Morgunblaðið - 07.05.1971, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 07.05.1971, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 7. MAl 1971 BOKMENNTIR - LISTIR BOKMENNTIR - LISTIR BOKMENNTIR - LISTIR „Þeir vita það fyrir vestan, þar verpir hvítur örn Sléttuhreppur. Fyrrum Aðal- víkursveit. Byggð og búend- ur. Höfundar: Kristinn Krist- mundsson. Þórleifur Bjarna- son. Atthagafélag Sléttu- hrepps. Prentsmiðja Akraness 1971. Sléttuhreppur var um skeið og allt fram yfir 1940 annar fjöl mennasti hreppur Norður-lsa- fjarðarsýslu. Hæst komst íbúa talan 1933. Þá losaði hún fimm hundruð. Og menn komust yfir- leitt vel af, miðað við þær kröf- ur, sem þá voru gerðar til fæð- is, fata og lífsþæginda. Sveitar- þyngsli voru engin, og þá er fólk tók að flytjast burt, gátu allmargir keypt sér viðunandi húsnæði, þar sem þeir tóku sér bólfestu, þó að þeir hefðu ekki fengið grænan eyri fyrir þær fasteignir, sem þeir höfðu horf- ið frá. Brottflurningur hófst ekki að neinu ráði fyrr en árið 1943, en þá fóru á brott alfarn- ir 82 menn. Árið eftir voru þeir 25, 1945 hækkaði talan í 34 — og 1946 keyrði um þverbak, þvi að þá fluttist á brott 121 — og 1952 eyddist hreppurinn alveg. Þá var og hafin fólksfækkan í U staðar — og þá ekki sízt, þegar þeir vissu hvarvetna eydda byggðina, þar sem þeir höfðu al- ið aldur sinn frá fyrstu bernsku og forfeður þeirra og formæður háð sína hörðu baráttu vi8 björg og brim, hafís, vetrar- hörkur og harðræði af hendi sýnilegra og ósýnilegra máttarvalda, án þess að missa móðinn, en hins vegar oft lagt lífið í sölurnar á láði og legi. Þar kom og árið 1950, að þeir í Reykjavik og nágrenni, sem upp voru runnir í Sléttuhreppi, stofnuðu með sér Átthagafélag Sléttuhrepps, og var kosinn for- maður þess Ingimar kaupmaður Guðmundsson frá Þverdal í A8 alvík. Hefur það félagið rækt dyggilega það hhitverk að halda við kynnum félaga sinna og ræktarsemi þeirra við átthag- ana, en mesta verk þess er að hrinda af stað samniragu bókar, sem er tilefni þessarar greinar, kosta hið mikla starf höfundar og síðan útgáfu bókarinnar. Skömmu eftir að félagið hafði verið stofnað, var tekið að hreyfa því, að það þyrfti að hlutast til um, að skráð yrði mála bókarinnar. Kristinn er Arnesingur, en hjá honum vakn aði þegar mikill áhugi á verk- efninu, og fékk hann leyfi Þórhalls prófessors Vilmundar- sonar til að skrifa ritgerð til kandídatspróf um sögu Sléttu- hrepps. 1 fylgd með Kristni gagnfræðaskólakennara Gísla- syni frá Hesteyri ferðaðist hann um allan Sléttuhrepp á hestum postulanna, fór hinar ýmsu leiðir milii bæja og byggða hverfa, þó að honum þættu þær ærið torfærar og sums staðar svo, að hann þykist vart hafa annars staðar séð meiri hættu á lífi sínu. Hann athugaði vand- lega búskapar- og bjargræðis- skilyrði, gerði sér grein fyrir híbýlakosti og hverju öðru, sem máli varðaði. Þórleifur kveðst hafa notið mikilsverðrar aðstoð ar Kristins Gíslasonar um upp- skriftir manntala, og nafni hans lofar mjög fylgd hans, leiðsögn og leiðbeiningar. Einnig bera bókarhöfundar lof á útgáfu- nefndina — og þá einkum Sigurð Sturluson, og ennfremur þakkar Þórleifur þeim Guð- mundi Snorra Finnbogasyni, Ólafi Hjálmarssyni frá Látrum og Soffíu Vagnsdóttur frá Hest- eyri margvíslegar upplýsingar og þeim Ólafi og Soffíu ómet- Guðmundur G. Hagalín skrifar um BOKMENNTIR Grunnavíkurhreppi, og ekki leið á ýkjalöngu, unz