Morgunblaðið - 10.11.1974, Page 46

46
MORGUNBLAÐIÐ' SUNNUDAGUR 10. NÓVEMBER 1974
„ Tvö meistaraverk”
FRUMSÝNING nýrrar myndar
eftir meistara Fellini er stórvið-
burður í kvikmyndaheiminum,
(íslendingar teljast víst ekki
innan þess heims, allavega er
ROMA ósýnd enn í Tónabíó.
Þess má geta, að ROMA er það
listaverk, sem hrifið hefur und-
irritaðan hvað mest fyrr og sfð-
ar.).
Langt er orðið síðan Fellini
hlaut almenna viðurkenningu
sem einn fremsti leikstjóri okk-
ar tíma. Nokkru öðru máli
gegnir um Frakkann Louis
Malle. Stutt er síðan hans
fyrsta meistaraverk kom í ljós,
enda hefi hann lengi verið tal-
inn einn fremsti leikstjóri
Frakka. En nýjustu myndir
þessara snillinga verða efnivið-
ur þessarar greinar. Að nokkru
leyti er stuðst við grein eftir
Stephen Farber, sem birtist í
The New York Times þ. 3.
þessa mánaðar.
Þessar tvær, bestu evrópsku
myndir um langt skeið fjalla
báðar um lífið úti á landsbyggð-
inni um og á stríðsárunum sfð-
ari. AMARCORD Fellinis gerist
á fjórða áratugnum, þegar áhrif
Mussolinis eru hvað sterkust á
Italíu. LACOMBE, LUCIEN e.
Louis Malle spannar nokkra
mánuði ársins 1944, skömmu
áður en Bandamenn leysa
Frakkland úr ánauð nasista.
Báðar myndirnar eiga það
sammerkt heimildamynd
Marcel Ophulus, THE SORR-
OW AND THE PITY, að þær
hafna hinum skýra mismun
góðs og ills, sem auðkenndi
stríðsáraframleiðslu Holly-
wood. I stað þess að lýsa fasism-
anum sem geðsjúkum óvætti,
þá leggja þeir Malle og Fellini
hluta sektarinnar á herðar al-
mennings, sem gaf einræðis-
herrunum sitt raunverulega
vald með hlutlausu aðgerðar-
leysi.
Þó að farnar séu svipaðar
slóðir, þá fara þessar tvær
myndir ólíkar leiðir, kvik-
myndalega séð. LACOMBE,
LUCIEN er blátt áfram og lát-
laust verk, með hefðbundnum
frásöguhætti, útskýrð af ná-
kvæmri rökfræði. AMARCORD
er f hinum einkennandi draumi
lika og frjálslega stíl Fellinis og
er öllu djarfari kvikmyndagerð.
LACOMBE, LUCIEN, sem er
saga sautján ára fransks sveita-
drengs, sem gengur í lið með
Gestapo, líkir eftir heimilda-
myndatækni THE SORROW
AND THE PITY, í ósannri frá-
sögn. Malle hefur valið óþekkta
leikara og stíll hans er hófsam-
ur, í rauninni laus við melo-
drama og viðkvæmni.
Hér eru ekki notaðar neinar
innfluttar pyntingaraðferðir.
Franskur Gestapomaður heldur
höfði fórnarlambs síns undir
vatnsborðinu í baðkari og á
meðan hlær vinkona hans dátt
að því, að hann skuli renn-
bleyta rándýrar buxurnar.
Þessi kunnuglega, hversdags-
Þorpsbúar hylla skemmtiferðaskipið í AMARCORD.
ó IjokNfHi
HASKOLABIO
Hin ríkjandi stétt
(The Ruling Class)
★ ★ ★ Mynd þessi, sem
er bresk, gerð 1971, leikstj.
Peter Medak, hlaut ekki sér-
lega góða dóma í heimaland-
inu. Enda kannski von, því
myndin er farsakennd en
römm ádeila á úrkynjað
heimsveldi, sem var og er
stjórnað af mismunandi úr-
kynjuðum yfirstéttum.
