Helgarpósturinn - 28.11.1980, Blaðsíða 22

22
Föstudagur 28. nóvember 1980

Unglingabókas yrpa
Jan Terlouw: Fárviöri Karl'
Agúst Úlfsson þýddi. 208 bls. Iö-
unn 1980.
E.W. Hildick: Liöið hans Lúila
Alfheiöur Kjartansdóttir þýddi.
143. bis. Iöunn 1980.
K.M. PEYTON5 Sýndu aö þú
sért hetja. Silja Aöalsteinsdóttir
þýddi. 170 bls. Mál og menning
1980.
Max Lundgren: Óli kallar mig
Lfsu. Helgi J. Halldórsson
þýddi. 109 bis. Iðunn 1980.
Þessar fjórar sögt'.r sem hér
eru teknar saman eiga þaö sam-
eiginlegt að þær eru viö hæfi
stálpaðra krakka sem eru fyrir
löngu oröin vel iæs. Aö öðru leyti
eru þær ólikar og mismikiö i
þær spunnið.
Hollensk flóð
Eftir Jan Terlouw hafa þegar
komiö út tvær bækur á islensku:
Strlösvetur og I föðurleit. Báöar
þessar sögur eru efnismiklar og
spennandi og lýsa sérkennileg-
um aðstæöum sem fróölegt er
fyrir alla aö kynnast.
Fárviöri ber þessi sömu ein-
kenni. Sögusviö hennar er Hol-
land á þeim svæöum þar sem
sjávarbotninn hefur veriö
þurrkaöur upp og tekinn til
ræktunar en er verndaöur með
geysistórum stlflugöröum.
Sagan skiptist i tvo hluta og
gerist fyrri hlutinn 1953 þegar
óhemjuflóö fór yfir byggöina og
drekkti mörg hundruö manns og
spiííti mannvirkjum og ræktar
landi. Aöalpersónur þar eru
Anna og Henk semætla aö gifta
sig innan skamms. en flóðið
mikla og ýmislegt fíeira óvænt
setur strik i reikninginn. I þess-
um hluta er vel lýst aðstæðum
og llfi fólks á þessum sérkenni-
legu slóöum og þeirri einkenni-
legu ógn sem sifellt er yfir-
vofandi. Þetta er baksviö sögu
Henks og önnu. Þessum hluta
lýkur meö magnaöri lýsingu á
flóöinu og afleiöingum þess.
Seinni hlutinn gerist um þaö
bil 25 árum siðar og eru aðal-
persónur þar tveir synir Henks
og önnu og þeirra félagar. Nú
kynnumst viö þvi hvernig
byggöin hefur veriö endurreist
og á döfinni eru stórfram-
kvæmdir sem tryggja eiga aö
aldrei komi aftur stórflóö yfir
landiö. Samkvæmt útreikning-
um eru engar likur á aö aöstæö-
ur skapist nema á tvöþúsund
ára fresti sem ógnaö gætu þess-
um mannvirkjum. En þessar
framkvæmdir rekast á viö nátt-
u'ruverndarsjónarmiö og upp
hefst barátta fyrir aö breyta
þessari áætlun með þaö fyrir
augum aö tryggja lágmarks-
öryggi og sem minnst náttúru-
spjöll. Strákarnir eru virkir i
þessari baráttu og eru hér sett
fram rök og mótrök á mjög
spennandi hátt, án þess að ann-
ar aðilinn hafi i rauninni betur.
Strákarnir og félagar þeirra
gripa til örþrifaráða i barátt-
unni og er spennandi að sjá
hvort þeir komast upp meö þaö.
1 þessari sögu fer saman
áhugavert viðfangsefni, sér-
kennilegar aöstæöur sem fróð-
legt er aö kynnast, spennandi
atburöarás, lifandi still og raun-
sæ persónusköpun
Mannrán
K.M. Peyton er islenskum
lesendum aö góöu kunur. Eftir
hann hafa þegar komiö út þrjár
bækur: Patrik, Patrik og Rut og
Erfingi Patriks.
Þessi saga gerist á svipuöum
slóöum og sögurnar um Patrik,
en hér eru á feröinni allt aörar
persónur og kringumstæöum.
Þessi saga er eins og hinar sög-
urnar efnismikil og spennandi
en um leiö raunsæ i persónu-
sköpun og atburöalýsingu.
