Helgarpósturinn - 26.11.1987, Síða 36

HVERS VEGNA ER ÞESSI MAÐUR SVONA
VINSÆLL?
grófar markalínur milli síns flokks
og þeirra. Lét aldrei stjórnast af
skapsmunum, espa sig eða æsa. f
hæsta lagi að hann léti eftir sér góð-
látlega ertni og sára hneykslun,
þætti honum of persónulega að sér
veist.
VAR OG VAR EKKI
Framsóknarmenn á Vestfjörðum
voru heillaðir. Það var sem hann
hefði stigið af himnum ofan í eldreið
til að starfa mitt á meðal þeirra,
dauðlegra. Og þó lítillátur, Ijúfur,
kátur. Hafði hann ekki farið í róður
með bát frá Flateyri, sest niður í lúk-
ar og skipst á glettnisyrðum við há-
setana? Og tekið í sloruga hönd
flatningarkonu á Patreksfirði? Ein-
stakur maður. Ekki beinlínis þannig
að blindir fengju sýn og haltir
gengju — fyrr má nú rota en dauð-
rota. Og framsóknarmenn á Strönd-
um veittu honum blessun sína, enda
alltaf trúað á æðri verur í pólitík síð-
an þeir kusu Tryggva Þórhallsson
fyrst á þing, og veittu síðan Her-
manni brautargengi. Þar fékk hann
grundvöll til að standa á sem væri
hann heimamaður í kjördæminu.
Að öðru leyti var hann hafinn yfir
héraðakryt. Bæði var og var ekki í
senn.
1971 var hann kosinn á þing.
Sama ár ritari miðstjórnar Fram-
sóknarflokksins. Og 1978 varð hann
í senn ráðherra og flokksformaður.
Allt fært honum upp í hendur á silf-
urfati, segja þeir sem andsnúnir eru
honum. En Steingrímur hefur líka
alltaf kunnað að bíða. Hann hefur
ekki beitt — og kannski ekki þurft
að beita — olnbogunum á uppleið
sinni. Hann á því fáa persónulega
óvini. Þetta hefur verið allt í góðu.
Völdin hafa fallið honum í skaut, að
því er virðist fyrirhafnar- og
áreynslulítið.
RÁÐHERRA —
TEFLONHÚÐUÐ PANNA
Steingrímur varð landbúnaðar-
ráðherra með dóms- og kirkjumál-
um í ríkisstjórn Ólafs Jóhannesson-
ar 1978—79. Sjávarútvegs- og sam-
gönguráðherra í ríkisstjórn Gunnars
Thoroddsens 1980. Skiptar skoðan-
ir eru um afrek hans í þessum emb-
ættum. Á því er enginn vafi að
hann gengur skipulega til verks,
afgreiðir jafnóðum þau vandamál,
sem krefjast athygli hans, hefur yndi
af að leysa vandamál einstaklinga
og hagsmunahópa, sem unnt er að
leysa með tilfærslum innan „kerfis-
ins". En þegar að því kemur að
marka víðtæka stefnu til lengri
tíma, verða skoðanir skiptar
um frammistöðu hans.
Vandi landbúnaðarins var orðinn
aðkallandi, þegar Steingrímur varð
ráðherra þeirra mála. Offramleiðsla
var löngu orðin Ijós, en Halldór E.
Sigurðsson hafði veigrað sér við að
taka á þeim málum, þótt bænda-
samtökin hefðu þegar á árinu 1973
lagt fram tillögur um samdrátt og
framleiðsluletjandi aðgerðir. Hall-
dór hefur greinilega ekki viljað
komast á spjöld sögunnar sem sá
valdamaður, sem stöðvaði framfara-
sóknina í sveitum landsins. Afleið-
ingin varð sú að kreppuástand var
að myndast í þessari atvinnugrein.
Steingrímur kvaddi Hákon Sigur-
grímsson, frkv.stj. Stéttarsambands-
ins, sér til aðstoðar við ráðherra-
störfin. Og nú strax kom í Ijós allt að
því óhugnanlegur næmleiki Stein-
gríms fyrir að losa sig og sitt nafn úr
tengslum við allar óvinsælar ráð-
stafanir, en tengja það jafnauðveld-
lega við allt það, sem til vinsælda
horfir. Hann er eins og teflonhúðuð
panna. Við hann loðir ekkert ógeð-
fellt. Landbúnaðaraðgerðir Stein-
gríms voru upphafið að því að
hneppa bændur landsins í spenni-
treyju opinberra reglugerða, sem
leitt hefur til þess að núorðið ráða
þeir engu, nema kannski því hve-
nær þeir fara framúr á morgnana.
