Morgunblaðið - 15.04.1971, Blaðsíða 23

MORGFUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 15. APRÍL 1971
23
— Minning
Halldór
Framliald af bls. 20.
framfeeris, og nú var þannig mál
með vexti að móðir Ragnhildar,
Kristbjörg Þórðardóttir frá
Kjama í Eyjafirði, var síðari
kona séra Péfcurs á Valþjófs-
stað, föður séra Stefáns, og enn
á líii, og gat hiún nú notið þess-
ara gömlu Valþjófsstaðapresta
friðinda, og fluttu þær mæðgur
í Geitagerði og taldist Krist-
björg fyrir búi þeirra. Þama
ölst Halldór upp með fleiri syst-
kinum siínum, en þau eldri
gengu ýmist í vistir eða fóstur
og sum þau yngri líka.
Halldór gökk í Möðruvalla-
skóiLa og útskrifaðist þaðan tvi-
túgur, 1897, með hárri einkunn,
en aldrei lét hann þess getið
hvort sér hefði verið raun að
því, að halda ekki áfram námi.
Það var Halldóri fjarri að þykj-
ast vera kúgaður af einu eða
öðru, og hafi þröngur hagur
valdið því, að Halldór hélt ekki
áfram námi, þá var hans and-
•Legi 'hagur svo rúmur, að hann
þurfti ekki undan því að kvarta
og enda ekki að hann kynni
það. Hann gat vaidið sínum ör-
lögum, án þess að sækja neinn
til sektar.
Áður en Halldór fór í Möðru-
vallaskóla var búskap þeirra
mæðgna í Geitagerði slitið.
Höfðu þær árið 1894 flutzt að
Melum d Fljótsdal, til Aðalbjarg-
ar systur Ragnhildar og manns
hennar Jóns Kjerúlf. Dvöldu
þær á Melum þar til þær flutt-
ust til Akureyrar árið 1901, og
voru síðustu æviárin hjá
Þórdísi, elztu systur Hailldórs,
en önnur systkini hans komán
tál þroska og dreifð uin byggð-
ir. Halldór kom heim í Fljóts-
dalinn. Þá bjó á Skriðuklaustri
bændahöfðinginn og stórmennið,
Halldór Benediktsson, kvœntur
Arnbjörgu Sigfúsdóttur frá
Klaustri, Stefánssonar prests á
Valþjöfsstað, Ámasonar. Þang-
að lá leið Hallldóns. Björg dótt-
ir þeirra hjóna „björt mey og
hredn“ var þá frumvaxta, og það
var 1. des. 1900, sem þau gengu
í hjónaband og var hún þá á
20. ári.
Halldór gerðist nú að öllu
fyrirsvars- og umsjónarmaður
hins stóra bús, er Halldór rak
þá á Klaustri, og var kartöflu-
rækt á Klaustri fræg á þessum
árum.
Árið 1903 var Jón bróðir
Halidórs orðinn pöntunanstjóri
Pöntunarfélags Fljótsdaishér-
aðs, sem rekið var á Seyðisfirði.
Bændum þótti traust í þvi að
Halldór gerðisit þar starfsmaður
og tfuiltrúi þeirra, og varð það
að þau hjón, Björg og Halldór
ffluttu til Seyðisfjarðar. Þar
bjuggu þau í nœstu 6 ár, og varð
þeim dvöiin til lítillar ánægju,
þvi mjlög hailaði undan fæti fyr
ir FöntunarMaginu og að lok-
um vax það gert upp og hætti
starfssemi. Hafði félagið orðið
fyrir áfölium og Fagradalsbraut
in breytti öilum viðskiptavið-
horfum á Héraði, en hún iá til
Reyðarfjarðar.
Halidór fluttist þá „heim í
dalinn" og hótf að búa í Ham-
borg, næsta bæ við Skriðukdaust
ur. Lét hann sig nú sveitamál-
etfni sfcipta, var í hreppsinetfnd
um tirna og oddvitd Fljótsdals-
hrepps, og sýsiunetfndarmaður.
Á þessum árum ritaði hann líka
ýmislegt, þar á meðal um sam-
vinnu í timarit samvinnumanna.
Mikla greind og heilindi
sýndu þessar greinar.