Hér segir frá Jónatan Merri-
dith sem er sonur auöugra
foreldra og Pétri McNair sem er
bóndasonur. Þeir eru vinir og
búa úti i sveit þar sem einkum
er lögð stund á hrossarækt. Einn
góðan veðurdag er Jónatan rænt
og fariö fram á hátt lausnar-
gjald fyrir hann og lýsir sagan
siöan annarsvegar þvi sem
kemur fyrir Jónatan og
hinsvegar atburöum heimafyrir
á meðan. Er sifellt skipt á milli
þessara sögusviöa þar til I lokin
aö lýst er eftirmálum ránsins.
Ég ætia ekki aö rekja sjöguna
frekar, en þaö verður enginn
svikinn af þvi aö lesa þessa sögu
i frábærri þýðingu Silju Aðal-
steinsdóttur.
Lisa og Óli
Lisa er 19 ára og á tveggja ára
barn með Ola sem er á svipuðu
reki og hún. Þegar sagan hefst
er öli hlaupinn að heiman og
fjallar sagan annarsvegar um
leit Lisu aö honum og hinsvegar
um hvernig samband þeirra er
til orðiö og hvernig það hefur
þróast. Lisa segir söguna og
sjáum viö allt út frá sjónarhóli
hennar.
Þau eru bæöi af alþýöufólki
komin og leita skjóls hvort hjá
ööru á unga aldri undan erfiö-
leikum á heimilum þeirra. En
þau eru óþroskuð og gengur illa
að skilja og virða hvort annað
og geta ekki horfst I augu við
sjálf sig og hvort annað til að
geta búiö saman.
1 sögunni fer fram tilfinninga-
legt uppgjör og ertilfirningum
ungmennanna lýst af næmleika
og innsýn og erfiöleikar þeirra
skýröir út frá uppeldi og félags-
mótun.
Þessi saga er ekki beint
spennandi, en hún er vel gerö
lýsing á vanda sem flest ung-
menni rekast einhverntima á.
Vandamálin eru ekki sett upp
sem fræðilegar klisjur heldur
eru þau innbyggð i raunveruleg-
ar aöstæöur og raunsæja
persónusköpun óla og Lisu.
Lúlli á mjólkurbilnum
Liöiöhans Lúlla er strákahóp-
ur sem Lúlli hefur i vinnu hjá
sér viö aö keyra út mjólk og
dreifablööum i enskum smábæ.
Þetta er eftirsóknarverö vinna
og lýsir sagan aöallegaeinskon-
ar hæfileikakeppni þar sem
hópur hressra stráka keppir um
að komast i liöiö. Lúlli er töff
kall sem lætur engan komast
upp meö moðreyk og þaö eru
einhver bestu meðmæli sem
Manuel Scorza:
Rancas-þorp á heljarþröm (216
bls.)
Ingibjörg Haraldsdóttir þýddi
Iðunn 1980
Þaö er nokkuð erfitt aö finna
þessari bók staö samkvæmt því
flokkunarkerfi sem vestrænir
bókmenntamenn eru hand-
gengnir, enda er hún sprottin úr
framandlegum jarövegi. Hreinn
skáldskapur er hún ekki, þó að
allt sé meö miklum kynjablæ,
þvi aö „söguhetjumar, glæpim-
ir, svikin og hetjudáðirnar bera
hér þvl sem næst sin raunveru-
legu nöfn” eins og höfundur seg-
ir 1 formálsorðum. Samt væri
villandi aö kenna hana til
heimildaskáldskapareöa blaöa-
mennsku, þvi aö i sllkum bók-
menntum eru menn ekki vanir
aöleyfa sér jafn óbeislaöa skop-
stælinguogScorza Iþessari bök.
E.t.v. likist aðferð hans og still
einna mest hinni pólitisku skop-
mynd, sem veitir teiknaranum
fullkomið frelsi til aö skrum-
skæla menn og atburöi, svo
fremi sem þeir séu auðkennan-
legir, afhjúpa þá I krafti
ýkingarinnar. Bók Manuel
Scorza gæti samkvæmt þvi kall-
ast eins konar teikni- eöa ýkju-
saga um þaö blóöuga misrétti
sem fátækt fjólk i fjallahéruöum
Perú hefur mátt þola af herrum
sinum og aröræningjum.
1 stuttri kynningu á höfundin-
um kemur fram, aö hann sé
fæddur I Lima, höfuðborg Perú,
áriö 1928 og hafi tekiö virkan
þátt I þjóðmálastarfsemi lands
sins, m.a. veriö varaforsetaefni
eins frambjóöandans i forseta-
kosningunum þar I maímánuöi
siöastliönum. Bók hans Rancas
— þorp á heljarþröm kom út ár-
ið 1971 og sótti efni sitt i fjölda-
morö sem framin voru á smá-
bændum I fylkinu Cerro de
Pasco. Segir i kynningunni aö
hún hafi hrundið af staö „fjöl-
miölaherferö sem varö til þess
aö Hector Chacón, uppreisnar-
foringi og söguhetja i bókinni,
var látinn laus úr fangelsi.”