Jafnframt var öllu yfirbyggingar-
bákni landbúnaðarins haldið til
haga og það fremur eflt en hitt, auk
36 tFLGARPÓSTURINN
þess sem dreifingarkerfið — SÍS —
styrkti stöðu sína. Bæklingar, sem
landbúnaðarráðuneytið gaf út á
þessum árum um hvernig bændur
gætu styrkt stöðu sína í samdrættin-
um td. með því að tappa hlandi og
blóði úr merum urðu almennt að-
hlátursefni — en skrifuðust almennt
ekki á reikning Steingríms, heldur
Hákonar og landbúnaðarforystunn-
ar.
JÁ, EN . . . NEI, EN . . .
Sama varð upp á teningnum r
sjávarútvegsmálum. Steingrímur
mokaði inn í landið nýjum skipum
til viðbótar alltof stórum flota. Að-
finnslum svaraði hann með því, að
flotinn væri ekki of stór. Vandamál-
ið væri að fiskstofnarnir væru of litl-
ir og byggðarlögin of mörg! Eða
hver vildi verða til að nefna byggð-
arlag, sem ekki mætti fá togara? Það
kom svo í hlut eftirkomanda hans,
Halldórs Ásgrímssonar að reyna að
sjá fram úr þessum málum með hinu
óvinsæla kvótakerfi. Þá lýsti Stein-
grímur því yfir að hann væri ekki
neinn kvótamaður og lét að því
liggja að hann hefði greitt atkvæði
með kvótalöggjöf einungis af holl-
ustu við Halldór flokksbróður sinn.
Hann greiddi líka atkvæði með
Ólafslögum, en þegar fram í sótti
var hann á móti þeim auknu fjár-
magnsbyrðum, sem af þeim leiddu
og lýsti því yfir að hann hefði verið
„plataður" til stuðnings við þau í
upphafi. Reyndar hefur hann oftar
gripið til þessarar skýringar, svo
sem þegar hann reyndist sannur að
sök, að hafa útvegað flokksbræðr-
um sínum skip, sem þeir áttu ekki
rétt til að lögum; þá hafði hann ver-
ið „plataður" til að taka trúanlegar
yfirlýsingar um að það kæmi í stað-
inn fyrir önnur skip, sem þeir reynd-
ar höfðu aldrei átt. Og þjóðin varð
hneyksluð á því að óhlutvandir
menn skyldu færa sér trúgirni
Denna og góðvild í nyt með þessum
hætti.
Enn kom þessi hæfileiki glöggt í
Ijós, þegar hann þremur mánuðum
fyrir kosningar réðist óvenju heift-
arlega á Jóhannes Nordal og kom
okurlánaklúðrinu algerlega yfir á
hans herðar, en fríaði Framsóknar-
flokkinn við afleiðingar efnahags-
aðgerðanna frá í júlí 1984, sem voru
undirrót þessarar þróunar, og raun-
ar höfðu verið tilkynntar í fjarveru
Denna, sem var að skemmta sér á
Ólympíuleikunum í Los Angeles um
sama leyti.
Ríkisstjórnin undir forsæti Stein-
gríms greip til óvenju róttækra og
harkaiegra efnahagsráðstafana í
upphafi ferils síns. Fannst mönnum
þær mjög bera keim af þeirri Leift-
ursókn, sem Sjálfstæðisflokkurinn
hafði boðað fyrir kosningarnar
1979. Steingrími tókst að koma
óvinsældum þessara aðgerða yfir á
samstarfsflokkinn, með því að verra
hefði þetta orðið ef hin mildandi
líknarhönd Framsóknar hefði ekki
komið til að slæva sárasta broddinn
af þeim. Þegar hins vegar til upp-
skerunnar kom, eftir að verkalýðs-
hreyfingin hafði átt frumkvæði að
þjóðarsáttinni um lækkun verð-
bólgu, náði Steingrímur að eigna
sér einum allan heiðurinn: Hann
varð Kletturinn, sem aldrei hafði
bifast, sem brotið hafði holskeflurn-
ar, og engu skeytt um vinsældir eða
óvinsæidir en staðið allt af sér uns
árangri var náð.
