Morgunblaðið - 20.08.1977, Blaðsíða 23

Morgunblaðið - 20.08.1977, Blaðsíða 23
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 20. AGUST 1977 23 Trúum á megin- reglur okkar oghugsjónir Blm.: Þér hafið sagt, að það hafi vakið yður undrun, hvernig Sov- étmenn brugðust við stefnu yðar i mannréttindamálum. Hefðuð þér farið öðru vísi í sakirnar, ef þér hefðuð séð þetta fyrir? Carter: Nei, alls ekki. Mér fannst timi til kominn.að víð Bandaríkja- menn minntum á það, að við trú- um á meginreglur okkar og hug- sjónir, trúum því, að þær séu rétt- ar. Mér f annst tími til kominn að minna á það, að við höldum enn í heiðri þær hugsjónir og reglur, sem lágu til grundvallar stofnun Bandaríkjanna, minna á það, að almenn mannréttindi — þau rétt- indi, sem hindra það, að hægt sé að halda mönnum föngnum án dóms og laga, kúga þá undir vald ríkisins og svipta þá málfrelsi — eru rík í þjóðarvitund okkar. Og við eigum ekki aðeins að hafa þau í heiðri heima fyrir, heldur boða þau hvarvetna um heiminn, þar sem við fáum beitt áhrifum okk- ar. En það vakti undrun iiiína. er Sovétmenn töldu okkur hafa tek- ið sig út úr og gert að skotspæni og kölluðu þetta stjórnmálaref jar, trúðu því ekki, að þetta væri í raun og veru hugsjón þjóðarinn- ar. Blm.: Nefndu ráðgjafar yðar það aldrei að vænta mætti slíkra við- bragða? Carter: Jú, vitanlega. Við töldum víst, að mannréttindastefnan vekti deilur. Hins vegar var það aldrei ætlun min að taka Sovét- ríkin sérstaklega fyrir en hlífa öðrum. Það var aldrei ætlun min að auka á óvild milli Sovétríkj- anna og Bandaríkjanna. Hitt get ég svo sagt, að hvorki öryggisráð- gjafar né menn í utanríkisráðu- neytinu létu í ljósi neinar áhyggj- ur í upphafi; ég varð hvorki var við það hjá Dr. Brzezinski né Vance utanríkisráðherra og ekki heldur undirmönnum þeirra, sem ég ræddi við, að þeir væru ugg- andi — enda held ég, að menn hafi orðið hálfundrandi, þegar til kom. Blm.: Finnst yður þá, að þeir hafi Brugðizt? Carter: Nei, það finnst mér ekki. Og þegar ég lít um öxl er ég þess fullviss, að enginn okkar, Brze- zinski, Vance, ég eða varaforset- inn, sem situr alla fundi með okk- ur, vildi snúa við blaðinu þótt hann ætti þess kost. Vió óskum þess ekki, að við hefðum farið varlegar í sakirnar. Eðlilegt sam- band viö Kína Blm: Er hugsanlegt, að við viður- kennum Kinverska alþýðulýð- veldið, jafnvel á næsta ári, og slítum þá sambandi við Formósu? Carter: Já, það getur farið svo, að við viðurkennum alþýðulýðveld- ið. Blm.: En er þá ekki útilokað að halda áfram sambandi við For- mósu? Carter: Ég mundi leysa þennan vanda, ef það stæði í mínu valdi. Það er eitt markmið mitt að koma á eðlilegu sambandi við alþýðu- lýðveldið, þótt við teljum ekki að bráðliggi á þvi. En jafnframt er okkur umhugað um það, að For- mósubúar fái að lifa áfram í friði, og það er von mín, að þetta tvennt reynist ekki ósamrýmanlegt. Blm.: Finnst yður Kínverjar ekki orðnir dálitið óþolinmóðir? C:rter: Nei. Við höfum komið okkur saman um það að hafa Shanghai-yfirlýsinguna, sem ég var einmitt að lesa aftur i dag, til grundvallar samskiptum okkar og samningum i framtíðinni. Við höfum ekki ákveðið timann, en fram að þessu hafa Kínverjar lát- ið sér vel líka vinnubrögð okkar i málinu. Blm.: Hafa utanríkismálin orðið yður erfiðari viðfangs, en þér bjugguzt við? Carter: Þau eru afar flókin, svo flókin, að ég gat engan veginn ímyndað mér það fyrir fram. En ég kann því starfi prýðilega að koma fram fyrir hönd þjóðar minnar í alþjóðamálum. Ég hef lært margt og mikið á þvi hálfa ári, sem liðið er, og auk þess eru ráðgjafar mínir frábærir. Sjálfsagt hefur tslendingum fyrst komið kaffi í hug, þegar þeir heyrðu Brasilíu getið. — Þessi mynd sýnir, er kaffibaunir eru sekkjaðar til útflutnings. (SLENDINGAR ÍBRASILÍU Eftirfarandi