Morgunblaðið - 23.03.1978, Blaðsíða 18

82
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. MARZ 1978
unni. Ég lá ein. Hermaður sagði að
það væru átta þúsund flóttamenn
í verksmiðjunni.
Ég var aðeins hálfur Gyðingur
og mér fundust hermennirnir líta
öðruvísi á mig. En ég var hrædd
við þá. Þeir voru allir með byssur
og gættu þess stranglega að
enginn vogaði sér út fyrir girðing-
una. Ég reyndi að drattast út á
hverjum degi til að fá mér frískt
loft.
Þeir, sem höfðu mátt til að fara
út, ráfuðu fram og til baka á
hlaðinu fyrir framan verksmiðj-
una. Við sáum danskt fólk, sem
kíkti í gegnum gaddavírsgirðing-
una. Mér fannst skrýtið að það
skyldi vera að skoða okkur. En ég
skyldi síðar af hverju. Tveir Danir
sem þóttust annars hugar stóðu
fyrir utan girðingu. Mér fundust
þeir hlýlegir á svipinn og færði
mig nær. Þeir mynduðust til að
ganga i burtu og þá sá ég glitta
í eitthvað hvítt. Það var kassi.
Þeir laumuðu honum í gegnum gat
á girðingunni. í kassanum var
brauð með osti og öðru áleggi. Ég
grét af gleði en þeir bentu mér á
að þegja. Ég skipti brauðinu með
þeim sefn voru nærstaddir. Ein-
hver sagði að hermaður mundi
skjóta Danina ef þetta fréttist.
Astandið í verksmiðjunni fór
dagversnandi. Fólk lá afvelta og
hafði rétt mátt til að lyfta
niðursuðudósunum, sem við
drukkum súpugutlið úr.
Einn daginn kom hjúkrunarfólk
frá Rauða krossinum. Það þvoði
okkur. Ég hafði ekki þvegið mér í
marga mánuði, kannski ár. Fólkið
brenndi fötin okkar. Ég var
krúnurökuð vegna lúsarinnar.
Góðir Danir höfðu safnað fötum
og sent okkur.
„Þetta var ekki amma
— samt gömul kona,
lotin í heröum...“
Á hverjum degi dó fólk.
Kannski var það fyrir beztu. Ég
veit það ekki. Dagar urðu að
vikum og vikur að mánuðum.
Þá komu vörubílar og sóttu
okkur. Ég vissi ekki þá að ég var
að flytjast á síðasta áfangastaðinn
í þessu stríði. Þó voru þrjú ár eftir
af stríðinu en það vissi ég ekki
heldur. Ef fólk talaði saman,
talaði það um stríð. Við spurðum
hvert annað hvenær því lyki,
hvort við ættum eftir að hitta
ættingja aftur og snúa til heima-
slóðanna. Engum spurningum var
svarað.
Vörubílarnir fluttu okkur til
Oksbul á Jótlandi. Þúsundir
flóttamanna og tugir bragga. Mér
var ýtt í einn þeirra. Fékk ég
vinnu í eldhúsbragganum og
þannig liðu árin. Ég tók upp á því
að merkja dagana á vegginn.
Einhver gaf mér blýant.
Nóvember 1944. Ég var orðin
átján ára. Alvörugefin og fullorð-
in fyrir aldur fram.
Sumir sögðu að stríðinu væri að
ljúka. Átti ég að gleðjast eða
hryggjast? Beið mín einhvers
staðar í heiminum athvarf? Her-
mennirnir voru breyttir, þreyttari
og vonsviknari en áður.
Átti ég eftir að finna mömmu
aftur? Kannski var hún dáin.
Síðasta árið í bragganum voru
minni hömlur. Maður mátti til
dæmis gá í íbúðaskrána, og
athuga hvort einhverjir ættingjar
væru í næriiggjandi bröggum.
Þegar ég rakst á nafnið Berta
Kindler í skránni, trúði ég ekki
mínum eigin augum. Gat móður-
amma mín frá Danzig verið í
einum bragganna? En það voru
eflaust fleiri með þessu nafni.
Annars staðar stóð Ingeborg
Kindler, nafn systurdóttur
mömmu. Var þetta tilviljun?
Ég fann braggann, þar sem þær
ar. Það höfðum við ekki. Né
pappíra eða vegabréf.
Því vorum við enn fangar. Á
hverjum degi sáum við hóp
flóttamanna yfirgefa braggana á
vörubílum. Hvenær kæmi röðin að
okkur?
Systir mín vildi ekki bíða. Sú
bið yrði ef til vill endalaus? Hún
sagði við mömmu: „Ég hef enga
pappíra en ég er orðin tuttugu og
tveggja ára og get alveg bjargað
mér. Ég ætla að smygla mér út
með næsta hóp sem fer héðan."
Það gerði hún og komst að
lokum til Lubeck. Leitaði þar uppi
skrifstofur Rauða krossins, þar
sem fólki var hjálpað til að finna
týnda ættingja. Hún fann föður
okkur. Hann hafði verið í fanga-
búðum í Dortmund í Westfalen.