En sama árið og Halldór kom
af Seyðisfirði, höfðu Héraðs-
raenn stotfnað Kauptfélag Héraðs
búa, og stefndu með þvi á nýja
viðskiptahætti fyrir Héraðs-
meran. Árið eftir var Haildór
kosinn fonrwaður félagsins og
var það síðan, að einu ári und-
antefcnu, unz hann ffluttist burt
úr héraðinu 1921.
Á þeim árum var margt á
baugi í Búnaðarsambandi Aust-
uriands og vtar Haildór meðai
þeirra er mest létu að sér kveða
og 1 stjórn þess var hann kos-
inn 1918. Haildór bjó miMu
þrifabúi í Hamlborg, en áfoýii
var eklki stórt svo um stórbú-
skap var efcki að ræða. En hon-
um var visindahyggjan í blóð
borin, og gerði hann margar at-
huganir einkum um kynbætur
sauðf jár og fóðrun, og ritaði um
þær. Árið 1921 keypti Halldór
Torfastaði í Vopnatfirði og fflutti
jangað um flardaga. Hann kom
jangað með gott bú, og setti
>egar upp mifcið bú. Hatfði hann
?nótt í búi og var gestrisni mik-
il og mannhylli hans með ágæt-
xim.
Um haustið, hið fyrsta ár
Halldórs á Torfastöðum, andað-
ist Björg kona hans og var það
að sjálfsögðu hið þyngsta áfall
fyrir heimúið. Var Ragnhildur
dóttir hans vaxin stúlka og
veitti búi hans tforstöðu. Árið
eftir, 1922, var hann kosinn I
hreppsneínd Vopnatfjarðar-
hrepps og varð oddviti hennar.
Ég held að þetta startf hatfi
Halldóri þótt í ýmsu merkilegt,
því seinna varð ég var við það,
að hann var að ritfja upp end-
urminningar sinar um hrepps-
nefnd Vopnatfjarðar á þessum
táma. Haustið 1923 var Halldór
kosinn aiþrn. Norðmýlinga og
var hann framsófcnarmaður. Var
hann svo endurkosinn 1927 og
1931. Flokkurinn varð þá i meiri
hluta á Alþdngi, en hatfði stóran
minniihluta atkvæða kjósenda á
bak við sig. Þetta hlaut að draga
diilk á eftir sér, eins og sagt er.
Þessu hatfði vaidið mdsþróun í
búsetuskilyrðum fólksins, sem
þessi fldkfcur átti að vinna
gegn. Nú íann fflofckurinn að í
súrt epli var að bíta um störíin
og stefnuna. Halldór skildi það
manna bezit hvernig tii hatfði
tekizt, og voru þó utan að kom-
andi öfll, sem gerðu þjóðinni
þröngan stakkinn. Stjómin
hafði orðið að JBara frá vöddum,
samsteypustjórnin hatfði tekið
við. Órói gerðist í flokknum og
var kosið 1933. Halldór náðd
enn kosniragu, við stórum minna
atkvæðamagn en áður. Um
haustið 1933 náði óróinn í
flokknum hámarki. Tveir þing-
menn voru reknir úr fflokknum,
og aðaiforingi hans og bænda-
traustið í flokiknum, ásamt
Halldóri Stefánssyni, sagði sig
úr honum. Það var Tryggvi
Þórhallsson sem hér um ræðir
og hótf hann, ásamt Haildóri og
hinum burtreknu mönnum, sam-
stundis nýjan flokk og netfndu
Bændaflokk. En bœndur þurftu
vlst ekki lengur bændaforustu
og þeir Miu báðir, Tryggvi og
Halddór, í kosninigunum 1934.
Etftir það hætti Haildór að
mestu afskiptum atf pólitík, er
eigi varð brautargengi Bænaa-
floikksins. Hann ritaði þó enn
um stjómmál og bauð vamað á
röklausrd fflokksþrætu í stjórn-
málum. Sýndu þessar greinar
frekast vísindahyggju hans og
kemur að því, að þar komu
stjómmáiin við á sviði á Islandi.