Handrit myndarinnar, sem
er samið upp úr leikriti eftir
Peter Barnes, er hennar
sterkasta hlið. Ýmis tilsvör
og athugasemdir eru bráð-
fyndin og hnyttin í sögulegu
samhengi og einnig er
myndin krydduð með ýms-
um aukapersónum eins og
Jack the Ripper og Sherlock
Holmes. 1 fyrsta atriði
myndarinnar kemur glögg-
lega fram meginþráður
hennar. Þrettándi jarlinn af
Gurney lætur skála inn-
virðulega fyrir heimsveld-
inu í hádegisverðarboði með
hefðarmönnum og flytur
hjartnæma ræðu um ágæti
og verðleika Bretlands. Síð-
an heldur hann heim f
kastala sinn og á leiðinni í
gegnum hin fjölmörgu her-
bergi, sem prýdd eru ýms-
um sögulegum minjum, af-
klæðist hann skrúða sfnum
og fleygir fötunum f allar
áttir. I herbergi sfnu klæðist
hann hins vegar pilsi og
hershöfðingjajakka og leik-
ur sér að þvf að líkja eftir
aftöku. t þessum tvíkynja
úrkynjunarklæðnaði verður
honum svo á að hengja sig
— óvart.
SSP
LA UGARÁSBÍÓ
Popphátíð
(It’s Your Thing)
0 Mynd þessi er framleidd
af The Isley Brothers, sem
einnig koma fram sem aðal-
stjörnur í myndarlok. Þegar
þeir koma fram er greini-
legt sett á svið smá uppþot,
og hluti áhorfenda geysisl
fram á völlinn til að votta
þessari grúppu aðdáun sfna.
Fyrir utan það hvað þetta
var hjákátiega framkvæmt
lýsir þetta best hégómlegri
einfeldni höfundanna. Því
bestu atriði myndarinnar
voru tvímælalaust að þakka
Ike og sérstaklega Tinu
Turner. Myndin var greini-
lega tekin upp á myndsegul-
band (nema atriðin með Ike
og Tinu), enda voru myng-
gæðin svo hryllileg, og
myndatakan svo flöt, að
lélegur amatör hefði
skammast sfn fyrir að láta
hana fara svona frá sér.
SSP
AUSTUR
BÆJARBÍÓ
Standandi vandræði
(Portnoy’s Complaint)
if Gyðingadrengur í New
York, sem neitar að lifa eft-
ir lífsformúlu Gyðinga, hlýt-
ur að eiga í ýmsum brösum
við umhverfi sitt, og þá ekki
einungis á sviði kynferðis-
mála. 1 myndinni, sem við
skoðun vfrðist eiga að vera
gamanmynd, á höfuðpersón-
an, Alexander Portnoy, þó
ekki við önnur vandamál að
stríða. Vandræðum hans,
sem stafa af afbrigðilegu
kynlifi, er lýst á mjög yfir-
borðslegan hátt. Og hvergi
tekst leikstjóra eða leikara
(Richard Benjamin, sem er
afbrigðilega leiðinlegur
ieikari), að vekja samúð
með þessum vandræðum
piltsins.
SSP
FBANCO
CRISTALDIS
Federico Fellini
lega, næstum hlægilega upp-
setning er einhvern veginn
mun hryllilegri en hinar geig-
vænlegu sadistasenur, sem við
eigum að venjast úr myndum
um nasista. Þegar skepnuskap-
urinn smýgur inn í hversdags-
lífið, skiljum við hve auðveld-
lega fólk getur samlagast
grimmdarverkunum.
Myndin segir frá því hvað réð
því, að Lucien gengur í Gesta-
po. Skömmu eftir að honum er
neituð þátttaka í andspyrnu-
hreyfingunni, er hann fangels-
aður af Vichy-lögreglunni, og
hræddur dálítið. Þá ljóstrar
hann upp um aðalmann hreyf-
ingarinnar i þorpinu og fær
starf að launum. Lucien finnst
sem sér hafi verið boðin þátt-
taka í dýrðlegum aðalsklúbbi.
Þegar hann ekur um í glæsileg-
um í vönduðum og velsniðnum
Parísarklæðum, — með byssu í
barmi, þá finnst honum hann
vera hetja úr myndasögunum.