Ekkert er sagt frá öörum bók-
menntaafrekum Manuel Scorza
i þessum kynningaroröum, en á
bókarkápu segir aö bókin sé nú
gefast að hafa verið i liöinu
hans.
Sagan er fjörleg og skemmti-
lega sögð á köflum en einhvern-
veginn geðjast mér ekki vel aö
þeim hörkulega samkeppnis-
anda sem einkennir þessa sögu.
En þaö getur svo sem vel verið
að þaö sé bara pempiuháttur i
mér, er þetta ekki raunsæ lýsing
á þessu eilifa keppnisstreöi sem
við erum öll i til þess að komast
i góöa liöiö?
þýdd á liölega tuttugu tungu-
mál.
Ekki er ástæöa né rými til að
rekja hér náiö efnisþráð bókar-
innar, enda er hann losaralegur
og fjöldi manns sem við sögu
kemur. Aætlanir Chacóns um að
ráöa dómara nokkum af dögum
og baráttu bændanna i Rancas
gegn hinni goðsögulegu Girö-
ingu, sem námafyrirtækiö
Cerro de Pasco Corporation læt-
ur reisa utan um sléttuna og
ógnar allri tilvist þeirra, er hin
tvlþætta meginuppistaða verks-
ins, en út frá henni dregur svq
höfundur upp fjölda hnyttilegra
skopmynda. Og ekki þarf aö
lesa lengi til aö sannfærast aö
hér heldur bráösnjall húmoristi
á penna. Viöureign sauöarlegr-
ar en óbugandi alþýöu'viöstór-
bændur og embættismenn,
suðuramerisk þrihross, er lýst I
hverri skopsögunni annarri
kostulegri, þannig er sagt frá
nokkrum bændum sem ákveða
aöefna tilhappdrættis til aö afla
mútufjár handa dómaranum,
eöa landeigandanum sem byrl-
aöi óhlýönum leiguliöum sinum
eitur og fékk svo úrskurö læknis
um aö þeir heföu dáiö úr fyrsta
sameiginlega hjartaáfallinu i
sögu læknavisindanna, eöa
pókerspili höföingjanna sem
stóö I niutíu daga samfleytt —
svo aö fáein dæmi séu tekin af
handahófi. Spéspegill þessa
höfundar hlifir hvorki háum né
lágum, en dylur vendilega
gremju hans gagnvart þvi
hrikalega þjóöfélagi sem hann
lýsir og lætur lesandanum sjálf-
um eftir að draga sinar ályktan-
ir. Hiömerkilegaer aö sú aöferð
höfðar miklu sterkar til rétt-
lætiskenndar lesandans en um-
búöalaus prédikun gæti gert. En
þess ber einnig að gæta, að
Scorza hefur greinilega feyki-
glöggt auga og skýtur hvergi yf-
ir markið I ýkjum sinum.
Ekki veit ég hversu nærri stfl
frumtextans þýöing Ingibjargar
Haraldsdóttur fer, en vart trdi
ég þvi aö hann sé ekki litrlkari
en málfar þýðingarinnar. Þaö
er heldur flatneskjulegt og
bendir til þess að bókin hafi ver-
iö þýdd i flýti.
/ krafti ýkingarinnar
Myndlist á prenti
„Sýning Nýlistasafnsins fjallar einmitt um bókina sem fagurfræði-
legan hlut f rekar en upplýsingamiöil”, segir Halldór Björn Runólfs-
son I umsögn sinni.
Þann 21. þessa mánaðar hófst
bókasýning I sölum Nýlista-
safnsins sem ber yfirskriftina:
Aörar bækur. Hér er á ferðinni
nokkuð sérstæö sýning, komin
aö hálfu frá Hollandi og hálfu
Islensk. Eru hér bækur eftir
meir en 100 listamenn frá 25
löndum. Hefur mexikanskur
bóksali frá Amsterdam, Ulises
Carrión, safnaö erlendu bók-
unum, en Árni Ingólfsson mynd-
listarmaöur, hefur safnaö þeim
islensku.
