Mímir - 01.05.1972, Side 37

Af dæmunum úr náttúrunni, sem Þorgils
tekur og ber saman við hjónabandið, sjást tengsl
sögunnar við August Strindberg og bók hans
Giftas. Þeim er báðum sameiginlegt virðingar-
leysi fyrir hjónabandinu, og vitnar Strindberg
óspart til dýraríkisins eins og Þorgils. Niður-
staða eða lausn Strindbergs er hin sama: „Man
och hustru avsluta ett kontrakt, muntligt eller
skriftligt, om ett förbund, pá hum láng tid de
vilja, som de utan lag eller evangelium ága rett
upplösa nár de behaga."1
J. S. Mill ber hjónabandið saman við samn-
ing í verzlunarsökum í Kvindernes Under-
kuelse, sem Menntafélagið í Mývatnssveit átti í
danskri þýðingu Brandesar.
Tilvitnanir þeirra Strindbergs og Þorgils í
náttúmna eiga sér rætur í kenningum Darwins.
Seinni hluti 19- aldarinnar einkenndist af nátt-
úruvísindum og náttúruvísindalegum þanka-
gangi. Samhengið milli allra lifandi vera verð-
ur nú Ijóst og eðlilegt, og náttúmvísindin
standa nú uppi í hárinu á trúnni.
Til sömu rótar má ef til vill rekja það, að
Þórarinn ætlaði sér að verða læknir, áður en
foreldrar hans réðu því, að hann varð prestur.
Þrátt fyrir ýmis vísindaleg afrek 19. aldarinnar
vöktu framfarir læknavísindanna tvímælalaust
mesta athygli meðal alls almúga, og læknastétt-
in varð oft andstæða prestastéttarinnar í heims-
bókmennmnum. Þessari andstæðu hefur Þorgils
t. d. getað kynnzt í Pá Guds veje eftir Björnson.
Sama árið og Þorgils skrifar Gamalt og nýtt,
eignast Menntafélagið í Mývatnssveit Constance
Ring eftir norsku skáldkonuna Amalie Skram.
Hjónabandssaga þeirra Sigríðar og sr. Guðna og
Constance og hr. Rings er á margan hátt mjög
áþekk. Constance Rring segir frá ungri stúlku,
sem giftist sér eldri manni. Það er ekki þving-
unarhjónaband, heldur kemur fram, að hún
hélt sig elska hann. Hr. Ring drakk mikið, en
lofar sífellt að hætta, en svíkur jafnóðum.
Constance reynir samt að hræsna ástina og
leika elskandi eiginkonu, en finnur, að ástin
er víðs fjarri. Að lokum kemur hún að manni
sínum og vinnukonunni í faðmlögum. Hún
fær ekki samúð fólksins þrátt fyrir það. Önnur
siðalögmál eru látin gilda fyrir menn en kon-
ur. Hr. Ring biðst fyrirgefningar og fær, en
síðar kemst hún að því, að vinnukonan er
ófrísk eftir hr. Ring. Hún leggst veik á líkan
hátt og Sigríður. Hún talar við prestinn, sem
segir, að það, sem Guð hefur tengt saman,
megi ekki sundur slíta. Almenningsviðhorfið
veldur því, að hún verður áfram hjá manni sín-
um, sem litlu síðar drukknar.
Þorgils heldur eðli mannsins fram gegn við-
tekmnum. Eðli mannsins er að elska eftir kröf-
um hjartans, en viðtektirnar krefjast fjötranna.
Af þessu sést, að Þorgils hefur lesið og hrifizt
af lýsingum annarra höfunda á hjónabandinu
og lært af þeim. I lýsingu hjónabands þeirra
Gróu og Brands í Upp við fossa segir Þorgils:
„Samtalslokin urðu þau, að bæði voru gröm
og reið; bæði kunnu að nota sér sex ára sam-
búð til að hitta viðkvæmasta og bezta höggstað-
inn; leggja sverði á snögga blettinn. Þau lærðu
þá list að særa hvort annað sem sárast og til-
finnanlegast."2 I sögunni (novellette) Visne
Blade segir Kielland: „ „Netop derfor! — husker
du, hvad vi have sagt hinanden? hvorledes vi
kappedes om at finde de Ord, vi vidste, vilde
være de mest saarende. O — at tænke sig, at
vi benytte vort Kjendskab til hinanden for at
udfinde de ömmeste Steder, hvor de onde
Ord kunne ramme! —"3
Trúin — hræsnin — prestar: Hvergi er í
sögunni Gamalt og nýtt ritað gegn kenningum
Krists, en samt má skynja, að sagan er rituð
í anda trúleysis. Fram kemur, „að menn geta
verið hinir heiðvirðustu borgarar mannfélagsins,
hversu sem trúarbrögð þeirra eru, og að vandað-
ir og góðir menn geta verið „trúlausir".. ."4
Trúarhræsnin er það, sem Þorgils deilir mest á:
„það væri ekki nóg, að menn þættust kristnir;
menn ættu að vera það. Vera líkir Jesú í mann-
kærleika, frjálsri mannúð og miskunsemi, en
1 A. Strindberg, Giftas, Stokh. 1951, bls. 21.
2 Upp við fossa, bls. 40.
3 A. Kielland, Novelletter, Kbh. 1881, bls. 24.
4 Gamalt og nýtt, bls. 34.
37