínu fyrst og
fremst að vera leiðtogi í stríði, svo
ekki var talið koma til greina að
kona gegndi því starfi.
Gullkjaftar Býsansmanna
Þeim mun merkilegri og viljasterkari
hefur hún verið, Úlpía Severína, að
láta sér detta í hug að hún gæti þetta,
og þeim mun sorglegra að við skulum
í rauninni ekki vita neitt um hana. Lík-
lega hefur hún verið kerling í krapinu.
Í þau tvö hundruð ár sem Róma-
veldi átti eftir að skrimta fór engin
kona að dæmi Úlpíu. Ríkið leystist
upp árið 476 og var þá jafn kven-
mannslaust og það hafði alltaf verið.
En þá er að hyggja að einu. Í raun
hrundi Rómaveldi aðeins í vestri, en
austurhlutinn hélt velli í þúsund ár til
viðbótar, austurrómverska ríkið með
aðsetur í Miklagarði, nú oftar en ekki
kallað Býsansríkið til aðgreiningar
frá hinu gamla, sameinaða Rómar-
ríki. Og nú vill svo til að þótt Býsans-
ríkið væri sama feðraveldið og gamli
Rómur, þá fór nú svo að þar komst til
valda keisaraynja – en að vísu ekki
fyrr en 520 árum eftir þá æsandi
haustdaga þegar Úlpía I gerðist keis-
ari á Tíberbökkum.
Býsansmenn voru skrýtnir. Þeir
elskuðu rökræður og gátu sér í lagi
talað sig hása um guðfræði. Gott
betur reyndar, því þeir stóðu bein-
línis í slagsmálum og manndrápum
um þá spurningu hvort Guð og Jesú
hefðu báðir haft eðli, eða hvort annar
þeirra hefði haft náttúru, og annað
þvíumlíkt sem gullkjaftar þeirra gátu
eytt tíma sínum í. En aldrei, ekki svo
mikið sem eina mínútu, datt þeim
í hug að ræða hvort kvenhelmingi
mannkynsins bæru kannski sömu
réttindi og karlkyninu. Og því sat þar
stundum hver óhæfur karlinn á fætur
öðrum, en miklu klárari konur urðu
að láta sér nægja baktjaldamakk við
hirðina og fjölskyldupot alls konar.
En þá kom hún Írena frá Aþenu.
„Athens got talent“
Á seinni hluta áttundu aldar var allt
sem svona heldur kyrrum kjörum
í Býsans. Arabar höfðu fyrir rúmri
öld hrifsað Sýrland, Egiftaland og
Norður-Afríku af hinum austrænu
Rómverjum en Býsansmenn voru
traustir í sessi í Litlu-Asíu og á Balkan-
skaga, ríkið var nokkuð stöndugt og
auðugt og Mikligarður átti ekki sinn
líka meðal borga. Nema hvað krón-
prinsinn Leó vantaði konu, og þá var
haldin hæfileikakeppni í Miklagarði
og sigurvegarinn varð hin sextán ára
Írena frá Aþenuborg. Því miður hafa
engar spólur varðveist frá keppninni
svo við vitum ekki hvaða hæfileikar
eða eiginleikar urðu til þess að hún
vann, en þau Leó gengu altént í
Versta mamma sögunnar
Illugi Jökulsson uppgötvar að
þótt æskilegt sé að konur fái
að ráða þá geta
kvenskörungar
stundum verið
einum of.
hjónaband og eignuðust einn son,
en nokkru síðar fann Leó helgimynd
eða íkon í rúmi konu sinnar, og af
því sjálfur trúði hann að íkonar væru
andstyggilegir og svívirða við guð, þá
gekk hann ekki framar í ból Írenu
og þau eignuðust ekki fleiri börn. Ég
sagði ykkur að Býsansmenn væru
gefnir fyrir að rífast um guð. En ekki
skildi hann samt við konu sína þótt
hann vildi ekki lengur ríða henni.
Árið 775 varð Leó keisari er faðir
hans dó, Konstantín kúkur var sá
kallaður. Aðeins fimm árum síðar var
Leó í stríðsför gegn Búlgörum og dó
þá skyndilega, þær sögur fóru á kreik
að Írena drottning hans hefði látið
eitra fyrir honum. Sögurnar urðu þó
ekki svæsnari en svo að Írena fékk
sig umyrðalítið skipaða ríkisstjóra
meðan sonur hennar og Leós væri
barnungur, en hann var níu ára er
faðir hans dó. Slíkt hafði komið fyrir
áður en engin kona í þessari stöðu
látið sér til hugar koma að kalla sig
keisara. Það gerði Írena heldur ekki
í þetta sinn. Hún þurfti reyndar að
bæla niður tvær þrjár uppreisnir
og samþykkti að borga kalífanum í
Bagdad tíu þúsund silkikufla á ári og
sand af gullpeningum til að losna við
stríð, en annars fór allt svona heldur
friðsamlega fram þau tólf ár sem hún
taldist vera ríkisstjóri. Hún hafði mik-
inn áhuga á að komast í samband við
Karlamagnús, langöflugasta valda-
mann í Vestur-Evrópu og skipulagði
hjónaband sonar síns og Hróðríðar
Magnúsdóttur en ekkert varð úr, og
hefði þó vissulega verið ómaksins vert
að sjá hvernig farið hefði ef Frankaríki
Karlamagnúsar og Býsansríki Írenu
hefðu gengið í náið bandalag. En
altént: Írena var greinilega röggsamur
stjórnandi og skörungur.
