Iðjuþjálfinn - 2021, Side 19

1. tölublað 202119
Síðastliðin fimm ár hef ég unnið hjá Hugarafli, sjálfstætt
starfandi félagasamtökum reknum af fólki með persónu-
lega reynslu af andlegum áskorunum í jafningjasamstarfi
við fagmenntað fólk. Í gegnum störf mín hef ég rekið mig á
málefni sem hefur umtalsverð áhrif á þátttöku og hlutdeild
fólks sem tekst á við andlegar áskoranir. Hér á ég við víðtæk
áhrif geðlyfja á líf einstaklinga, upplýsingagjöf, upplýst sam-
þykki, aukaverkanir, fráhvörf, tækifæri til niðurtröppunar og
óafturkræfar breytingar. Enn ríkir ákveðin þöggun um mál-
efnið í íslensku samfélagi og mér virðist sem flestir fagaðilar
séu ragir við að ræða þessi mál og reynast málsvarar þeirra
einstaklinga sem leita til þeirra eftir íhlutun. Markmið mitt
með þessum greinarskrifum er því að miðla upplýsingum um
málaflokkinn, byggðum á ritrýndum fræðigreinum, starfs-
reynslu og persónulegri reynslu af andlegum áskorunum.
Ég mun færa rök fyrir að iðjuþjálfar eigi raunverulegan hlut í
lyfjaumræðunni og vonast til að blása lesendum byr í brjóst
til að standa vörð um réttindi þeirra sem við vinnum með.
Vaxandi fjöldi fólks í vanlíðan og sífellt meiri
lyfjanotkun
Fjöldi fólks tekst á við andlegar áskoranir ár hvert.
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin áætlar að um 322 milljónir
manns lifi með „þunglyndi“ (4,4% íbúa) og um 264 milljónir
með einhvers konar „kvíðaröskun“ (3,6%). Þá er ótalinn sá
fjöldi fólks sem fengið hefur greiningu um „geðsjúkdóma“
utan þessara tveggja algengustu flokka. Sífellt fleiri uppfylla
greiningarskilmála fyrir „geðsjúkdóma“ (World Health
Organization, 2017). Þróunin á Íslandi hefur fylgt sömu stefnu.
Hérlendis fá flestir samþykktar örorkubætur vegna andlegra
áskorana (Tryggingastofnun ríkisins, 2016) og fjöldi öryrkja
eykst jafnt og þétt. Reyndar er fjölgunin langtum meiri en
spáð hafði verið (KPMG, 2018). Íslendingar taka að meðaltali
tvöfalt meira af geðlyfjum en hinar Norðurlandaþjóðirnar.
Þeir eiga metið hvort heldur sem litið er til hefðbundinna
þunglyndislyfja, svefnlyfja eða annarra deyfilyfja (NOMESCO,
Eiga iðjuþjálfar
hlut í lyfjaumræðunni?
2017). Í OECD- löndunum hefur neysla geðlyfja tvöfaldast frá
árunum 2000 til 2015. Töluverður munur er á neyslumynstrinu
á milli landa en þó sker Ísland sig sterklega úr hópnum
með langtum mesta geðlyfjanotkun enda áttu Íslendingar
heimsmetið í þunglyndislyfjanotkun árið 2015 (OECD, 2017).
Þessi birtingarmynd virðist ekki vera í samræmi við leiðbeiningar
Landlæknis embættisins um góða starfshætti lækna við ávísun
lyfja. Þar kemur meðal annars fram að svefnlyf, róandi og
kvíðastillandi lyf ætti alltaf að nota í litlum skömmtum og í sem
skemmstan tíma. Geðlyf séu valmöguleiki en ekki ófrávíkjanleg
regla, og að þeim skuli ekki ávísað nema að undirliggjandi
vandi hafi verið greindur og viðeigandi meðferðaráætlun
útbúin (Lyfjateymi Embættis landlæknis, 2017).
Þörf á breyttum aðferðum í geðheilbrigðiskerfinu
– mannréttindamál!
Sérstakur skýrslugjafi Sameinuðu þjóðanna, Dainius Pūras, tók
saman helstu álitamál og næstu skref til að tryggja rétt allra til
bestu mögulegu andlegrar og líkamlegrar heilsu. Í skýrslu hans
kemur fram að sífellt fleiri rannsóknir bendi til þess að óbreytt
ástand í geðheilbrigðiskerfinu, með ofuráherslu á líffræðilega
þætti, ávísun geðlyfja og þvingunarmeðferðir, sé orðið óverjandi
þrátt fyrir að ætlunin sé að bæta geðheilsu viðkomandi. Skýrslan
reifar einnig tilhneigingu fagfólks til að ávísa geðlyfjum sem
fyrsta valkosti þrátt fyrir vaxandi fjölda rannsókna sem sýna
fram á minni verkun geðlyfja en áður var talið. Geðlyfjum fylgja
einnig skaðlegar aukaverkanir og jákvæð áhrif geðlyfja eru í
sumum tilvikum bendluð við lyfleysuáhrif. Það sé í raun búið að
selja almenningi þá mýtu að geðlyf og aðrar íhlutanir sem byggja
á líflæknisfræðilegu inngripi séu besta leiðin til að takast á við
andlegar áskoranir (Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna,
2017). Dæmi um slíka mýtu er samlíking þunglyndis við þekkta
sjúkdóma líkt og sykursýki og kenningin um efnaójafnvægi
í heila sem orsök andlegra áskorana. Slíkar samlíkingar eru
aðlaðandi þegar vöntun er á vísindalega rannsökuðum,
borðleggjandi orsökum. Þær geta ýmist verið hjálplegar með
Svava Arnardóttir,
iðjuþjálfi hjá Hugarafli
Stundakennari í iðjuþjálfun
við Háskólann á Akureyri
Meistaranemi í fötlunarfræði
við Háskóla Íslands