Kveikt á perunni - 15.01.2004, Qupperneq 14

i
.Kveiktá perunní
Sogið enda ljóst að áin yrði framtíðar-
orkuuppspretta bæjarins.
Eldavélavæðingin
Fyrsta virkjunin í Sogi var Ljósa-
fossvirkjun sem tekin var í notkun
1937. Tilkoma virkjunarinnar gjör-
bylti raforkumálum íbúa höfuðstaðar-
ins. Aður hafði rafmagnið nánast ein-
vörðungu verið nýtt til ljósa og lítils
háttar vélareksturs en með Sogsraf-
magninu margfaldaðist framleiðslu-
getan í einu vetfangi. Til að standa
undir fiárfestingunni réðust bæjaryf-
irvöld því í átak þar sem almenningur
var hvattur til að festa kaup á eldavél-
um frá fyrirtækinu Rafha í Hafnar-
firði. Bauðst viðskiptavinum Raf-
magnsveitunnar að kaupa eldavélam-
ar með afborgunum en það þótti
nýlunda í viðskiptum.
Á næstu árum var Ljósafossvirkjun
stækkuð í áfóngum og lauk fram-
kvæmdum að fullu árið 1944. Sama ár
lagði Rafmagnsveitan fram áætlun
um framtíðarskipan orkumála. Var
þar stungið upp á ýmsum kostum:
fullvirkjun Sogsins, virkjun Botnsár í
Hvalfirði, byggingu olíuknúinna raf-
stöðva í bæjarlandinu og jarðgufú-
virkjunum í Hengli eða Krýsuvík.
Sogið-Orkuuppspretta Reykjavíkur
Sogið, afrennsli Þingvallavatns, er
vel fallið til virkjunar frá náttúr-
unnar hendi. Það rennur nítján kíló-
metra leið um tvö stöðuvötn, Úlfljóts-
vatn og Álftavatn uns það sameinast
Hvítá í vatnsmestu á landsins, Olf-
usá. Yfirborð Úlfljótsvatns er 22 metr-
um lægra en Þingvallavatns og nefn-
ist sá hluti árinnar Efra-Sog. Efsti
foss fyrir neðan Úlfljótsvatn er Ljósa-
foss en fallhæð hans er 13 metrar
Nokkm neðar í ánni em Irafoss og
Kistufoss.
Athafnasamir menn fengu snemma
augastað á Soginu sem virkjunarkosti
og þegar fyrir aldamótin 1900 var
stofnað félag um slíkar framkvæmdir.
Árið 1917 hóf Reykjavíkurbær að
festa kaup á vatnsréttindmn jarða við
Niðurstaðan varð sú að virkja áfram í
Soginu og reisa olíuknúna gufuafls-
stöð við Elliðaár.
Fyrstu áætlanir um virkjun Sogs-
ins gerðu ráð fyrir að næst á eftir
Ljósafossi yrði ráðist í virkjun Efra-
Sogs. Þegar til átti að taka var hins
vegar álitið að slík virkjun yrði of lítil.
Þess í stað var ákveðið að virkja neðri
Sogsfossana í einni stöð. Samhliða var
hafinn undirbúningur að byggingu
Toppstöðvarinnar í Elliðaárdal sem
sett var upp á áranum 1946-1947.
Sogsvirkjunarlögin
Áformin um áframhaldandi virkjun
Sogsins kölluðu á lagasetningu frá Al-
þingi. Árið 1946 voru samþykkt ný
Sogsvirkjunarlög og gerðu þau ráð
fyrir eignaraðild ríkisins að Sogsvirkj-
un, auk ríkisábyrgðar á nauðsynleg-
um lánum. Var miðað við að eignar-
hluti ríkisins yrði 50% á móti Reykja-
víkrubæ þegar Sogið væri fúllvirkjað.
Öflun lánsfjár til virkjimarinnar var
örðugleikum bundin uns Marshallá-
ætlun Bandaríkjastjórnar kom til.