Soffanías Cecilsson í Grundarfirði
segir: „Steingrímur hefur unnið sig í
álit hjá þjóðinni með því að koma
fram sem sáttasemjari. Það hefur
hann gert með því að segja aldrei já
og aldrei nei.“ Þetta má til sanns
vegar færa varðandi lausn ágrein-
ingsmála, en hitt hefur hann þróað
uppí hreina snilligáfu að segja já,
en... og nei, en..., þegar um er að
ræða afstöðu til stefnumála.
EINLÆGUR, OPINSKÁR
En enn er spurningunni ósvarað,
hvernig hann varð svona vinsæll,
þessi tæknikrati, sem að vísu leysir
fljótt og vel þau mál, sem fyrir hann
eru lögð til úrlausnar, en hefur enga
stefnuskrá er vísi fram á við í þeim
stóru málum, sem þjóðin á við að
glíma. Og þá er best að spyrja ann-
arrar spurningar og leita svara við
henni. Væri Steingrímur hugsanleg-
ur í þeirri mynd, sem hann nú er án
tilvistar sjónvarpsins? Sjónvarpið er
ekki miðill, sem kryfur til mergjar,
og það skírskotar meira til tilfinn-
inga en hugsunar. Eina grundvallar-
kröfu verður þó að uppfylla. Kröf-
una um trúverðugleika. Og á ráð-
herraárum sínum hefur Steingrími
tekist að festa sig í sessi í hugum
áhorfenda sem trúverðugan, ein-
lægan og opinskáan. Margir mundu
bæta of við þessi lýsingarorð. Fólk
fær á tilfinninguna að hann geri sig
of berskjaldaðan fyrir mögulegum
árásum andstæðinga með einlægni
sinni — að maður ekki segi einfeldni
— og að bersögli hans — þó virð-
ingarverð sé — geti oft verið ótíma-
bær. En áhorfendur eru þess full-
vissir, að hann sé það sem hann er.
Hann leiki ekki hlutverk, komi til
dyranna eins og hann er klæddur.
Fyrir þetta fyrirgefst honum flest
annað, enda er hann breyskur eins
og við erum sjálf og hefur það ein-
lægt sér til málsbóta, að hann játar
mistök sín af hreinskilni: hann er
plataður af vondu gæjunum.
HANNAÐUR UPPÁ NÝTT
Þegar Steingrímur tilkynnti til-
færslu sína af Vestfjörðum á Suður-
nes skrifaði Helgi Már Arthúrsson
grein hér í blaðið undir yfirskrift-
inni: Stærstu pólitísku mistök Stein-
gríms? Eftir á að hyggja hefði hún
frekar átt að heita: Stærstu pólitísku
rnistök Helga Más? og raunar okkar
allra, sem höfum vanmetið Stein-
grím gegnum tíðina. Því að segja
má með sanni, að Steingrímur hafi
byggt heilan stjórnmálaferil á van-
mati andstæðinganna á sér. Það,
sem gerðist var að Steingrímur var
hannaður upp á nýtt af áróðurs-
meisturum og auglýsingastofum.
Og nú varð til á einni nóttu nýr
Steingrímur. Hann strauk af sér
Vestfjarðahaminn án fyrirhafnar og
birtist á Suðurnesjum sem granni úr
Garðabænum, þéttbýlismaður
fram í fingurgóma, með næman
skilning á lagavali og textum Grát-
Traustur, staðfastur, með langa hefð að baki.
kórs Suðurnesja, maðurinn, sem gat
snúið við útgerðarflóttanum úr
kjördæminu.