hann eyddist að fullu og öllu, og mik fl fækkun hefur orðið í flestum öðrum hreppum á Vestfjörðum, svo sem síðar verður að vikið í þessu greinarkorni. Sléttuhreppingar fluttust í fyrstu einkum vestur í Isafjarð- arkaupstað eða i kauptúnin við Djúpið, en síðan tók þorri þeirra sig upp á ný og settist að á þéttbýlissvæðunum við Faxaflóa — en sumir fluttust austur fyrir Fjall og stöku mað- ur allt austur í Múlasýslur. Það hefur lengi verið svo um Hornstrandir, að yfir þeim hef- ur í hugum þjóðarinnar hvílt dulkenndur blær þjóðtrúar, fjar lægðar og hrikaleika, og marga bá utanhéraðsmenn, sem hafa kynnzt náttúrunni norður þar, hefur hún haft á djúp og var- anleg áhrif. Fáir munu hafa ver ið næmari fyrir náttúrutöfrum en Jónas Hallgrímsson, enda bera þvl vitni þessar visur, að Mn allt að því yfirskilvitlega dul Hornstranda hefur síður en svo farið fram hjá honum: „Yzt á Hornströndum heitir Hornbjarg og Kópatjörn. Þeir vita það fyrir vestan, þar verpir hvítur örn. Um sumarnótt er sveimar sól yfir norðurslóð og þoka sígur um sjóinn, hann situr rauður sem blóð. Og örninn lítur ekki oná hið dimma haf, og horfir á himinljómann. Hafskipið sökkur í kaf." Ég veit auðvitað ekki, hversu ljós þeim hefur verið, íbúum Sléttuhrepps, náttúrufegurð átt- haganna og töfrar hennar, en margir munu hafa horfið á brott með sárum söknuði, og víst mun um það, að flestir hafi séð átt- hagana, þrátt fyrir margvíslega erfiðleika og stundum lítinn kost nauðsynja, í ljósi kærra endurminndnga, þá er þeir hðfðu um skeið dvalið annars ábúendatal byggðarinnar og saga hennar, og var svo farið að svipast um eftir manni til verksins. Leitaði þá formaður fé lagsins hófanna hjá Þórleifi Bjarnasyni, námsstjóra og rit- höfundi, sem fæddur er og upp- alin í Hælavík á heimili, sem ýmis fróðleikur var mjög í heiðri hafður, og þá er útgáf- an var ráðin, var kosin nefnd til framkvæmda. Var það árið 1954. 1 hana völdust: Formaður Gunnar Friðriksson frá Látrum — hinn um langt skeið þjóð- kunni forseti Slysavarnafélags Islands — og f jórir menn aðrir, Guðmundur Snorri Finnboga- son, lengi bóndi í Þverdal í Að- alvík og framámaður um ýmis mál í sveit sinni, fóstursonur hans Sigurður verzlunarstjóri Sturluson i Keflavík, Guðmund- ur Guðnason úr Hælavík, lengi bóndi í Hlöðuvík og síðan vest- ur Aðalvik — og í þrjátíu ár samfellt sigmaður — og Vil- hjálmur H. Vilhjálmsson frá Sæ- bóli, stórkaupmaður Reykja- vík. Þórleifur tók að sér að semja skrá yfir ábúendur og börn þeirra, eins langt aftur í tímann og heimjldir leyfa og til loka bytggðarinnar í hreppnum, og vann hann einn að þessu í allmörg ár, eftir því sem embætti hans og aðstæður leyfðu. En þar kom, að hann sá, að ef segja skyldi söguna svo rækilega sem viðunandi mætti teljast, yrði að fá annan mann til heimildakönnunar í söfnum í Reykjavík og helzt til að taka að sér að rita allmikinn hluta bókarinnar. Féllst útgáfunefnd- in á þetta, og tókst henni að fá til starfsins Kristin Krist- mundsson, núverandi skólameist ara á Laugarvatni, en hann var þá að ljúka námi í íslenzk- um fræðum í Háskóla íslands. Ágæt samvinna tókst með þeim Þórleifi, og tók Kristinn að sér að „skrifa sögu jarðanna, um eignarhald á þeim, ábúð, húsa kost, atvinnuvegi og um lífsaf- komu þeirra, sem þar bjuggu," svo sem Þórleifur orðar hlut- verk samstarfsmanns síns í for- *i*;^v.::v v;, : \ \ ;^;:;*^v^:::^^ Þórleifur Bjarnason anlega