Stærstur hluti fiármagnsins var feng-
inn að láni úr svonefndum Mótvirðis-
sjóði sem stofnaður var í framhaldi af
Marshallaðstoðinni. Oft er því haldið
fram að Sogsvirkjunin hafi fengið
byggingarkostnað Irafossvirkjunar að
gjöf. Það er rangt því um lánsfé var að
ræða - þótt vissulega hafi verið um
hagstæðari lánskjör en ella var kostur
á.
Ibúar Reykjavíkur fylgdust spennt-
ir með framkvæmdum við Sog. Bær-
inn var í stöðugum vexti og eftir
heimsstyijöldina komust Reykvíking-
ar einnig í kynni við fjölmörg orkufrek
heimilistæki. Á ámnum 1950 til 1953
var því viðvarandi rafmagnsskortur
með tilheyrandi skömmtun yfir vetr-
armánuðina. Eftir að Irafossvirkjun
var tekin í notkun lauk þessum skorti.
Áform um stórvirkjanir á Islandi í
byijun tuttugustu aldar tengdust oft
hugmyndum um stórfellda áburðar-
framleiðslu, með útflutning í huga.
Höfðu norskir hugvitsmenn þá nýlega
uppgötvað leið til að vinna köfnunar-
efni úr andrúmsloftinu á raforkufrek-
an hátt. Ekki leið þó á löngu uns nýj-
ar vinnsluaðferðir gerðu þessa tækni
óhagkvæma.
Á fjórða áratugnum var á nýjan leik
hreyft við hugmyndum um íslenska
áburðarverksmiðju að frumkvæði
Skipulagsnefndar atvinnumála eða
„Rauðku“ sem svo var kölluð. Þau
áform vom minni í sniðum enda ein-
ungis ætlunin að framleiða fyrir inn-
anlandsmarkað og spara þannig
gjaldeyri.
Virkjanir og stóriðja
Ásgeir Þorsteinsson, verkfræðing-
ur, var sérstakur áhugamaður um að
ráðist yrði í byggingu áburðarverk-
smiðju. Hugmyndir hans gengu út á
að umframorka Sogsvirkjana, utan
álagstíma, yrði nýtt til framleiðslu á
vetni. Vetnisbirgðir þessar myndu svo
aftur sjá verksmiðjunni fyrir ódýrri
raforku. Minntu áætlanir þessar helst
á seinni tíma hugmyndir um að nota
vetni sem geymslumiðil raforku.
Hugmyndir Ásgeirs um áburðar-
framleiðslu komu aftur til umræðu í
tengslum við virkjun Irafoss. Horfið
var frá vetnisútfærslunni en þess í
stað ákveðið að reisa öllu stærri verk-
smiðju sem gæti orðið kjölfestuvið-
skiptavinur virkjunarinnar. Upp frá
því hafa langflestar stórvirkjanir á Is-
landi tengst nýfjárfestingum í stór-
iðju.
Þriðja og síðasta Sogsvirkjunin var
reist á ámnum 1957 til 1960. Hún
fékk nafnið Steingrímsstöð, kennd við
Steingrím Jónsson, rafmagnsstjóra í
Reykjavík og forstjóra Sogsvirkjunar.
Bygging Steingrímsstöðvar tengdist
meðal annars stofnun Sementsverk-
smiðjunnar á Akranesi sem fékk raf-
orku frá Soginu. Virkjunin var hætt
komin í flóði eftir að vamarveggur í
Þingvallavatni brást á byggingartím-
anum en betur fór en á horfðist og
engin slys urðu á mönnum.
Rafsuða
Þegar rafmagnið hóf innreið sína þurfti að kenna fólki að nota það, því rafmagnið var
hægt að nýta á fleiri vegu en til lýsingar. Árið 1937 gaf Rafmagnsveita Reykjavík-
ur út bækiing gagngert til að kenna húsmæðrum að elda við rafmagn. Bækling-
urinn var að norskri fyrirmynd og hafði reynst vel þar í landi. Nú á dögum þykir bæk-
lingurinn hin besta skemmtilesning eins og sjá má á þessum upphafsorðum hans:
suðu, sem hann þarf
til þess að verða góð-
ur.
Það má sjóða
með litu vatni of-
Mi
Iatreiðslan er mikill þáttur í
heimilisstörfum kvenna. Allir
munu óska, að hún verði sem auðveld-
ust og bezt.