Strákur vill ráða
En nema hvað. Haldiði ekki að strákur-
inn Írenuson hafi á endanum heimtað
að fá að taka við keisaravöldunum?
Hann hét náttúrlega Konstantín eins
og flestallir karlmenn í þeirri ætt og
þótt hann væri löngu orðinn mynd-
ugur í skilningi laga, þá fékk hann
enn engu að ráða. Írena brást hart
við öllum tilraunum hans til að taka
völdin og lengi vel réð strákur ekkert
við mömmu sína. En árið 792 fannst
karlhyskinu við hirðina að það gengi
ekki lengur að fullfrískur strákur gengi
um aðgerðalaus meðan mamma hans
sýslaði um ríkisstjórnina. Þegar Írena
var farin að krefjast þess að embættis-
menn og hermenn skyldu framvegis
sverja henni persónulegan eið, þá var
hún sett til hliðar og Konstantín varð
keisari, sá sjötti með því nafni. Írena
fékk þó að halda nafnbót keisaraynju
og halda til við hirðina.
Næst gerðist það að Konstantín VI
reyndist gjörsamlega óhæfur valds-
herra, þótt strákur væri. Stríð töpuðust
gegn bæði Búlgörum og Aröbum sem
vakti úlfúð en Konstantín barði niður af
grimmilegri hörku allt andóf gegn sér.
Hinum guðhræddu Miklagarðsbúum
blöskraði þó fyrst þegar Konstantín
skildi við konu sína og gekk að eiga
hjákonu sína, það fannst fólki ganga
gegn ýmsum vilja guðs og varð nú allt
vitlaust um skeið. Það er til marks um
hvað Miklagarðsbúar höfðu þegar hér
var komið þrotlausa trú á lymsku og
samsærisfíkn Írenu að menn trúðu því
í senn að Írena hefði hvatt son sinn til
að skilja við sína lögformlegu ektafrú og
um leið því að einmitt hún hefði skipu-
lagt hneykslunarölduna sem nú reis
gegn nýju hjónabandi keisarans unga.
Altént var hann búinn að koma sínum
málum í þvílíkan hnút að honum var
steypt af stóli eftir sjö ára róstusaman
valdaferil og í hans stað í hásætið settist
… ja, engin önnur en mamma hans.
Írena frá Aþenu var nú aftur komin
í hásætið og nú tók hún sér svo ekki
varð um villst ótvíræða tign keisara sem
engin kona hafði gert í rómversku ríki
síðan Úlpínu leið: basileios kallaði Írena
sig að minnsta kosti stundum. Þetta
valdarán Írenu þykir kannski allt í lagi
í sjálfu sér og jafnvel næstum því bara
til sóma, því af hverju skyldi kona ekki
alveg eins ræna völdum og plagsiður var
meðal metorðagjarnra karlmanna, sér
í lagi úr því hún var augljóslega svona
miklu hæfari stjórnandi en Konstantín?
Það sem hún gerði drengnum
Jú, látum svo vel. En nú fer að vand-
ast málið. Fyrsta verk Írenu á þess-
ari seinni og hátíðlegri stundu sem
keisari var að láta fangelsa son sinn
og svo voru rifin úr honum augun
með svo groddalegum hætti að hann
dó af sárum sínum tíu dögum seinna.
Hvað á að segja um svona framkomu
móður við son sinn, jafnvel þótt hann
sé óþolandi? Versta mamma mann-
kynssögunnar? Guði var alla vega svo
brugðið að hann lét koma sólmyrkva
sem entist í sautján daga, en við Írenu
varð samt ekki hróflað um sinn, hún
sat sem fyrsta konan á keisarastóli Býs-
ans í fimm ár. Þá var henni steypt af
stóli, karlarnir þoldu kerlinguna ekki
til lengdar, þeir vildu einn af sínu kyni
í stólinn, en hafa sjálfsagt talið sér trú
um að þeir vildu aðeins þann hæfasta.
Arftaki Írenu reyndist svo náttúr-
lega óhæfur með öllu og fór með allt
til andskotans en sjálf var hún send í
útlegð til Lesbos og dró þar fram lífið
sem spunakona.
MIKLIGARÐUR á dögum Írenu keisara.
Hún þurftI reyndar
að bæla nIður tvær
þrJár uppreIsnIr og
samþykktI að borga
kalífanum í bagdad
tíu þúsund sIlkIkufla
á árI og sand af gull-
penIngum tIl að losna
vIð stríð, en annars
fór allt svona Heldur
frIðsamlega fram.
Mynt sem Írena lét slá.
Írena
1 7 . o k t ó b e r 2 0 1 5 L A U G A r D A G U r42 h e L G i n ∙ F r É t t A b L A ð i ð