aðstoð við söfnun mynda, — og yfirleitt lofa bókarhöf undar áhuga og hjálpsemi þeirra Sléttuhreppinga, sem þeir hafa leitað til um, eitt og annað. Bókin um Sléttuhrepp er hart nær fimm hundruð blaðsíður í stóru broti — og auk þess rúm- lega 80 myndasíður. Hún er prentuð á góðan pappír og bundin í vandað, en látlaust band. Hún hefst á nokkrum að- fararorðum formanns útgáfu- sTJórnar, Gunnars Friðrikssonar, og þá er allrækilegur formáli Þórleifs Bjarnasonar um upptök in að gerð bókarinnar, starf hans og Kristins Kristmunds- sonar og þá vandhæfni, sem á því hefur reynzt að gera verk þeirra svo úr garði, að það mætti ná tilgangi sínum. Við for- mála Þórleifs bætir Kristinn upplýsingum um takmarkað svið starfshátta sinna — og þakkar samstarfsmanni sínum og aðstoð hinna fjölmörgu, nefndu og ónefndu, em hann hefur leitað til. Næst er stuttur, en ókunn- ugum mjög fróðlegur kafli, sem heitir lega, landshættir, veður- far. Síðan tekur við bálkurinn Byggð ból, sem fyllir hvorki meira né minna en 380 blaðsíð- ur. Þar er fyrst mjög stutt yfir- lit, en síðan taka við sérstakir og eins formaðir kaflar um hin- ar 23 bújarðir, sem voru 1 Sléttuhreppi. Ýmsar þeirra hafa verið fleiri eða færri ár í eyði, en oft meira en einbýli á sum- um — og auk þess húsmenn. Fyrst í hverjum kafla er gerð grein fyrir legu jarðarinnar, landslagi, oftast samgönguleið- um og getið þess, sem vitað er um eigendur jarðanna. Síðan tekur við næsta merkilegur fróð leikur undir þessum fyrirsögn- um: Dýrleiki og afgjald, Land- kostir, Ábúð og afkoma, Bu- stofn, Túnstærð og heyfengur, fuglafli og þá gjarnan nokkur ahnenn greinargerð um afkomu, eftir því, sem heimildir ná 01, Allt þetta hefur Kristinn Kristmundsson skrifað, en siðan tekur við greinargerð um ábú- endur, og er hún rituð af Þórleifi Bjarnasyni. Er þar eins skilmerkilega rituð fæðingar- og dánarár karla og kvenna skýrt frá uppruna bænda og húsmanna og kvenna þeirra, get ið barna og fósturbarna, sem komust til þroska — og stund- um einnig barnabarna — enn- fremur núverandi aðsetursstað- ar fólks úr Sléttuhreppi. Þá last- ur höfundur að lokum stuttlega getið þess, sem hann veit með vissu um hæfileika eftirminni- legra mana, gerð þeirra og störf í þágu sveitar sinnar. Að loknum þessum aðalþætti bókarinar er stuttur kafli, sem heitir yfirlit. Hann hefur Kristinn Kristmundsson ritað. Þar er fjallað um fólksfjölda í Sléttuhreppi, bústofn bænda fyrr og síðar, meðalfjölda bænda, íbúa og búf jár frá 1710— 1942, meðaltal búfjár á hverja fimm ibúa, fiskveiðar, meðalárs- afla alls og á hverja fimm íbúa frá 1897—1941, hvalreka og hval veiðar, selveiði, hákarlsafla, fuglafla og ekkjatöku, silungs- veiði og refaveiðar. Seinasti kaflinn heitir: Hvers vegna eyddist Sléttuhreppur? Þar svara þeir Kristinn Kristmunds son og Guðmundur Snorri Finn- bogason, sem áður er að góðu getið og fluttist til Reykjavik- ur 1945 og átti þar heima til dauðadags 1969. Loks er og skrá yfir notað- ar heimildir, jafnt þær, sem eru til á prenti og hinar, sem aðeins er að finna á víð og dreif í söfn- um. Nafnaskráin ein er 68 tví- dálka síður með smáu letri, og telst mér til, að í henni séu um hálft fimmta þúsund nðfn — og heimildaskráin sýnir ljóslega, að höfundar hafa ærið víða leit að fanga. Prófarkalestur er mjög vandaður, en á seinustu síðu bókarinnar eru 15 leiðrétt- ingar, sem allar varða svo smá vægilegar villur