grein er úr blaðinu „Jornal do Bras- il" og er þar fjallað um Brasilíuferðir tslendinga á s.l. öld. Höfundurinn, J.O. de Meira Penna, er ræðismaður Islendinga í Brasilíu. ísiendingar standa svo framar- lega að verkkunnáttu og menn- ingu allri, að þeir eru nú orðið með bezt stæðum þjóðum í Evr- ópu. Eru þeir þó ekki fjölmennari en svo að rúmast myndu á knatt- spyrnuvellinum í Ríó! En Islend- ingar hafa þrifizt þrátt fyrir mannfæðina, takmarkaðar auð- lindir og óblíða náttúru landsins. Er óhætt að segja, að þeir hafi sýnt af sér fágæta þrautseigju í viðureigninni við náttúruöflin. Island byggðist á miðöldum. Frumbyggjarnir voru Irar og norrænir menn. Öldum saman eftir það lifðu Islendingar við kröpp kjór; nokkurs konar út- verðir Danaveldis þarna i hafinu norður undir heimskauti. Fisk- veiðar og landbúnaður hafa verið þeirra helztu atvinnuvegir gegn- um tiðina og er svo enn. En nátt- úra landsins er hörð eins og fyrr sagði, og áður á öldum hlutu Is- lendingar oft og tíðum þungar búsifjar af náttúruhamförum, eldgosum, is og snjó, svo að hung- ursneyð var og ósjaldan niannfell- ir í hallærum. Þess vegna var það, að Islendingar slógust í fólksflótt- ann mikla frá Evrópu, sem stóð frá þvi um 1830 og fram undir fyrri heimstyrjöld. Þá flúðu menn Evrópulönd milljónum saman og fluttust til Amerfku og annarra landa nýja heimsins svonefnda. Islendingar fluttust mest til Ameríku vestur. I því sambandi er minnisvert og ástæða til að eyða að því nokkrum orðum, að framlag Islendinga til byggðar Ameríku hófst með útflutningi til Brasilíu þótt i smáum stíl væri. Heimildir um þetta er að finna i bókirini „Ævintýrið frá Íslandi til Brasiliu" eftir Þorstein Þorsteins- son (útg. Reykjavik, 1937). i þess- ari grein ætla ég aðeins að rekja helztu þætti þessara sérstæðu fólksflutninga islendinga, sem tóku sig upp af harðbýlli eyju sinni i norðurhöfum til þess að hefja nýtt líf í hitabeltinu hér suður frá. Þreyttust á erf iðum kjörum Það var upphafið að fólksflutn- ingunum vestur, að veturnir 1858 og '59 voru óvenjuharðir, og eink- um á Norðurlandi. Hélzt þar grimmdargaddur langtímum sam- an með hörðum hriðum en hafís Ameríku. Raunar höfðu fáeinir trúskiptingar til Mormónatrúar komizt alla leið vestur í eyðimark- irnar í Utah í Bandaríkjunum eft- ir mikla og langa hrakninga; það var árið 1855. Um þetta leyti voru Íslendingar löngu hættir að nægj- ast við fornsöguinar og bibliuna, og margir menntaðir menn, einn- ig í bændastétt, fylgdust allvel með því, sem fram fór í heimin- um. Fyrstu Brasilíufararnir Einar Asmundsson var einn þessara manna. Hann var frá bænum Nesi; sá bær er á Norður- landi. Einar hafði gert víðreist, og árið 1859, þegar útflutningurinn stóð fyrir dyrum lagðist hann gegn því, að menn flyttust til verið Norðurlandamönnum hug- stæð, sem vonlegt er. Kristján Isfeld varð einna fyrst- ur islendinga til Brasilíu. Krist- ján lézt i Rio de Janeiro árið 1874; hann lét eftir sig dóttur gifta Brasiliumanni. En fjórir islend- ingar aðrir höfðu komið til Brasil- iu 1863. Meðal þeirra Jónas Hall- grímsson, sem hafði verið settur til þess af yfirvöldum að kanna aðstæður til búsetu í Brasilíu. Jónas sagði farir sínar og félaga sinna ekki sléttar. Loftslagsbreyt- ingin hefði leikið þá grátt, heil- brigðisástand væri bágborið, þjóð- tungan torlærð og ekki hlaupið að þvi að finna gott land undir byggð. Einna bezt leizt þeim á sig í Curitiba í Paranáfylki suður í landi. Jónas réð löndum sínum þó að bíða frekari upplýsinga. En hann lézt þvi miður úr gulu árið 1870. Attu erfitt uppdráttar Málið var nú mikið rætt áfram í hópi þeirra, er hugðu á útflutn- ing, og komu þá ýmsir annmarkar i ljós. Dönsk y'firvóld lögðust heldur á móti Brasilíuförum; auk þess komu trúarvöflur á suma, þar eð Islendingar voru