Morgunblaðið - 10.11.1974, Side 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. NOVEMBER 1974
Jóhann Hjálmarsson
Skakkí tuminn
og borg gleðileiksins
Frá Flórens: Dómkirkjan, kapellan og klukkuturn Giottos.
ARIÐ 1822 hittust þeir í Písa
skáldin og vinirnir Shelley og
Byron. Það var skömmu fyrir
dauða Shelleys. Shelley hefur
eflaust sagt Byron frá því hve
hamingjusamur hann var í
Leriei. Báðir hafa þeir verið
sammála um að dásama Ítalíu.
Skáldin gátu ekki fundið
heppilegri stað en Písa til að
ræða saman um lífið og listina á
löngum gönguferðum. Skakki
turninn er ævintýraleg og
falleg bygging. Það er hann,
sem veldur því að ferðamenn
flykkjast til Písa. En það er
margt annað að sjá í þessari
vinalegu borg.
í ljóði sinu Guðræknisstund í
Písa lýsir Sigfús Daðason því
hve það „var mikil hvíld og
ógleymanleg náð að staldra við
í túngrænkunni og ganga síðan
í svala kirkjuna". Ég veit ekki
hvort Sigfús á við dómkirkjuna
í Písa, en þegar búið er að
ganga upp í Skakka turnínn og
skoða útsýnið þaðan er einmitt
gott að leita inn 1 svalann i
kirkjunni. Þar inni er margt
fróðlegt eins og i kirkjum á
italíu yfirleitt, enda nóg af
ferðamönnum, sem taka sér
stöðu „flestir vopnaðir full-
komnustu myndavélum", eins
og stendur í ljóði Sigfúsar
Daðasonar.
Písa hefur þó ekki verið öll-
um skáldum sælustaður. Árið
1945 var eitt mesta skáld
Bandarikjanna, Ezra Pound,
lokaður inni í búri í Písa. Það
voru landar hans, sem með
þessu vildu refsa honum fyrir
föðulandssvik. Pound hafði
hrifist af ítalska fasismanum og
predikað fasisma fyrir löndum
sínum, m.a. í útvarpi. Til þess
að þurfa ekki að drepa skáldið
var þvi komið á geðveikraspít-
ala í Bandaríkjunum. Þegar
Pound slapp úr haldi 1958 hélt
hann rakleiðis til Ítalíu, sem
hann unni mjög. Þar dó hann
1972.
í Písa orti Pound Pisan
Cantos, sem er talið eitt merk-
asta ljóð hans. Það er hluti
Cantos, lengsta ljóðs, sem nokk-
urt nútímaskáld hefur ort.
Ezra Pound var ekki ræðinn
síðustu árin, sem hann lifði.
Hann þagði oftast. En hann var
vinsamlegur í garð ungra
skálda, sem komu til að sitja við
fótskör hans. Hann hafði með
ljóðum sínum, þýðingum, gagn-
rýni sinni, en þó fyrst og fremst
persónuleika sínum átt þátt í að
móta skáld, sem síðar nutu
meiri hylli en hann. Til dæmis
bjó hann The Waste Land eftir
T.S. Eliot til prentunarog fékk
W. B. Yeats, sem var eldri en
hann, til að endurskoða hug
sinn til ljóðlistarinnar. Sú
endurskoðun bar góðan árang-
ur eins og verk Yeats vitna um.
En Pound átti það til að vera
meinfýsinn eins og margra
skálda er háttur. Um skáldbróð-
ur sinn William Carlos Willi-
ams, sem var læknir og er nú af
sumum talinn jafnoki Pounds,
sagði hann: „Eg hef árangurs-
laust reynt að fá hann til að
hætta að yrkja og helga sig
lækningum sínum.“ Kaldhæðni
örlaganna ræður því að læknir-
inn Williams hefur haft meiri
áhrif á yngstu kynslóð banda-
rískra skálda en hinn óumdeil-
anlegi meistari, smiðurinn
mikli, eins og Eliot kallaði
hann.
I lestinni til Flórens fengum
við að kynnast ítölsku lunderni
í öllu sínu veldi. Maður nokkur,
sem kvaðst vera hermaður í
leyfi, fékk sér sæti hjá okkur í
klefanum. Innan skamms hafði
hann sagt okkur frá sjálfum sér
og gefið all nákvæma skýrslu
um skoðanir sínar og áhugamál.
Eftir það hófst yfirheyrsla yfir
okkur. Hann hafði heyrt getið
um hið kalda land í norðri og
vissi að þar voru bandarískir
hermenn. Orðaflóðið var mikið.
Hann lagði metnað sinn í að
fræða okkur fávísa útlendinga
um sína kæru ítalíu. Þegar
hann fékk ekki lengur annað
upp úr okkur en einsatkvæðis-
orð, sneri hann sér að börnun-
um. Þau skildu hann náttúru-
lega ekki. En hann kunni ráð
við því. Hann brá sér í allra
kvikinda líki og lék hund af svo
mikilli sannfæringu að tvær
litlar stúlkur trúðu því að hann
væri i raun og veru hundur.