Reynslan sýnir, að þar getur raf-
magnið verið ágæt aðstoð. Það getur
mjög bætt mateiðsluna.
Með því að allir gera sér þetta ekki
ljóst, hefir þessi leiðarvísir verið ritað-
ur. Hann á að kenna mönnum að nota
rafmagnsstóna samkvæmt nýjustu
reynslu.
Reynt hefir verið að gera hann svo
stuttan og skýran, sem unnt var, og
því er aðeins drepið á aðalatriðin, til
þess að skýra hinar nýju aðferðir.
Hefiist handa, sjóðið og steikið eins
og hér er lýst, og þér munuð komast
RST
íraustur samstarfsaðili
að raun um nýja kosti,
sem rafmagninu fylgja;
þér munuð sanna, að
matreiðsla með réttri
notkun rafmagnsins
gengur að óskum.
Ætlið þér að láta það,
sem hér er sagt, „fara inn
um annað eyrað og út um
hitt?“. Ekki trúum vér því.
Hver húsmóðir kýs auðvit-
að, að mateiðslan gangi „eins og í
sögu’„ og takist vel. Rafmagnið styður
að því.
Síðan á dögum Evu hafa konur vit-
að, að stöðuga gát
þurfti að hafa á því, er
soðið var við eld, að log-
inn -1000-1500 stiga
heitur - eyðilegði ekki
matinn. Þess vegna
urðu þær að sjóða mat-
inn í miklu vatni. Þur-
suða á loga eyðilagði
matinn samsundis.
En maturinn fer ekki
vel á því að sjóða í öllu
þessu vatni og við hin
háu og ójöfnu hitatig
logans. Næringar- og
bragðefni sjóðast út í
vatnið - og síðan er
vatninu oft helt í
vaskinn!
Rafsuðuhellan
Maturinn verður
beztur, þegar hann er
soðinn við hæfilegan,
jafnan og mildan hita
með litlu vatni (gufu-
suða) eða seyddur í safa
sínum án þess að bæta
vatni við. Það er hægt á
rafsuðuhellunni.
Hún gefur frá sér til
pottsins lágan, jafnan
og hentugan hita, þegar soðið er.
Með einu taki á rofann - með þvi að
færa hann frá 3 til 1, þegar sýður -
helzt hitastigið svo lágt, að bruni, of-
suða og bullsuða getur ekki átt sér
stað, og maturinn fær einmitt þá

Vi8 rafmagn
réttír beztlr.
urlítill vatnssopi
nægir til að
framleiða þá
gufu, er þarf til
suðunnar.
Og mörg
efni, sem nóg
I vatn er í,
má - eins og
síðar verð-
ur sýnt -
seyða í safa þeirra, án
þess að bæta vatni við.
Mörg húsmóðir (er hugsar til log-
ans) verður tortryggin, þegar henni er
sagt, að sjóða kartöflur með 1/2 bolla
af vatni í pottinum, og henni bregður
eflaust við, fyrsta sinn er hún sér
þorskstykkin lögð í
pottinn og soðin vatns-
laust.
En þegar hún hefir
reynt þetta og séð ár-
angurinn, skilst henni
eflaust, að jafnari,
mildari og hentugri
suðuhiti, en rafmagnið
veitir, er ekki til, og að
rafsuðuhellan er ágætt
tæki til að búa til, fljótt
og hæglega, góðan og
saðsaman mat.
Og henni verður
sjálfsagt að orði: Að ég
skuli ekki hafa reynt
þetta íyr!
Að sjóða alveg rétt
við raímagn er aðal-
lega fólgið í því að
fylgja þessum reglum:
Hafið lítið vatn til
suðunnar - oft er mat-
urinn seyddur, án þess
að bæta vatni við.
Suðunni er fljótt
komið upp með því að
verða stilla á 3 (sterkan
hita), þangað til sýður
(gufar), síðan er soðið
áfram með rofann á 1,
við og við líka með rofann á 0.
Hafið gott lok á pottinum. Hafið
pott með léttum, þykkum botni og
helzt með sama þvermáli og rafsuðu-
hellan.
Svo fer oft þeim, sem
sýBur viB eld (1000—
1500“ C.).