Morgunblaðið - 02.12.2021, Blaðsíða 68

68 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 2. DESEMBER 2021
Vagnhöfði 7, 110 Reykjavík | Sími: 517 5000 | stalogstansar.is
2012
2021
HJÁ OKKUR FÁST
VARAHLUTIR
Í AMERÍSKA BÍLA
st’ al og
Stál og stansar
Ljósbrot er heiti sýningarinnar sem
Ásdís Kalman opnar í Gallerí
Gróttu við Eiðistorg á Seltjarnar-
nesi í dag, fimmtudag, kl. 17.
Ásdís Kalman útskrifaðist frá
LHÍ 2004 og lauk mastersnámi
2017. Ásdís er kennari að mennt,
hefur kennt myndlist í grunn-
skólum og tekið þátt í listsköpun í
samvinnu við Rauða krossinn.
Ásdís hefur haldið margar einka-
sýningar og tekið þátt í fjölda sam-
sýninga. Nú sýnir hún málverk frá
síðustu tveimur árum „í leit að ljósi,
upplifun og minningu. Þau verða til
í athöfninni við að mála eftir
innsæi,“ segir í tilkynningu.
Ljósbrot Hluti eins verkanna á sýningunni.
Ásdís Kalman sýn-
ir í Gallerí Gróttu
Í hinni þekktu
myndlistar-
stofnun Copen-
hagen Contem-
porary (CC)
verður á morgun
opnuð afar um-
fangsmikil sýn-
ing, Ljós & rými,
með verkum eft-
ir margar skær-
ustu stjörnur
myndlistarinnar í dag sem vinna
með ljós í verkum sínum. Þar á
meðal eru heimamennirnir Ólafur
Elíasson og Jeppe Hein, og aðrir
þekktir listamenn á borð við James
Turrell, Helen Pashgian og Anish
Kapoor. Búist er við því að heima-
menn jafnt sem ferðamenn muni
streyma á sýninguna en í tilkynn-
ingu frá CC segir að aldrei fyrr hafi
verið sett upp jafn viðamikil al-
þjóðleg sýning samtímalistar í Dan-
mörku.
Myndlistarstjörnur
lýsa upp myrkrið
Verk eftir Ólaf Elí-
asson á sýningunni.
Þ
etta er lítið kver, mjög
snoturlega að heiman búið
af hálfu forlags. Bókin
hefst á almennum inn-
gangi um íslenskt mál (5-39) en síð-
an koma ,óorðin’ í stafrófsröð, um
130. „Íslenska er gott mál en það er
samt ekki alveg gallalaust. Styrk-
leikar íslenskunnar liggja helst í
skrifaðri frásögn. Hún er ekki eins
góð í samtölum og hið talaða mál
hefur lengst af
mætt áhugaleysi“
(7). Þetta finnst
mér í besta falli
skrítin fullyrðing.
Deyr ekki tungu-
mál drottni sínum
ef það dugir ekki
til samskipta?
Litlu síðar segir
að landsmenn séu
„mikil bókstafstrúarþjóð og afstaða
okkar til historíu okkar og litterat-
úrs einkennist að svo miklu leyti af
trúarsannfæringu og kreddum“ (7).
Nafnið á tungumálinu, íslenska, birt-
ist fyrst á prenti 1558. Jón víkur að
hreintungustefnunni sem í raun má
rekja til Arngríms lærða og Guð-
brands biskups og finnst að hún
gangi of langt enda hápólitísk í eðli
sínu með sterka tengingu við þjóð-
ernishyggju (27). „Nýyrðaskáld-
skapur er eiginlega kúnstverk.
Bestu nýyrðin falla eðlilega að mál-
inu og eiga sér rætur eða inspírasjón
í fornmálinu“ (28). Skáld voru þar
framarlega í flokki (29). „Í gegnum
tíðina hafa sum þessara nýyrða náð
flugi en önnur ekki“ (31). Hér nefnir
hann hjólbarða og dekk, jarðepli og
kartöflur. Ekki minnist Jón á mis-
munandi málsnið í þessu samhengi,
t.d. heimilismál/stofnanamál; form-
leg mál/óformlegt, alþýðlegt/
hátíðlegt o.fl. Þannig taka menn
öðruvísi til orða í formlegu samhengi
en óformlegu. Heima fara menn t.d.