Þessu fylgdi ýlfur og furðuleg-
ustu hljóð, sem blönduðust
ópum, sem lýstu í senn hræðslu
og voru gerð til að hvetja
manninn til að halda leiknum
áfram.
Kvæði Davíðs Stefánssonar
um Flórens þekkja allir. En
Flórens er merkileg borg fyrir
fleira en listamannakrána Lapi,
sem Jakob Hafstein syngur um
Dante.
af svo mikilli tilfinningu í óska-
lágaþáttum. Hún er borg endur-
reisnarinnar, þar hef ur orðið til
meira af list og skáldskap en á
flestum öðrum stöðum á Italíu.
Þorvarður Helgason, rit-
höfundur og leikgagnrýnandi,
sérfræðingur minn í Italíu og
aðalskipuleggjandi þeirrar
Italíufarar, sem þessi grein og
nokkrar aðrar herma frá, var
við nám i Flórens áður en hann
fann sína elskuðu Vínarborg.
Þá var vetur í Flórens og Þor-
varði var kalt. Honum nægði
ekki hitinn frá heimslistinni og
flýði borgina.
i Palazzo degli Uffizi er
mesta málverkasafn á Italiu að
dómi listfræðinga. Þar er svo
mikill straumur fólks að torsótt
er að fá að njóta dýrðar
veggjanna. Meðal málverkanna'
eru Voríð og Fæðing Venusar
eftir Sandro Botticelli. Þessum
verkum verður ekki lýst með
orðum. Fegurð þeirra er ójarð-
nesk. Andstæður þessara
mynda eru mannamyndir Þjóð-
verjanna Hans Holbeins og
Lucas Cranachs, sem töluvert
er af í Uffizi safninu. Fyrir-
myndir þeirra eru ákaflega
bundnar þessari jörð, enda er
þeim lýst af miklu raunsæi. Það
er til dæmis enginn helgiblær
yfir mynd Cranachs af Marteini
Lúter.
Hjá Uffizi safninu er
markaður. Þar eru seldar
leðurvörur og minjagripir.
Skammt undan er Palazzo
Vecchio, ráðhús Flórensborgar.
Fyrir utan það stendur eftir-
mynd af Davíðsstyttu
Michelangelos. Frummyndin er
í Accademía di Belle Arti ásamt
ófullgerðum höggmyndum
Michelangelos.
Dómkirkjan San Maria del
Fiore í miðri borginni er ásamt
kapellu og klukkuturni verðug-
ur minnisvarði endurreisnar-
innar. Það stafar mikilli
birtu frá þessum stílhreinu
byggingum, sem eru skraut-
legar án þess að ofhlæði þjaki
þær. Aðeins auður og miklir
hæfileikar, sem runnu í einn
farveg í Flórens, koma því til
leiðar að slík listaverk verða til.
Giotto de Bondone átti hug-
myndina að klukkuturninum
og hóf að reisa hann 1334, aðrir
luku verkinu. Giotto var bæði
arkitekt og málari. Annar
Flórensbúi, sem setti bæði svip
á byggingarlist og málaralist í
Flórens.var Giorgio Vasari. Eitt
af verkum hans er Palazzo degli
Uffizi. Vasari er m.a. frægur
fyrir bók sína um ítalska endur-
reisnarlistamenn. Hin ríka
Medici ætt, sem stjórnaði
Flórens í meira en þrjár aldir, á
heiðurinn að öflugum stuðningi
við listir og menningu.
Margir endurreisnarmenn
eru grafnir í kirkjunni Santa
Croce. Fyrir utan hana er stór
stytta af skáldinu Dante
Alighieri. Endurreisnin náði
ekki aðeins til myndlistar og
byggingarlistar. Hún var
endurreisn mannlegrar hugs-
unar, samfelld sköpunarhátíð.
Það eru engar ýkjur að kalla
Dante frægasta son Flórens. En
þegar f jallað er um bókmenntir
endurreisnarinnar er vert að
muna að Giovanni Boccaccio,
höfundur Decamerone, var líka
frá Flórens og Francesco
Petrarca var sonur flórensks
embættismanns. Myndhöggvar-
inn mikli Michelangelo
Buonarroti var fæddur í
Caprese rétt hjá Flórens. Sonn-
ettur Michelangelos skipa hon-
um í fremstu röð ítalskra
skálda. Jafnvel Lorenzo de
Medici, atkvæðamesti niðji
Mediciættarinnar, var skáld.
Síðast en ekki síst ber að nefna
einn rithöfund og heimspeking
frá Flórens, Niccolo Machia-
velli, höfund Furstans.