Hann hafði árið 1928 tekið við
forstöðu Tryggingastofnunar
ríkisins (eldri) og flutt til
Reykjavifcur. Nú kom Halddóri
það vei að hann var ritfær mað-
ur og vlsindahneigður og hafði
ekki látið það fram hjá sér fara,
sem þar var að atfhuga og feitt
á stykkjum htas andlega lífs,
m.a. orðasöfraun úr alþýáumáli,
sem éig varð var við að hann
stundaði á Torfastöðum. Þama
fann Halldór sér starfssvið, og
þegar er yfir það að líta, sem
eftir Halidór liggur á þvi sviði,
geta hér efcki nema fá örð á etft-
ir farið, í þvu etfni og verður
meira síðar.
Eitt hið fyrsta sem eftir
Halldór ldgigur í þessum fræði-
störfum hans, var Saga Möðru-
dals á Bfra-Fjadli. Hér kom til
ræktarsemi, sem var ríkur þátt-
ur í eðli Halldórs. Móðir hans
var frá Möðrudai, og hér var
mifcia og merka sögu að segja.
Bókin þótti mér öndvegisrit og
hefur varla gengið mér hendi
firr. Um Ifikt leyti gjörði Hadldór
niðjlatal atfa síns og ömmu, séra
Péturs presits á Vadþjótfsstað,
Jónissonar vefara Þorsteinsson-
ar og síðari konu hans, Krist-
bjargar Þórðardóttur, sem jafn-
framt var móðurmóðir hans. Vis
ast hér til mikils fróðleiiks um
ætt Halldórs og stóran írænd-
garð.
Á þessum árum hafði Halldór
saínað drögum til sögu Heiða-
byggðarinnar og bar nú alit sam
an, að það tókst að hefja út-
gátfu austfirzkrar sagnaritunar,
og Halidór var hér sjálískipað-
ur í fylkingarbrjóst. Utgáía
hófst og var Halldór formaður
útgáifustjórnar og ritstjióri að
verkunum. Kom saga hans um
Jökuldalsheiðina út í tfyrsta rit-
inu, sem nefndist „Austurland
I“. Hér með var Halldór feom-
tan á samfeilt ófþrotlegt starfs-
svið, og þótt hann væri nú 70
ára er Austurland I, kom út, er
>ó starf Halldórs á þessu sviði
orðið framundir fjórðung aldar
að árum.
Hann entist óvenj.u vel. Átt-
ræður virtist hann enn á góðum
aldri. Starf Haildórs í þessu
efni er llka mikið, og tál viður-
benningar í þeim éfnum af Aust
firðtaga háifu, var honum ásamt
konu sinni, boðið á Menningar-
vifeu Héraðsbúa haustið 1969, er
hann var 92 ára, og hélt hann
þá giögga ræðu um sin sjónar-
mið. Halldór ritaði gott mál,
sterkan, meitlaðan stíl, en setti
punkt, ef viðfcvæmnin og róman
tíkin virtust eiga línuna, en í
staðinn gátu feomið iiþróttarleg
blæbrigði í stilinn, svo sem í
sögu Möðrudads, en hann sótti
aldrei um inngöngu í Rithöf-
undafélag Islands.
Svo sem í upphafi sagði, höf-
um við Halldór verið miklir sam
ferðamenn á æviskeiðinu. Við
áttum samleið, fyrst í Búnaðar-
sambandi Austurlands, síðan í
hreppsnefnd i Vopinafirði, þá I
Bændaflokfenum og nú siðast og
lengst á sviði austfirzkra fræða.
Á ölium þessum sviðum hefur
tekið til meiri háttar mála um
úrlausnir og Hadldórs notið bezt
við.
Ég þefekti þvd Halldór flest-
um betur. Hann var í öllu sá
raunhaafi og hótfsamd vitmaður.
Það stóð hvengi af honum brim
né súgur, honum dugði þung
aldan til að sýna hvað á ferð-
tani var og þetta hóf hans gerði
hann flestum mönnum geðfelld-
ari í kynnum og vakti jafntframt
það traust, sem Halldóri brást
aldrei að eiga meðal sinna sam-
ferðamanna. Hann lét mig þess
í mörgu njóta, að bonum höfðu
fallið vel okkar kynná, og nú
siðast, lét liann svo um mœdt, er
tiðrætt varð um það, sem éig hef
haft með höndum undanfarið, að
„það hefði fárra verið frekar
en mín, að leysa þennan mikla
vanda bændanna," sem um er að
ræða. Sýndi það hversu hann
fylgdist enn með t&mamum, hart-
nœr 94 ára gamall.
