Heilsuvernd - 01.03.1991, Síða 40

„Senn munu glókollar vorsins
í varpanum skína,
velkomin, fífill og sóley,
í stofuna mína”
Ú N F í F I
(Taraxacum officinale)
EFTIR ÓLAF GUÐMUNDSSON
LYFJAFRÆÐING
T
Svo segir í nýlegri
vorvísu og víst er um
það að frá aldaöðli hefur
fífill í varpa og sóley í
túni flutt vetrarþreyttri
þjóð vonina um „betri
tíð með blóm í haga,
sæta, langa
sumardaga". Meðal
annara en barna, skálda
og einstöku hrifnæmra
sálna hefur túnfífillinn
þó aldrei verið vinsæll
hér á landi. Ekki þótti
hann bæta töðuna né
drýgja, svo að bændur
fussuðu við honum, og
ekki er hann vinsæll í
görðum manna, heldur
talinn illgresi hið versta
(reyndar af frændum
okkar Dönum nefndur
„fandens mælkebötte"
eða mjólkurtrog
skrattansl). Margir hafa
enn horn í síðu
túnfífilsins og telja hann
í flestu til óþurftar,
meðan aðrir lofa hann
og prísa, segja hann ekki
aðeins meðal fegurstu
jurta heldur einnig
meðal þeirra
gagnlegustu. Þannig
hafa ýmsar þjóðir t.d.
Frakkar, tekið ástfóstri
við túnfífilinn sem
matjurt og rækta hann
mikið. Þykir hann þar í
landi mesta lostæti,
einkum í hrásalöt af
ýmsu tagi. Þetta hef ég
sjálfur sannreynt.
Remmubragðið af
fíflamjólkinni gefur
salatinu ferskan, villtan
keim. Ég var reyndar í
fyrstu ekki alveg
öruggur að franski
fífillinn, sem þeir kalla
„dent de lion" eða
Ijónstönn, væri sömu
tegundar og túnfífillinn
okkar, svo að ég varð
mér úti um poka af
þessu matjurtafíflafræi
frá París. En þar er það
selt í öllum
fræverslunum.
Jú, jú, þetta reyndist svo
sem allt vera ein og
sama tegundin, hvort
sem hann hét túnfífill,
„fandens mælkebötte",
„dent de lion" eða
Dandelion (sem er enska
nafnið og auðvitað bara
afbökun á því franskal).
Það eru blöðin sem
notuð eru í salat, og þau
skal týna ung, áður en
plönturnar blómstra.
Vilji menn milda bragð
blaðanna má fjarlægja
miðtaugina, sem er
bragðsterkust. Ræturnar
voru reyndar einnig
notaðar, annaðhvort
steiktar eða etnar með
smjöri, eða soðnar í
vatni (til að ná burt
remmunni) og síðan í
mjólk. Þurrkaðar rætur
voru malaðar og
notaðar í brauð með
mjöli. Einnig voru þær
brenndar og malaðar og
notaðar til að drýgja
kaffi (kaffibætir).
Eitthvað munu
íslendingar hafa kynnst
þessum fíflanytjum, t.d.
af því að horfa upp á
franska duggukarla ráfa
um haga og draga upp
fífla, en ekki mun
almenningur þó hafa
tekið þá alvarlega. Þetta
voru algjörir villimenn,
sem átu alls konar
óþverra sem úti frýs, svo
sem fífla, krabba og
skeljar og jafnvel
gorkúlur. Svei attan!
Nokkrir góðir menn svo
sem Eggert Ólafsson,
Björn gamli séra í
Sauðlauksdal, höfðu þó
reynt að benda á
gagnsemi fífilsins og
talið upp margvísleg
not, sem af honum
mætti hafa, bæði til
matar og lyfja. I bók
sinni „Grasnytjar" frá
1783 nefnir Björn margt
af því sem hér hefur
L L
verið nefnt og segir auk
þess: „Sé klútur, vættur í
legi þessarar urtar,
lagdur sídan vid
heimakomu, edr adra
bólgu linar of hita í
henni. ...Seydi af urtinni
giörir andlit vel litat þótt
madr hafi ádr verid
blackleitr og döckleitr...
Miolkursaft þessarar
urtar, eda lögr hennar,
sosar vörtur af holldi
manns; skírir líka augu,
þegar sú saft er í þaug
borin. (Þessu man ég vel
eftir frá bernskuárum
mínum, að fíflamjólk var
borin á vörtur). ...Blödin,
sem salat brúkud, sefa
blódshita brádlyndra
manna, og eru gód vid
svefnleysi ad quölldi
etin, mýkja vallgang.
Þaug eru einkar gód
ungum mönnum, sem í
einlífi lifa, Þaug dempa
losta og endurnæra þó;
gefa góda melting
matar, bædi hrá og
sodin. Matbúin sem kál,
eru þaug mjúkasti matr
fyri þá menn sem eru
sóttlera, edr hafa solltid
úr hófi svo at þeir þola
ei almennan mat".
Margt fleira gott hafði
séra Björn um túnfífilinn
að segja en allt kom fyrir
40