Læknablaðið - 01.11.2023, Blaðsíða 17

R A N N S Ó K N
L ÆKNABL AÐIÐ 2023/109 501
Aðrir aðilar voru sjaldnar nefndir og vekur athygli að við­
vera maka, fjölskyldumeðlims eða vinar var nefnd í innan við
fimmtung tilvika. Þetta er í samræmi við skoðun svarenda á
því í hvernig aðstæðum meðferðin ætti helst að fara fram í, en
starfsstöðvar og heilbrigðisstofnanir voru mun oftar nefndar
en heimahús. Í hópi geðlækna töldu flestir að meðferðin ætti
að fara fram á sérstökum meðferðarstofum fyrir slíka meðferð
(63,2%), þá göngudeildum (50,0%) og innlagnargeðdeildum
sjúkrahúsa (47,4%). Heimilislæknar nefndu oftast sérstakar
meðferðarstofur (58,8%), göngudeildir (58,5%) og innlagnar­
deildir (48,8%) en sálfræðingar nefndu oftast sérstakar með­
ferðarstofur (72,9%), þá innlagnargeðdeildir (51,4%) og því
næst göngudeildir sjúkrahúsa (38,4%). Einnig var spurt hvar
þjálfun fagfólks eigi helst að fara fram til að geta veitt meðferð
með hugvíkkandi sveppum. Algengast var að háskóladeildir
eða háskólasjúkrahús ásamt sérstökum þjálfunarstöðum væru
nefnd.
Að lokum var spurt hversu líklegt væri að sálfræðimeðferð
eða annar stuðningur væri mikilvægur þegar meðferð með
hugvíkkandi sveppum er veitt. Eins og fram kemur í töflu III,
taldi meirihluti svarenda í öllum fagstéttum að slík meðferð
eða stuðningur væri mikilvægur, eða 71,1% geðlækna, 63,9%
heimilislækna og 83,2% sálfræðinga. Ekki var marktækur mun­
ur í afstöðu eftir fagstéttum samkvæmt Fisher­prófi (p>0,05).
Meðferð: Helstu hindranir
Meirihluti svarenda í öllum fagstéttum taldi að ástæða væri
til að hafa í það minnsta einhverjar áhyggjur af þeim þáttum
sem spurt var um ef hugvíkkandi sveppir væru notaðir í með­
ferðartilgangi hér á landi (mynd 2). Minnstar voru áhyggjur
fagaðila af kostnaði við notkunina en 35,1% geðlækna, 36,1%
heimilislækna og 29,2% sálfræðinga töldu að kostnaður við
slíka meðferð væri ekki sérstakt áhyggjuefni. Skortur á fag­
aðilum til að veita meðferðina er helsta áhyggjuefnið í öllum
fagstéttum og töldu 71,1% geðlækna, 66,7% heimilislækna og
87,1% sálfræðinga það vera mikið eða mjög mikið áhyggjuefni.
Öryggi skjólstæðinga, bæði á meðan áhrifin vara og eftir að
þau hafa dvínað, er áhyggjuefni á meðal fagaðila. Athygli vek­
ur að hugsanleg misnotkun hugvíkkandi sveppa er á meðal
þess sem fagaðilar telja að áhyggjur þurfi að hafa af og það
sama má segja um fíkn og ávana.
Mótandi þættir og öflun frekari þekkingar
Þátttakendur voru spurðir hvað þeir teldu að helst hafi mót­
að eða haft áhrif á hugmyndir þeirra um hugvíkkandi efni
í tengslum við meðferð í sínu fagi og hvað, ef eitthvað, þeir
myndu helst vilja kynna sér varðandi notkun þeirra í meðferð.
Niðurstöðurnar eru birtar í mynd 3 í vefútgáfu greinarinnar á
laeknabladid.is.