í ártölum, að raunar hefði ekki miklu máli skipt, þótt þær hefðu ekki ver ið leiðréttar. Fremst í bókinni er kort yfir Sléttuhrepp og myndir af stjórn átthagafélagsins, útgáfu- nefndinni og höfundum bókar- inar, — og aðrar mannamynd- ir eru fast að fjórum hundruð- um, þar á meðal mynd af hin- um hugkvæma hagleiksmanni, Sigurlinna Péturssyni bygging- armeistara, þar sem hann stend- ur við höggmynd sína af skinn- klæddum.sjómanni. Þá er mynd af síldarverksmiðjunni á Hest- eyri og heilsíðumyndir af Horni, úr Fljóti og Þverdal, af Látrum og Sæbóli í Aðalvik, Stað og Staðarkirkju — og mynd, þar sem sér yfir víkina. Loks eru heilsíðumyndir af Hesteyri og Hesteyrarkirkju og af höfuðból inu Sléttu. Um fólksfjölda i Sléttuhreppi segir meðal annars svo I bók- inni: „Við manntal 1903 voru íbú- ar Sléttuhrepps 230. Fólki hefur vafalaust fækkað í bólunni 1707, og líkur eru til, að sveitarbúar hafi lengi fram eftir 18du ðld verið allmiklu færri en þetta. Bændur virðast hafa verið 32 ár ið 1681, en 1703 voru þeir 38. Árið 1710 er tala þeirra komin niður í 23 og 1735 í 22. Arið 1862 hafa bændur verið 24 og íbúar alls 143. 1769 var mann- fjöldi í sveitinni 167, og 1785 var hann orðinn 215. Eftir það hefur fólki farið fjölgandi smám saman ..." Þó að auðsætt sé, að ýmsar jarðir í Sléttuhreppi hafi annað veifið verið í eyði, verður þó Ijóst af þessari bók, að frá Framhald á bls. 20. HLJÓMPLÖTUR Efni: Þjóðsögur. Upplesari: Ævar Kvaran. Utgáfa: Fálkinn. VERMENNIRNIR og Alfa- biskupinn, Bóndinn á Reyni- stað og hiildumaðiirinn, Geir- laugarsaga, Henglafjallaferðin. Þjóðsögur eru vissulega heill- andi raninisóknarefni fyrir þá, sem vilja kynruast hugarheimi fólks á liðnum öldum, því þær eru táknmál um draumia og þrár alþýðufóllks. Þessar sögur eru höfunidar- lausar og oft er sama sagan til í mörgum löndum í mismunandi gerðum. Lengi var þjóðsögumni enginn gaumur gefiran og það var fyrst á öldinni sem leið, að áhugi á henni vaknaði meðal vísindamanna. Sá áhugi barst til Islands og hófu nokkrir einstakJingar markvissa söfnun þjóðsagna og er Jón Árnason og þjóðsagnasafn hans þekktast. Að vísu hafa þeasar sögur lítt verið rannsakaðar, en eiinhver hreyfing í þá átt ætti þó að koma upp ef hafin verður við Háskólamn keninsla í þjóð- fræðum. Fállkinn hefur fengið Ævar Kvaran, hiinn frábæra upplesara, til að lesa nokkrar af hinum íjölmörgu islenzku þjóðsögum inin á hljómplötur. Kom út lítil plata með þessu efni í fyrra og var það eins konar forsmekkur þeirrar LP plötu, sem nú er komiin út. Þessar sögur eru dæmdgerðar fyrir þjóðsögurinar almennt. þar sem gott leiðir af góðu en illt af illu. Þar á alþýðumaðuriinin, söguhetjan, í höggi við huldu- fólk og aðra þá vætti, sem hanm hefur ekki miminstu ráð yfir. Sagan um vermennina og álfabiskupinin er lengst. Þar er ádeila á stéttasikiptingu, sem ekki er til í álfheimum og þar er að finna skýringu á upphafi huldufólks, byggða á frásögn Bibliunnar. Sagan um bóndann á Reynistað er hliðstæða sögunn- ar um Faust; mennskur maður gerir samning við æðri máttar- völd og leggur líf að veði og er þessi sögn til í óteljandi mynd- um út uim allan heim. Hinar sög- urnar tvær eru úr Þingeyjar- sýslum. Það er fengur að fá þjóðsögur útgefnar á hljómplötum, því þær eru einin sanmasti þáttur hinnar svokölluðu íslenzku memningar. Haukur Ingibergssonu

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.