Fyrir öll okkar margháttuðu
skipti, er ég Halldóri stórþakk-
látur, og tel hann með hinum
allra merkustu mönnum, sem ég
hef átt samleið með á ævinni. Ég
set punkt við viðkvæmnina, sem
hér liiggur fyrir línunni, er svo
margt er í minningunum, sem
hér má rekja. Ég þakka það allt
við þessi leiðamót.
Halldór bvæmtist í annað sinn
1928, Hal'ldóru Sigfúsdóttur frá
Hotfströnd, Gíslasonar, hinni
mestu hætfileika og mannkosta-
konu og lifir hún mann sinn.
Þau Halldór og Björg áttu sam-
an 5 börn, en dreng að nafni
Stetfán, mdsstu þau umgan, og
stofnuðu sjóð til mdnningar um
hann til atfnota fyrir hans heima
byggð. Ragnhildur, sem gift var
Sveini Sigurjónssyni og
Halldór, kvæntur Stefamíu Þor-
steinsdóttur, eru bæði látim.
Arnbjörg er gitft Ólaffl Tryggva-
syni, hinuim mikla og merka dul-
fræðingi, og Pétur fv. deildar-
stjóri við Tryggingastofnun rík
isins, sem kvæntur var sfeozkri
komu, Mabel að nafni, sem nú
er látin fyrir nokkrum árum.
Þau Halldóra og Halldór áttu
tfvö böm, Ragnar forstjóra Is-
lenzka Álfélagsins h.f., kvænt-
ur Margréti K. Sigurðardóttur
og Herborgu, sem gitft er
Hreggviði Þorgeirssyni tækni-
fræðingi.
Halidórs var minnzt á Alþingi
2. aprííl sJ. með geðtfeilduim orð-
um og viðurkenningu á marg-
háttuðum störfum á sviðl þjóð-
rmála, sem hér hefur að litlu
verið getið sökum rúmleysijs.
Benedikt Gísiason frá Hofteigi.
Ég virði fyirir mér f jölskyldu-
mynd móður mirrnar. Mynd af
prestshjónunum að Hjaltastað
árin 1884—1887 og bömum
þeitrrá 12, sem upp feomust.
Þetta er ekki hópmynd, held-
ur eru snyrtiiega settar upp á
spjald 16 rnyndir. 1 hring eru
myndir atf sysitkinunum 12. öll
glæsileg, og bera með sér, að
þau hafa, öll með tölu, fengið
óvenjulegt lífeamlegt og andlegt
atgerfi í Vöggugijöf. Innan 5
hrtagnum af myndum systkin-
anna, eru 4 stærri myndir: 2
þeirra eru af foreldrunum, sr.
Stefánd Pétuirssyni og Ragnhildi
Metúsaleimsdóttur. Ákaflega fail
eg hjón. Þau prestshjónin voru
stjúpsystkini. Hinar 2 myndirn-
ar innd í hringnum eru af sr.
Pétri Jónssyni föður Stetfáns og
Kristbjörgu Þórðardóttur, móð-
ur Ragnhildar. Sterkustu pers-
ónueinkenni virðist mér þau
hafa, Pétur langaíi og Kristbjörg
langamma. Sem eðlilegt er, þyk-
ir mér mjög vænt um þennan
erfðahlut mtan úr búi móður
mimnar.
Eftir að móðir mín andaðist,
snemima árs 1960 — 86 ára göm-
ul — var Haildór orðinn elztur
eftirlitfandi sysitfcinahóps. Og nú
er hann tovaddur hinzbu kveðju
tæplega 94 ára. Eftir eru á litfi
2 yngstu systkinin: Þorsteinn 87
ára og Aðalhjörg 84 ára, og
bera bæðd háan aldur mjög vel.