Framsókn var líka fljót að koma
auga á þá möguleika, sem í því voru
fólgnir, að enn náði dreifikerfi
Stöðvar 2 einungis til Faxaflóasvæð-
isins. Það var því hægt að hafa tvær
ímyndir af formanninum í gangi í
einu: Dreifbýlis-Steingrím í Ríkis-
sjónvarpinu og Þéttbýlis-Steingrím
á Stöð 2 án þess að veruleg hætta
væri á að mótsetninga yrði vart í
málflutningi. Jafnframt var áróður-
inn settur á fullt um að Steingrím
vantaði herslumun til að vera ör-
uggur með sæti sitt og honum fram
haldið án afláts fram að kvöldi kjör-
dags. Sérstaklega voru sjálfstæðis-
menn brýndir með því að kjör Stein-
gríms væri lykillinn að framhaldi
stjórnarsamstarfs þessara tveggja
flokka, og þannig eina tryggingin
fyrir áframhaldandi festu og stöðug-
leika í stjórnarháttum. Þetta reynd-
ist einhver best heppnaða markaðs-
færsla, sem sett hefur verið á svið
eftir tilkomu sjónvarpsins: Stein-
grímur varð Bjargið, sem hús þess-
arar þjóðar var byggt á.
Hver verður þá niðurstaða þess-
ara hugleiðinga?
Um aldir hafa fáráðir og speking-
ar velt fyrir sér spurningu Hamlets
um að vera eða ekki vera. Svo er að
sjá sem Steingrímur hafi leyst þessa
spurningu fyrir sitt leyti: Að vera og
vera ekki — og vera þó hann sjálfur.
SAMSETTUR ÚR
GOÐSÖGNUM OG
TÁKNUM
Stjórnmálamaður nútímans er
ekki settur saman ef einum ferli
sjálfs sín, aðgerðum og aðgerða-
leysi, stefnu og stefnuleysi. Hann er
samsettur úr margs konar goðsögn-
um, sem fjölmiðlar koma á fram-
færi. Þessa og þessa stundina má
ýkja þennan dráttinn eða hinn og
breyta þannig myndinni. Minni
manna er stutt, nýjar kynslóðir
koma án afláts, sem ekki muna
lengra en það sem gerðist í gær. Orð
stjórnmálamannanna eru ekki leng-
ur skjalfest né munuð stundinni
lengur. Úr hverju er goðsögnin um
Steingrím samsett.
Fyrst er það faðirinn Hermann,
sem tengir Steingrím við hefðina,
Framsóknarflokkinn, SIS, ung-
menna- og íþróttahreyfinguna,
sveitamenninguna og heilbrigðan
þjóðernismetnað. Þetta kemur þó
engan veginn í veg fyrir að tækni-
menntaður Steingrímur geti jafn-
framt staðið fyrir modernisma, nýj-
ungar og tækniþróun. Hann er jafn-
framt maðurinn, sem er jafneðlilegt
að setja upp kábojhatt í Kaliforníu
og að tala við fylgismann sinn í
Trékyllisvík eins og væri hann næsti
nágranni. Glaurngosinn úr Garða-
bænum, sem fær fullt traust kjós-
enda sinna á Vestfjörðum til að
standa vörð um hagsmuni dreifbýl-
isins. Forsætisráðherrann úr Arnar-
nesinu, sem fellur inn í Grátkór Suð-
urnesja eins og flís við rass. Persónu-
legur vinur Gorbasjoffs, og selur út
á það síld, óhræddur við Reagan og
að sýna honum hnefann, sé okkur
misboðið, en þó heill í vestrænu
samstarfi.
Þeim fáu pólitísku áhugamönn-
um, sem spanna í huga sér feril
Denna allan, mun koma hann
spánskt fyrir sjónir sem Bjargið.
Þeim mun ofar í hug flotmagnið,
sem leyfir honum að fljóta ofan á
eins og korktappi á öldufaldi, hvað
sem á dynur. En kannski verður
honum best líkt við vatnið:
Það streymir jafnan þar fram sem
mótstaðan er minnst, hverfur stund-
um ofan í jörðina og sprettur upp að
nýju eins og ný lind. Það er tært og
gegnsætt og tekur jafnan lögun af
því íláti, sem það er sett í. Sé það sett
á flösku verður það flöskulaga. í
öðru íláti fær það aöra mynd. Á
lygnum stað má spegla sig í því. í
þessu tilfelli er þjóðin ílátið og
stendur jafnframt á bakkanum og
speglar sig í vatninu, sem hún hefur
skapað í sinni mynd!
Og þar sem þessari þjóð er síður
en svo illa við sjálfa sig finnst henni
harla gott það sem hún sér. Hún hef-
ur skapað Steingrím í sinni mynd. Er
það furða þótt maðurinn sé vin-
sæll!