á klóið, en í Þjóðleikhúsinu spyrja
þeir hvar salernið er svo gripið sé
upp eitt af óorðum bókarinnar (141);
heldur er sá kafli hráslagalega orð-
aður. Jarðepli er skrautyrði á mat-
seðlum. Á sama hátt eru hjólbarði/
bifreið notuð í reglugerðum en dekk/
bíll í daglegu máli. Nýyrði eru mörg
komin frá fræðimönnum. „Þar til á
síðustu öld voru þessir fræðimenn
líka, eins og nafnið gefur til kynna,
yfirleitt karlmenn. Það er hluti af
þeim kynvanda sem málið stríðir við.
Mörg þessara orða voru búin til af
körlum og fyrir karla og ekkert sér-
staklega gert ráð fyrir konum í þeim
efnum“ (31). Atarna er undarleg
fullyrðing. Jónas bjó til orð eins og
bringusund, aðdráttarafl, sjónauki,
sporbaugur. Þarf maður að vera karl
til að nota þau? „Tungumálið er
óþægilega karllægt. Íslenskan er að
svo miklu leyti búin til af körlum og
fyrir karla og konur hafa mætt af-
gangi“ (34). Litlu síðar: „Kynvand-
inn birtist okkur með ýmsu móti.
Skýrustu dæmin eru viðskeytin
-maður og -herra“ (34) og -stjóri
bætist svo við (35). Nú er í tísku að
hamast gegn orðinu ,maður’ sem
merkir í huga einhverra einungis
karl. Manneskja, fólk er oft í opin-
beru máli til að flýja manninn. Mér
finnst þetta óþarfa viðkvæmni og
læt máltilfinningu ráða orðavali.
Fréttamaður/fréttakona, verkamað-
ur/verkakona, en ekki flugmaður/
flugkona, ráðherra/ráðfrú, sýslu-
maður/sýslukona. Ýmis störf eru
karlgreind, hjúkrunarfræðingur,
prestur, sérfræðingur, dómari,
læknir, söngvari (skáldkona, söng-
kona eru ,óorð’ (149, 157)). Ekki hef-
ur það valdið vandræðum að minni
hyggju. Var ekki Bergþóra „dreng-
ur góður“ í Njálu? Margar konur
eru alþingismenn sem fer miklu bet-
ur í munni en stjórnmálafólk.
Mér sýnist að Jón sé þeirrar skoð-
unar að taka eigi upp í málið þau orð
sem eru sameiginleg í norðurlanda-
málum, historía fyrir saga, kúltúr
fyrir menningu (“[menning] hefur
enga ljóðrænu eða dýpri merkingu
eins og kúltúr“ (128)), litteratúr fyrir
bókmenntir, sýkólógía fyrir sál-
fræði, kasínó fyrir spilavíti, anark-
ismi fyrir stjórnleysi o.s.frv., menn
hafi „farið offari“ við myndun ný-
yrða (36). Jafnframt vill hann að al-
þjóðleg/ensk heiti sjúkdóma verði
innleidd í stað nýyrða. Það er um-
ræða sem er ekki séríslensk. Alls
staðar er kjarni málsins sá að al-
menningur vill ræða við lækna sína á
móðurmáli. Ég er hreint ekki viss
um að alþjóðleg sjúkdómaheiti séu
heppilegri í þeirri umræðu þótt
vissulega megi halda því fram að
sum íslensku nöfnin séu stirðleg og/
eða gildishlaðin; ýmis tökuorð eru
líka í máli manna um veikindi.
Jón amast við orðinu fangelsi,
samnorræna orðinu. „Hið opinbera
rekur fangelsi og ætti að hafa fullt
vald til að kalla þau hinu íslenska
nafni tugthús“ (32). Tugthús er kom-
ið beint úr dönsku sem sótti það í
þýsku. Ristill er m.a. sjúkdómsheiti.
„Á hinum Norðurlandamálunum er
sjúkdómurinn kallaður helvítiseldur.
Á sænsku er líka talað um beltisrós.
