Fréttablaðið - 02.05.2020, Blaðsíða 60

Fréttablaðið - 02.05.2020, Blaðsíða 60
BÆKURNAR SEM ÉG ER AÐ RANNSAKA ERU TRÚARLEGS OG FÉLAGSLEGS EÐLIS. ÞAR ER VERIÐ AÐ UNDIRBÚA UNGAR STÚLKUR UNDIR HJÓNABANDIÐ, FYRIR AÐ VERÐA HÚSMÆÐUR, MÆÐUR OG EIGINKONUR. Þórunn Sigurðardóttir, rannsóknarprófessor á Árnastofnun, vinnur að rannsókn á siðatextum eftir siðaskiptin, sem varðveist hafa í hand­ ritum. „Ég er að rannsaka bókmenntir sem fela í sér siðaboðskap. Það verður mjög algengt eftir siða­ skiptin, sérstaklega í lok 16. aldar og á 17. öldinni, að prestar og guð­ fræðingar skrifa bækur með siða­ boðskap aðallega handa stúlkum, en líka drengjum,“ segir Þórunn. „Það má eiginlega kalla þetta barna­ bækur. Þeir sem fjalla um barna­ bækur taka venjulega mið af prenti og eru yfirleitt að fjalla um 19. og 20. aldar bækur en auðvitað voru til barnabókmenntir miklu fyrr. Bækurnar sem ég er að rannsaka eru trúarlegs og félagslegs eðlis. Þar er verið að undirbúa ungar stúlkur undir hjónabandið, fyrir að verða húsmæður, mæður og eiginkonur. Elstu dæmin um þetta hérlendis eru kvæði eftir séra Ólaf Jónsson á Söndum sem dó 1627. Eitt kvæðið, sem hann beinir að stúlkum, kallar hann Enn eitt lítið kvenspegilskorn um almennilegar dyggðir fyrir börnin. Í öðru handriti er þetta sama kvæði kallað Dyggðaspegils­ korn handa smámeyjum. Í kvæðinu er verið að lýsa hinni fullkomnu konu, sem stúlkur áttu að stefna að því að verða.“ Huggun verður siðaboðskapur Þórunn segir að erfiljóð um ungar konur sem upphaf lega voru ort sem huggun fyrir ættingja eða til heiðurs hinni látnu, hafi síðan getað breyst í siðaboðskap handa ungum stúlkum. „Það er til handrit skrifað handa Ragnheiði Jónsdóttur biskupsfrú á Hólum með sálmum og trúarlegum kvæðum en þar eru líka erfiljóð, meðal annars um Helgu Aradóttur í Ögri sem dó í byrjun 17. aldar og þótti hafa verið góð fyrirmynd. Erfiljóðið er kallað Dyggðaspegill Helgu Aradóttur. Í handritinu er líka annað erfiljóð, ort eftir Guðríði Gísladóttur sem dó 1620, og í því kvæði er fjallað um hinar mörgu dyggðir hennar hverja um sig í sérstökum kaf la. Þannig að þessi kvæði hafa lifað áfram sem eitthvað annað en þau voru upprunalega.“ Stefnir á bók Þórunn nefnir siðarit sem hún segir merkilegt, samið af þýskum presti, Lucas Martini, og nefnist Dyggða­ krans, en höfundur notaði þar sem myndmál blóm, sem hvert um sig Dyggðir og siðgæði íslenskra kvenna Þórunn Sigurðardóttir, rannsóknar­ prófessor á Árnastofnun, er að rannsaka bókmenntir sem fela í sér siðaboðskap. Bækurnar sem ég rannsaka eru trúarlegs og félagslegs eðlis, segir Þórunn Sigurðardóttir rannsóknarprófessor. FRÉTTABLAÐIÐ/ANTON BRINK Kolbrún Bergþórsdóttir kolbrunb@frettabladid.is Úr Um siðgæði kvenna (Kvæðabók úr Vigur) Allar þær konur og meyjar, sem með siðsamlegu framferði vilja sig og sitt ráð vanda, skulu þessa hluti sem mest varast: Sem er fyrst munneiði og margmælgi, ofdrykkju og undirferli, stuld og stóryrði, hæðni og háðyrði, svik og sérplægni, höfuðkynngi og hlátur ofmikinn, lygi og lausung, leti og launkossa, og allar eftir- setur á kvöld … Veri ekki sjálfhælnar. Haldi sér ekki fram í fjölmenni eða á mannamótum. Séu þögular í máta. Hafi ekki deilur né orðkífi, eður nein skessulæti, svo sem gjöra lauslætisstelpur. Hafi ekki svik eður slentur. Geymi sinn jómfrúrdóm sínum elskhuga, hvörn sem Guð gefur eður vill vera láta. Haldi orð og heit við hvörn eftir sinni formegan. Elski ekki einn í kvöld en annan á morgun. táknar dyggð. „Séra Jón Arason í Vatnsfirði, bróðir Ragnheiðar Jónsdóttur biskupsfrúar, þýddi Dyggðakrans árið 1639. Jón Arason notar að vísu ekki táknmálið um blómin, sennilega vegna þess að þessar jurtir hafa ekki verið til hér, en hann fjallar um dyggðirnar og kallar ritið Dyggðaspegil. Ég held að hann hafi gert það í tilefni fæðingar tveggja elstu dætra sinna. Dyggðaspegillinn var skrifaður upp aftur og aftur hér á landi, það eru til dæmis til fjögur handrit frá lokum 17. aldar. Svo verður að nefna