Ferðamaðurinn er oft minnt-
ur á Dante í Flórens. I húsinu
þar sem hann fæddist og ólst
upp er nú safn. Rauðhærður
eldri maður opnar fyrir okkur
dyr þessa gamla húss og tekur
okkur vel. Hvaðan eru þið? Frá
Islandi. Já, það hlýtur að vera
kalt þar. Hann nefndi Reykja-
vfk að fyrra bragði, en minntist
ekki á Dante.
I Dantehúsinu voru að sjálf-
sögðu handrit og bækur til
sýnis. Þar voru lika skjöl, kort,
fánar, skjaldarmerki og myndir
af Dante eftir ýmsa listamenn,
einnig myndskreytingar við
verk hans. Leitast er við að
varpa ljósi á lif Dantes og
skáldskap með því þvi að höfða
til samtíðar hans í Flórens og
víðar. Kunnasta verk Dantes
frá yngri árum er Vita nuova
(Nýtt líf), sem er sambland af
lausu máli og ljóðum um ást
hans til Beatrice. Beatrice var
ung stúlka í Flórens, sem Dante
sá fyrst á bernskuárum sínum.
Hann kynntist henni aldrei, en
hún varð slíkur örlagavaldur í
skáldskap hans að ekki aðeins
æskuverk hans var helgað
henni heldur einnig mesta verk
hans Divina Commedia (Gleði-
leikurinn guðlegi), sem hann
lauk ekki við fyrr en undir lok
ævi sinnar. Beatrice dó ung.
I Dantehúsinu var safn þýð-
inga á Gleðileiknum guðlega,
m.a. dönsk útgáfa hans, en ekki
sáum við þýðingu Guðmundar
Böðvarssonar: Tólf kviður úr
gleðileiknum guðdómlega
(1968).
Eins og fleiri endurreisnar-
menn lét Dante sér ekki nægja
list sína, skáldskapinn. Hann
fékkst einnig við stjórnmál og
varð að hrökklast í útlegð þegar
andstæðingar hans náðu völd-
um í Flórens 1311. Hann fór
fyrst til Verona, en siðan til
Ravenna þar sem hann lést
1321. I Ravenna lauk hann við
Divina Commedia, sem hann
byrjaði á 1308.
Dante var grafinn i Ravenna
og þar er safn til minningar um
hann. Ravennabúar þykjast
eiga töluvert í Dante, enda hafa
þeir reist honum virðulegt graf-
hýsi og gera margt til að minna
á dvöl skáldsins í Ravenna.
Grímur Thomsen, sem kom
víða við í skáldskap sínum, læt-
ur ljóð sitt um Dante gerast í
Ravenna. Þótt ljóðið sé ekki
með merkari ljóðum Gríms, lýs-
ir það hnyttilega skáldi Gleði-
leiksins, dregur saman inntak
ljóðsins í stuttu máli:
Til Ravenna kom einnig
Byron lávarður og er húsið sem
hann bjó í merkt honum á áber-
andi hátt. Eitt þekktasta hótelið
í Ravenna heitir Hotel Byron.
Ravenna var siðasta vigi
rómverska keisaradæmisins í:
vestri. Býsönsk menningar-
áhrif setja svip sinn á kirkjur
eins og San Vitale. Þar eru
glæsilegar mósaikmyndir frá
521—548. Sérkennilegt graf-
hýsi Þjóðreks konungs hins
mikla stendur í úthverfi borg-
arinnar.
Fyrir þá, sem vilja kynnast
býsanskri list eða feta í fótspor
Dantes er Ravenna kjörinn
staður. Að öðru leyti er þetta
hálf þunglamaleg borg og fólk-
ið frekar þurrt á manninn.
Hinn létti og hugþekki blær,
sem einkennir Flórens og aðrar
borgir sunnar í ítalíu, rikir
ekki i Ravenna. Á hótelinu, sem
við bjuggum stökk engum bros
og þar var ekki einu sinni hægt
að fá sætan martini.
Tvær stóðu meyjar marmara uppá svölum,
— mörg finnast skrautleg í Ravenna slotin, —
sáu þær hal með kinnum koma fölum
og karlmannlegan vexti, en herðalotinn.
Segir þá önnur: „Sjá, þar gengur maður
svipmikill, en mér lízt hann gæfu þrotinn,
enda er ei von, hann geti verið glaður,
því gumar segja, þar hann hafi dvalið,
er fordæmdum er fyrirbúinn staður."
Á fljóða ungra hlýddi Dante talið,
hann við þeim leit, og varpaði á þær orði:
„Á Vallandi einu hef eg aldur alið,
og allur þaðan minn er reynslu forði,
i helvítis þar horfði eg ofan díki,
af hatri, lygi fullt og bróðurmorði;
en — þar ég einnig hefi himnariki
í hjarta göfgu Beatrísar fundið,
þvi ástin hreina ljósu bjó í líki,
og lífsins góði var mér engill sprundið.
Að hinu vonda langt ei þarf að leita,
liggur það nær en fjöldinn hyggja mundi;
en — er þá látið öðru nafni heita,
og einkum það er heimsins vélabeita."