LACOMBE, LUCIEN er full
af óvæntri glöggskyggni. Lýs-
ingin á Gyðingafjölskyldunni,
sem Lucien dregst inní, verður
snilldarleg kennslustund í sál-
arfræði ósigurs og niðurlæging-
ar. Gyðingurinn Albert Horn,
erklæðsjceri.semeittsinn saum-
aði á heldri menn Parísar en
pukrast nú í þorpinu undir
fösku nafni. Hann fer ekki úr
náttfötunum, niðurbrotinn sök-
um þess, að hann verður að
sigla undir fölsku flaggi og
sýna smánurum sínum virð-
ingu. Fullur vansæmdar gerir
Albert lokatilraun til að láta
sem hann geti enn verið hreyk-
inn af vinnu sinni: Hann þvær
vel hendur sínar áður en hann
snertir vandað ullarklæðið, sem
á að fara í einkennisbúningana
á SS-menn. En að þvi kemur að
hann er ekki lengur fær um að
halda áfram feluleiknum, svo
hann gefur sig fram við aðal-
stöðvar Gestapo. Þessi sjálfs-
morðsaðgerð er sannfærandi
tilraun og óhetjuleg. Síðasta
vörn virðingar manns, sem fyr-
ir löngu er orðinn fullur óbeit-
ar á sjálfum sér.
Hin dáfagra dóttir Alberts,
Franee að nafi, hrífst af barna-
legu tilgerðarleysi og mikil-
mennsku Lucien og lætur eftir
kynferðislegri löngun sinni til
hans. Enda eru nasistar búnir
að kenna henni að hata sjálfa
sig og má segja, að Lucien sé
allt, sem hún er ekki. A frum-
stæðasta máta gefur hann
France tækifæri á því að vera
til.
Undirgefni France fyrir fas-
ismanum er jafnvel enn óþægi-
legri en Luciens. Hún er gáf-
aðri, en of veikgeðja til að veita
viðnám. Lucien er afturámóti
gjörsamlega tilfinningalaus.
Hann finnur ekki til neinna
vandræða, hræðslu né sam-
viskubits. Kvikmyndirnar hafa
ætíð fært okkur þá vissu, að
hetjur þeirra séu færar um að
breyta hjartalagi sínu, en svo er
ekki farið um Lucien. Frá upp-
hafi til enda er hann hugsunar-
laus og harðbrjósta. Hann er
barn eftir eðli sínu, og eins og
Malle kemur það fyrir sjónir,
þá er eðli hans óskiljanlega
kalt.
I fljótu bragði virðist munur-
inn á AMARCORD og
LACOMBE, LUCIEN liggja í
mismunandi blóðhita Frakka
og Itala. Kvikmynd Malle er
köld, skynsamleg og djúp, en
mynd Fellinis afturámóti hlý,
ljóðræn, áköf og ástríðufull.
Fljótt á litið virðist AMAR-
CORD ekki jafn augljóslega
pólitísk. Hún er persónulegar
minningar, endursköpun árs af
ævi Rimini, smáborgarinnar,
sem Fellini ólst uppí.
Hið eftirtektarverðasta við
AMARCORD eru hinar tvíeggj-
uðu lýsingar á fortíðinni. Fell-
ini lætur áhorfandann fyllast
löngun eftir hinum endurskap-
aða heimi, sem birtist á tjald-
inu. Anda ástúðlegs umhverfis,
sem nú er glatað í stórborgar-
ysnum. Við hrifumst af fegurð
einfaldra árstíðaskipta, auðlegð
Riminibúa af munnmælasög-
um, siðvenjum og goðafræði,
hinum sameiginlegu draumór-
um og ævintýrum, líkt og þegar
þorpsbúar allir taka sig saman
og halda út á flóann til að sjá
risastórt skemmtiferðaskip
sigla hjá.
Sem lýsing á liðnum smá-
borgarblæ á AMARCORDsér
engan jafningja í kvikmynda-
sögunni. En sá þjóðlífsdraum-
ur, sem Fellini hyllir, er trufl-
aður af stöðugum áminningum
vegna sinnuleysis borgaranna
og auðsveipni. Okkur er meinað
að gleyma því að fasisminn
nærðist á þröngsýni og skuld-
bindingum bæjarfélaga einsog
Rimini. Horfandi á AMAR-
CORD, gerir maður sér grein
fyrir hversu auðvelt það er að
sefjast af hinum dagsdaglegu
siðareglum og hve lokkandi það
er að gefast upp fyrir prjálinu
og skartinu.
Fellini gerir okkur að þátt-
takendum í hugleiðingum sín-
um um hið liðna og neyðir okk-
ur jafnframt til þess að viður-
kenna okkar eigin samsekt.
Sæbjörn Valditnarsson.