Getum við ekki kallað þetta vítis-
eld?“ (138). Erum við einhverju
bættari með svo gildishlaðna um-
orðun?
Sigurður Guðmundsson skóla-
meistari var ötull orðasmiður á 20.
öld. Úr smiðju hans eru m.a. andúð,
meinvarp, róttækur, siðblindur,
sjálfhverfur. Er ekki eins og þessi
orð hafi alltaf verið til í málinu? Nú
er brýnasta verkefnið að gera
tungumálið fyllilega tölvutækt þann-
ig að hægt verði að nota íslensku í
samskiptum við snjalltæki.
Eiginlega er ég ósammála Jóni
um flestar tillögur hans en tek þó
undir að bílaleigubíll, borðstofuborð
og slíkar samsetningar eru afleit orð
– rétt eins og Vatnshlíðarvatn svo
gripið sé upp eitt örnefni. Ekki hef
ég hugmynd um hvort Jóni er alvara
með þessum skrifum. Ég hnaut um
eina missögn. Auður Auðuns var
ekki fyrsta konan sem kosin var á
þing, það var Ingibjörg H. Bjarna-
son (131).
Naglasúpa
Morgunblaðið/Unnur Karen
Óorðagnótt Jón Gnarr vinnur á ýmsan hátt með orð. Hér flytur hann Völu-
spá í Þjóðminjasafninu og senn leikur hann Skugga-Svein á Akureyri.
Óorðabók
Óorð. Bókin um vond íslensk orð
bbmnn
Eftir Jón Gnarr.
Bjartur 2021. Innbundin, 174 bls.
SÖLVI
SVEINSSON
BÆKUR
Tilnefningar til Kraumsverð-
launanna 2021 voru kynntar í gær
og voru 21 hljómsveit og listamenn
tilnefnd á degi íslenskrar tónlistar.
Verðlaunin verða afhent í fjór-
tánda sinn síðar í þessum mánuði,
fyrir þær íslensku hljómplötur sem
þykja hafa skarað fram úr á árinu
hvað varðar gæði, metnað og frum-
leika. Á Kraumslistanum er að
finna tónlist úr öllum áttum, meðal
annars popp og rokktónlist, teknó
og house, hipphopp, djass, tón-
verka- og tilraunatónlist.
Verðlaununum er ætlað að
kynna og styðja við plötuútgáfu ís-
lenskra listamanna og hljómsveita.
Þau eru ekki bundin ákveðinni
tónlistarstefnu og þeim fylgja eng-
ir undirflokkar. Aurora-velgerð-
arsjóður stendur að verðlaununum.
Á Kraumslistanum eru (flytjandi
og útgáfa): Eva808 – Sultry Ve-
nom, Sucks to be you, Nigel – Tína
blóm, Sóley – Mother Melancholia,
Bára Gísladóttir og Skúli Sverr-
isson – Caeli, Supersport! – Tveir
dagar, Tumi Árnason – H L Ý N U
N, BSÍ – Stundum þunglynd … en
alltaf andfasísk, Inspector Space-
time – Inspector Spacetime, Hush –
Blackheart, Skrattar – Hellraiser
IV, Hist og – Hits of, Drengurinn
fengurinn – Strákurinn fákurinn,
Pínu Litlar Peysur – PLP EP,
Nonnimal – Hverfisgata, Ægir
Sindri Bjarnason – The Earth
Grew Uncertain, Elli Grill – Púst-
röra fönk, Countess Malaise – Mal-
dita, Mikael Máni – Nostalgia
Machine, Ekdikesis – Canvas Of A
New Dawn, Birnir – Bushido,
Slummi – ndm.
Dómnefndina í ár skipa Árni
Matthíasson, sem er formaður,
Arnar Eggert Thoroddsen, Helga
Þórey Jónsdóttir, Lovísa Rut Krist-
jánsdóttir, María Lilja Þrastar-
dóttir, Óli Dóri, Rósa Birgitta Ís-
feld, Trausti Júlíusson og Þorbjörg
Roach Gunnarsdóttir.
Tilnefningar til
Kraumsverðlaunanna
- 21 hljómsveit og listamenn tilnefnd
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Tilnefndur Tumi Árnason er í fjöl-
breytilegum hópi listamanna á lista.