Flestir geðlæknar sögðu að lestur fræðigreina hefði mót­
að mest skoðanir þeirra og viðhorf til hugvíkkandi efna, eða
78,9%, en samræður við fagaðila eða samstarfsfélaga (55,3%)
og formleg þjálfun og menntun (38,9%) voru líka nefndir
sem mótandi þættir. Í hópi heimilislækna voru umræður í
fjölmiðlun oftast nefndar (46,3%), samræður við fagaðila eða
samstarfsfélaga (39,0%) og lestur fræðigreina (36,6%). Á meðal
sálfræðinga, voru helstu mótunarþættir samræður við fagað­
ila og samstarfsfélaga (71,2%), þá lestur fræðigreina (52,5%)
og svo umræður í fjölmiðlum (48,6%). Aðrir mótunarþættir
voru sjaldnar nefndir. Athygli vekur að formleg þjálfun og
menntun, ráðstefnur og vinnustofur, eru ekki á meðal helstu
mótunarþátta, nema hjá geðlæknum. Þegar spurt var um hvað
áhugaverðast væri að kynna sér frekar varðandi notkun efn­
anna í meðferð, var mögulegur ávinningur af slíkri meðferð
oftast nefnt, og hverjum slík meðferð henti best þar á eftir, í
öllum faghópunum þremur.
Umræða
Um helmingur geðlækna hafði fengið spurningar um meðferð
með hugvíkkandi efnum í sínu starfi en sjaldgæfara var að
heimilislæknar og sálfræðingar hefðu verið spurðir út í það.
Búast má við auknum áhuga fólks á meðferð af þessu tagi í
kjölfar aukinnar umræðu í fjölmiðlum og samfélagsmiðlum
um áhrif hugvíkkandi efna á geðheilsu fólks. Það er því mikil­
vægt að fagaðilar sem sinna geðheilbrigði hafi góða þekkingu
á virkni, mögulegum aukaverkunum og langtímaafleiðingum
notkunar efnanna. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til að
þekking geðlækna, heimilislækna og sálfræðinga sé meiri á
efnum sem hafa verið áberandi í fjölmiðlaumræðu á undan­
förnum misserum, svo sem psilocýbíni, LSD, MDMA og keta­
míni, en öðrum efnum sem spurt var um og voru fleiri í hópi
geðlækna sem töldu sig þekkja til þessara efna en úr röðum
heimilislækna og sálfræðinga. Meirihluti svarenda taldi sig
þó hafa annaðhvort enga, mjög litla eða litla þekkingu á öllum
þeim efnum sem spurt var um, og því er ótvírætt þörf á að efla
fræðslu og kennslu um þau meðal heilbrigðisstétta.
Minnihluti fagaðila í hópunum gaf jákvætt svar við því
að fá þjálfun í notkun hugvíkkandi sveppa, og að hægt væri
að nota þá í meðferð með öruggum hætti og góðum árangri.
Mjög fáir töldu að lögleiða ætti slíka notkun sveppa hér á
landi á þessu stigi, þó yfirgnæfandi meirihluti í öllum hóp­
um teldi að halda ætti vísindarannsóknum á þessu sviði
áfram. Erlendar rannsóknir sýna að afstaða fagaðila er al­
mennt neikvæð til notkunar hugvíkkandi efna í meðferðartil­
gangi, meðal annars vegna skorts á þekkingu og fræðslu,
en áhugi er á áframhaldandi rannsóknum.9­13 Niðurstöður
þessarar rannsóknar eru því í samræmi við þetta. Vandað­
ar árangursrannsóknir eru enn fáar á þessu sviði.14­17 Því má
segja að varfærni sem kemur fram í afstöðu fagaðila í þessari
rannsókn, sé bæði skiljanleg og skynsamleg. Jákvæðni í garð
áframhaldandi vísindarannsókna bendir til þess að geðlækn­
ar, heimilislæknar og sálfræðingar hafi áhuga á að sjá hvaða
árangri sé hægt að ná í meðferð með hugvíkkandi efnum og
vilji því halda þeim meðferðarmöguleika opnum, ef vel geng­
ur og hljóti slík meðferð markaðsleyfi í Bandaríkjunum og
Evrópu, en ekki sé tímabært að bjóða upp á slíka meðferð enn
sem komið er.
Niðurstöðurnar gefa gagnlegar upplýsingar um hvaða hug­
myndir fagaðilar hafa um hvernig fyrirkomulagi þjálfunar og
þjónustu væri best fyrir komið ef meðferð með hugvíkkandi
efnum væri veitt. Flestir töldu að geðlæknar ættu að ávísa
slíkri meðferð og að vera viðstaddir á meðan efnið er tekið inn
og áhrifin ganga yfir en hjúkrunarfræðingar og sálfræðingar