Nafn sýningarinnar er einmitt
dregiö af bókabúö Carrións,
Other books and So,
Amsterdam. Allar eiga
bækurnar þaö sammerkt aö
vera bókverk, þ.e. unnar út frá
myndlistarlegum gildum. Inni-
hald og gerö er eitt, textinn er
ekki skilinn frá umgjöröinni.
Þetta eru þvi bækur, bókarinnar
vegna en ekki vegna þess hvaö i
þeim stendur skrifaö.
Nú mætti ætla aö þannig
bækur heföu litiö giídi og þvi
fásinna aö setja slikt á prent.
Bækur hljóta þó aö vera bækur,
vegna þess fróöleiks sem þær
hafa aö geyma. Þaö er þó ekki
einhlitt, þar sem bókasafnarar
hafa t.a.m. úti öll spjót til aö ná I
fágætar Utgáfur og rándýrar af
bókum sem til eru á almennum
markaöi. Eöa hvi skyldu menn
frekar vilja vel innbundna bók
en fábrotna papplrskilju með
sama texta.
Sýning Nýlistasafnsins fjallar
einmitt um bókina sem fagur-
fræöilegan hlut frekar en upp-
lýsingamiöil. Flestar, ef ekki
allar bækurnar eru gefnar Ut I
litlu upplagi. Eintakafjöldinn er
miklu nær þvi sem tiðkast við
útgáfugrafikverka en almennra
bóka. Hvert eintak hefur kostaö
mikla vinnu og oft eru um hand-
prentanir að ræða. Flestar eru
bækumar papplrskiljur og
minnist ég þess ekki að hafa séö
veglega innbundna bók á Sýn-
ingunni. Það kennir þó margra
grasa og hugkvæmnin er alls
staðar i' fyrirrúmi.
íslenskar afurðir
Þaö kom mér nokkuö á óvart
aö sjá hve afkastamiklir
islenskir listamenn hafa veriö.
Sé tillit tekiö til þess aö erlendu
bækurnar eru úrval þeirra rita
sem Other books and So hefur
aö geyma, en þær islensku
skyndisamtiningur, veröur
samanburöurinn siöur en svo
óhagstæöur. Eg fæ ekki séð að
bókverk hér á landi standi er-
lendum að baki.
Hér er gott safn af bókum
eftir ýmsa listamenn, s.s.
bræöurna Kristján og Sigurð
Guömundssyni, Magnús Páls-
son, Nlels Hafstein, Helga
Friöjónsson, Kristin Haröarson,
Ingólf Arnarson og Magnús
Guölaugsson. Þaö er kannski
fjöldi bóka eftir hvern lista-
mann sem gerir islenska part
sýningarinnar athyglisveröari
en þann erlenda. Aöeins eitt
verk er til sýnis eftir hvern
hinna erlendu bókverksmanna
og rýrir þaö óneitanlega tæki-
færi tilaönálgast verk hvers og
eins. Sýninishorn þurfa aö vera
mjög góö ef þau eiga aö ná ein-
hverjum tökum á skoðanda. Þvi
hefði verið mun gæfulegra,
heföi Carrión haft með sér
nokkur verk eftir færri lista-
menn.
Ævagömul iðn
I formála aö sýningarskrá
rekur Ulises Carrión þróun bók-
verka. Hann bendir á aö slikt
verk eigi upphaf sitt I útgáfu-
starfsemi Didaistanna og
Fútúrsinna og hafi siöan oröiö
konkretskáldunum nýr miöill i
byrjun 6. áratugsins. Honum
láðist þó að geta þess aö bók-
verk standa á miklu eldri merg
sem er hin forna miðalda-
skrudda. A miööldum var bókin
einmitt skoöuö sem listaverk,
enda ekkert til sparaö til aö
gera handrit sem veglegast.
Þar hélst myndlist algerlega i
hendur viö innihald i formi heil-
siöumynda og lýsinga. Hver
upphafsstafur var dreginn meö
hliðsjón af heildinni og oft varð
textinn aö lúta I lægra haldi
fyrir skreytingunni.
1 lok formálans spyr Carrión,
hvers vegna fólk kiósi enn
„venjulegu” bókina, þegar
þaö eigi kost á bókverki. Hér
held ég að skorti nokkuö á skiln-
ing Carrións á þvi að bók er allt
annaö en bókverk. Þetta eru aö
visu tveir angar af sama meiöi,
en hafa gjörsamlega óskyld
markmiö. Bókverkiö getur þvi
aldrei komiö l staö bókarinnar,
fremur en teikning gæti komið I
staö skattaskýrslunnar, þótt
gaman væri aö sjá slika skýrslu
prýöa veggi skattstofunnar.