hústöflu Jóns Magnússonar í Laufási sem er líka 17. aldar klerkur. Hústaf lan tekur nokkurt mið af hústöf lu Lúthers, sem er örstutt og lýsir helstu dyggð­ um hinna ýmsu stétta. Hústaf la Jóns er ellefu löng kvæði og fjalla til dæmis um hjónabandið, skyldur eiginmanna og eiginkvenna. Hús­ töflunni er beint bæði að körlum og konum. Þetta eru helstu ritin sem ég er að skoða en styttri textar koma einnig við sögu, til dæmis mjög skemmtilegur kaf li í kvæðabók úr Vigur sem hefur fyrirsögnina Um siðgæði kvenna. Handritið var skrifað fyrir Magnús Jónsson í Vigur, sem var sonur Jóns Arasonar sem þýddi Dyggðaspegil. Fólk í þessari ætt hefur verið mjög upptekið af dyggðum.“ Þórunn stefnir að því að gefa út í bók texta úr þessum handritum með fræðilegum inngangi eftir tvö ár eða svo, en fyrstu niðurstöður úr rannsókninni birtust í safnritinu Áhrif Lúthers. Siðaskipti, samfélag og menning í 500 ár sem kom út 2017. BÆKUR Dimmuborgir Óttar Norðfjörð Útgefandi: Vaka Helgafell Fjöldi síðna: 266 Ef Elmar Arnarsson bókmennta­ gagnrýnandi og aðalsöguhetja myndi skrifa rýni um bókina Dimmuborgir eftir Óttar Norðfjörð gæti hún verið svona: „Dimmuborgir er tíunda skáld­ saga Óttars Norðfjörð sem hefur skrifað bæði skáldsögur, kvik­ myndahandrit og sjónvarps þætti og notið velgengni bæði hér­ lendis og erlendis. Dimmuborgir er skemmtilega skrifuð, spennandi og kímin en þó með sárum og alvarlegum undirtóni eineltis og einmanaleika. Hún byrjar sem glæpasaga en til að eyðileggja ekki fyrir lesendum verð ur söguþráðurinn ekki rakinn nánar hér. Tuttugu og fimm ára gömul leyndarmál sem eru áhrifavaldar í nútímanum skjóta upp kollinu m og krefjast þess að þau séu gerð upp. Fjórar stjörnur.“ E l m a r v i r ð i s t reynd ar skrifa nán­ ast ein göngu um glæpasögur svo þegar hann fær óvænt boð um að hitta Helgu, frænku Fel i x æsk u v ina r síns sem lést þegar þegar þeir voru á ungl ingsaldri, ligg­ ur beint við að hann telji sig vera kom­ inn í upphaf einnar slíkr ar. Helga virðist nefni lega luma á upp lýs ingum um líf og af drif Felix sem gætu breytt lífi Elm­ ars sem að mörgu leyti hef ur stað ið í stað frá dauða Felix og sú verð ur líka raunin. Við rann­ sóknina á and láti vinar síns skríður hann smám saman út úr einsetukrabbaskel sinni, teng ist fólki, eignast vini, finn ur æsku ástina og fær drauma sína uppfyllta og það verður nánast eins og lífi hans sé stýrt í betri áttir svo hann við lok bókar sér fram á blóm í haga. Með fram því að birtir til hjá Elmari fáum við meiri innsýn inn í sögu og örlög Felix sem sögð er í endurliti, sjáum Elmar með hans augum og hvaða áhrif vinátta þeirra hafði á líf Elmars. Sagan tekur svo nokkrar óvæntar beygjur áður en hún er öll og sögulokin munu ef laust koma einhverjum á óvart. Óttar Norðfjörð hefur skrifað handrit að sjónvarpsþáttum og í þessari bók má sjá möguleikann á slíku framhaldslífi. Það þyrfti þó að taka aðeins til í bókinni áður en hún rataði á skjá eða tjald. Efnistökin í Dimmuborgum eru á margan hátt ótrúverðug og framvindan reiðir sig á ansi marga guði í vélinni til að ganga upp. Persónusköpun er einföld og f latneskjuleg og þó ein­ eltiskaflarnir séu á köflum áhrifa­ miklir og kveði við sannan tón þá eru margar atvikalýsingar þess eðlis að það er erfitt að kaupa þær. Bókin er þó á margan hátt skemmti leg og létt og margt sem vakti forvitni og hefði verið skemmtilegt að sjá meira unnið með og gátan sjálf er nógu spennandi til að vekja með lesandanum löngun til að vita hvernig málin þróast. Brynhildur Björnsdóttir NIÐURSTAÐA: Góð afþreying sem skilur kannski ekki mikið eftir sig. Bókmenntagagnrýnandi gerir upp við fortíðina 2 . M A Í 2 0 2 0 L A U G A R D A G U R36 M E N N I N G ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð MENNING
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Fréttablaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Fréttablaðið
https://timarit.is/publication/108

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.