lúthersk- ir en kaþólska ríkistrú í Brasilíu. Samt tóku enn nokkrir islending- ar sig upp árið 1873 og héldu frá Kaupmannahöfn áleiðis til Brasil- iu. Þeir komu til Paraná hinn 8. janúar árið eftir. Þar tók á móti þeim Jónas nokkur Friðfinnsson, eða Jónas F. Bardal sem hann nefndi sig (nú búa í Curitiba sex fjölskyldur með þessu nafni — Bardal eða Bardall); Jónas hafði áður verið í ferðalögum og m.a. numið portúgölsku. En ferð félag- anna frá Kaupmannaljöfn hafði tekið fimm mánuði! Hin keisaralegu yfirvöld (Brasilia var í þann tíð keisara- dæmi undír stjórn Bragancaætt- arinnar) tóku innflytjendunum vel, úthlutuðu þeim landi skammt fyrir utan Curitiba og tóku þeir þegar til að yrkja jórðina. Þeir áttu erfitt uppdráttar framan af; loftslag og aðstæður allar voru svo gjörólíkar því, sem þeir áttu að venjast heima. Margir úr þess- um hópi blönduðust þýzkum land- nemum lútherskum, sem voru að flytjast til Suður-Brasiliu í nokkr- um mæli um þetta leyti. Að þvi er Þorsteinn Þorsteinsson segir virð- ast islendingarnir hafa dreifzt út um landið smám saman. Innflytj- endurnir munu aldrei hafa orðið fleiri en 40, en árið 1937 voru nokkrir þeirra enn á lifi. Nokkrir festu rætur Enda þótt svo fáir flyttust frá Íslandi til Brasilíu, höfðu þessir fólksflutningar mikil áhrif á is- landi. Bréf bárust heim frá Bras- ilíu. Og tilhugsunin um sífellt sumar i auðsælum löndum þar, sem aldrei skorti björg hefur án efa haldið vöku fyrir mörgum fá- tækum sjómanni og bónda. Bras- iliufarir Islendinga urðu þó ekki fleiri að sinni. En vesturfarir Eftir J.O.de MeiraPenna ræðismann rak inn á firði, lagðist að landi og bannaði samgöngur. A þessum tima var veglaust inni í landi, svo að ekki varð komizt milli fjar- lægra staða nema sjóleiðis. Það hlutu þvi að verða þrengingar, þegar hafnir lokuðust af völdum hafiss og í verstu árum komust ekki nema fáein skip til Norður- og Norðausturlands og frá, rétt yfir sumartimann. A slíkum árum hlaut að verða hallæri hjá bænd- um nyðra. Þeir áttu mest sitt und- ir útflutningi ullar og innflutn- ingi matar. Það er engin furða, að margir þreyttust á þessum erfiðu kjörum og fóru að hyggja til flutnings af landi brott; einkum æskumenn. Þeir höfðu líka dæm- in fyrir sér: fólk hafði þá þegar um nokkurt skeið verið að flýja kröpp kjör úr Noregi og Svíþjóð vestur til Bandaríkja Norður- Grænlands, þar sem náttúran væri jafnvel enn óbliðari en heima, en stakk upp á Brasilíu í staðinn. Hugsanlegt er, að Einar i Nesi hafi haft einhverjar fregnir frá Portúgölum, sem stunduðu" fisk- veiðar við Islandsstrendur. Sjálf- sagt hefur Islendingum fyrst komið kaffi í hug, þá er þeir heyrðu Brasilíu getið; kaffi var einhver mesta munaðarvara á is- landi! Reyndar létu margir þá skoðun i ljósi, að Brasiliumenn myndi helzt vanta vinnumenn á bú sin, en kæra sig siður um bændur, og var það skynsamlega athugað. Hvað, sem um það var, urðu þó nokkrir svo gripnir til- hugsuninni um þetta suðræna, si- græna ævintyfaland, að þeir af- réðu að flytjast þangað hið fyrsta. Suðræn sólarlönd hafa löngum voru hafnar og upp frá þessu streymdu Islendingar til Ameríku. Margir settust að í Wis- consinfylki í Bandaríkjunum, fjölmargir i Winnipeg i Kanada og margir enn dreifðust víða um Norður-Ameríku. Talið er, að Is- lendingar hafi verið ein 80 þús- und á þessum tíma. En á árunum frá 1870 og fram að fyrri heim- styrjöld fluttist nærri fjórðungur þjóðarinnar úr landi fyrir fullt og allt. Þeir islendingar, sem námu land i Brasilíu og komu þar undir sig fótum þrátt fyrir örðugleika í fyrstu, urðu til þess að tengja löndin tvö böndum, sem hærra verður að meta en skipti á kaffi og saltfisi þótt góð séu. Og Bras- ilíumenn, fyrir sitt leyti, áttu hlut að því að koma Islandi í samband við umheiminn. — J.O. dr Mrira Prnna.