Svo sem fyrr segir voru þau
systkinin frá Hjaltastað atgerfis
fólik, og öli mumu þau fá þann
vitnisburð hjá samferða- og sam
tíðarfólki, að þau hvert um sig,
hafi staðið sig með ágætum i lifs
baráttunni, og notið virðingar og
mikilla vinsemda.
Halldór komst til mestra mann
virðinga, og hetfur hans þvi mest
gætt á opimberum vettvangi, þótt
einn bræðra hans (auk Halldórs
sjáitfs) hatfi orðið alþingismaður
og annar Búnaðarmáiastjóri, svo
nokkuð sé netfnt
í fjöldamörg ár, höfum við
yngri kynslóðin litið upp tid
Halidórs, sem nokkurs konar ætt
argoða. Aldurinn var orðdnn svo
hár, en maðurinn eftir sem áður
svo andlega hress, skrifaði blaða
Hjartans þakkir til ailra sem
giöddu mig með gjöfum,
skeytum og heimsóknum á
sjötugsatfmæli mtau 28. marz
sl. Guð blessi ykkur öll.
Þorgerður Einarsdóttir,
Þórisliolti.
greinar og merkilegar ritgerðir,
fðkk sér bridgeslag þegar því
var að skipta, og fór í langferð
ir m.a. aftur og atftur tdi Fljóts-
dalshéraðs og til útlanda. Þetta
var óvenjulegur maður að
hreysti, likamdega sem andlega.
Mikið er það að vöxtum sem út
hefur feomið á prenti eftir Hail-
dór, og allt er það mikiis virði
jafnt fyrir nútdð sem framtíð.
Ég vil nefna dæmi, sem benda
til þess að Halldór hefur þegar
á yngri árum þótt óvenjulega
ritfær maður.
1. Þegar ég var í Samvinnu-
skólanum upp úr 1920 fór skóla
stjórinn að tala um grein sem
Timariti SamvinnuMaganna
hefði verið send, eftir bónda
austan úr Fljótsdal Halldóri
Stefánssyni, og væri það ein-
hver snjallasta grein sem tíma-
ritinu hefði borizt. Hún væri svo
vel samin, og efnislega einkar
vel rökstudd.
2. Gagnkunnur maður Kf. Hér
aðsbúa um fjölda ára, lét þess
getið við mig, að tillögur þær
sem Halldór samdi og lagði fyrir
aðaifundi féiagsins, hafi borið atf
öðrum tillögum hvað orðalag
snerti og skýrleika í íramsetn-
ingu.
Ég kynntist fyrst að ráði Hall
dóri frænda mtaum, fyrir tæp-
lega 20 árum er f jölskylda mín
fflutti tii Reykjavdkur. Ég varð
þess fljótlega var, að afkomend-
ur prestshjónanna að Hjaltastað
litu til Halldórs, sem 1. manns í
ættingjahópnum. Og það var
ekki fyrst og fremst sökum þess
að hann hafði notið meiri mann-
virðinga en aðrir ættingjar, heid
ur sökum persónulegra yíir-
burða og alhliða þekkingar á
mönnuim og málefnum, sem aliir
viðurkenndu.
Halldór gat verið fastur tfyrir,
Framhald á bls. 25.
Hjartamiega þökkum við
söflnuðum Hvanneyrarpresta-
kalls höfðinglega gjotf og
mikinn hlýhug, bæði fyrr og
nú. Guðs bdessun sé með
yktour ölilum.
Guðmundur Þorsteinsson
og fjölskylda,
frá Hvanneyri.
Innilegar þakkir færum við
öl'lum þeim er aðstoðuðu og
tótou þáitt í leit að vélbátnum
Víikingi frá HóLmavík, er
fórist htan 17. fyrra mánaðar.
Þá viljum við þakka aila
samúð og hluttekningu er
okkur hefur verið sýnd og
aðstoð okkur veitta bæði af
félögum og öðrum.
Guð blessi ykkur.
Ingibjörg Benediktsdóttir,
Lilja Kristinsdóttir
og aðrir vandamenn.
Aðalskrifstofur félagsins verða
lokaðar
frá kl. 12 til 3 fimmtudaginn 15. apríl, vegna jarðarfarar
Halldórs Stefánssonar.
BRUN ABÓT AFÉLAG ÍSLANOS
Laugavegi 103.