Þar sem hann var orðinn sjúkling-
ur hafði hann losnað úr fangabúð-
um fyrr en ella. Eineygður og
hafði orðið fyrir heilaskemmdum.
Hann bar þess merki alla ævi og
dó truflaður á geðsmunum fyrir
átta árum.
Þannig er stríðið.
Systir mín fann hann, þar sem
hann var búsettur í litlu herbergi,
eignalaus og allslaus. Það urðu
gleðifundir og saman fóru þau
aftur til Lubeck. Þau fengu vinnu
á litlu verkstæði við að búa til
þvottaklemmur. Eigandi verk-
stæðisins sá aumur á þeim og
útvegaði þeim braggaskrifli til að
þau hefðu einhvern samastað og
við síðar. Þá tókst papa á einhvern
hátt að ná í vegabréf sem hann
sendi okkur.
Það voru liðnir fimm mánuðir
síðan elzta systir mín smyglaði sér
út með einum hópnum. Á hverjum
degi höfðu hópar niðurdreginna
manna, kvenna og barna yfirgefið
braggana í Oksbul. Nú var röðin
komin að okkur.
Vörubíll flutti okkur til þýzku
landamæranna, nánar tiltekið
þorpsins Gluckstadt. Enn einu
sinni var okkur sagt að bjarga
okkur sjálf. Það tók viku að ná til
Hjónin Chrystel og Guömundur Kristinsson réku kaffihúsið Tröó ( Austurstræti í sextán ár en lögðu
starfsemina niöur fyrir nokkrum mánuöum. Þessa mynd tók FriöÞjófur, Ijósm. Mbl., af beim s.l. sumar
á Tröö.
áttu að búa. Spurði eftir þeim og
beið við innganginn með hjart-
slátt. Þá sá ég konu koma
labbandi. Þetta var ekki amma.
Þetta var samt gömul kona, lotin
í herðum.
MAMMA! MAMMA! Grátandi
lá ég í faðmi hennar. Fimm löng
ár... Við grétum af gleði. Þegar ég
loks gat talað spurði ég hana hvar
systkini mín væru. „Elsku Chryst-
el mín, þau eru öll hjá mér,“ sagði
hún. Öll nema Paul og hún grét.
Síðan bað hún mig að vera rólega
og sagði: „Láttu þér ekki bregða
þegar þú sérð Margot litlu. Hún
slasaðist í sprengjuárás."
Mamma leiddi mig inn í klef-
ann, þar sem þau voru öll
samankomin. Grátandi faðmaði
ég þau öll, en nam staðar þegar ég
sá Margot. Elsku litla, glaða
Margot, sem var aðeins þriggja
ára þegar ég sá hana síðast. Nú
var hún orðin níu ára gömul.
Toginleit og föl, búin að missa
annan fótlegginn upp að mjöðm.
Þegar ég innti þau eftir því hvað
á daga þeirra hefði drifið öll þessi
ár, fékk mamma óstöðvandi grát-
kast. Við vorum öll taugaveikiuð
og óróleiki einkenndi allar sam-
ræður.
Danzig hafði verið jöfnuð við
jörðu, það fréttum við frá hroka-
fullum þýzkum hermanni. Hvar
var papa? Hvar var Paul? Hvað
yrði um okkur er stríðinu lyki?
Ég fluttist yfir í braggann til
mömmu og systkinanna. Þrír
mánuðir liðu.
„Hópar niöurdreg-
inna flóttamanna
yfirgefa braggana
í Oksbul“
Stundum notuðum við gamlar
brauðskorpur til að útbúa kaffi.
Við settum brauðið yfir kolaofn-
inn, þar til það var orðið svar-
brennt. Þá muldum við það út í
heitu vatni og nutum þess að
drekka „kaffið“.
Mamma var löngu orðin niður-
brotin og þunglynd mjög. Elzta
systir mín virtist hins vegar hafa
haldið styrk sínum, þeim sama
styrk sem leiddi hana út í nóttina
forðum til að betla brauð. Það var
hún sem hóf talið um flótta.
Flótta úr bragganum.
Stríðinu var lokið. En flótta-
menn máttu aðeins yfirgefa
bragganna hefðu þeir vísan sama-
stað einhvers staðar annars stað-
Lúbeck. Harry litli var orðinn sjö
ára, en svo máttfarinn af slæmu
viðurværi undanfarinna ára að ég
bar hann yfirleitt í fanginu. Harry
þekkti ekki annað fæði en brauð
og vatn, svo og kúmenost, sem við
fengum endrum og eins í Oksbul.
Piltur að nafni
Paul Ziebert...
„Nýja“ heimilið okkar var ekki
vistlegt. Én það var heimili, þótt
gólfið væri ekki annað en sandur
og rúmin kartöflupokar, sem
tuskum var troðið í. Við vorum
saman á ný — öll nema Paul.
Þótt stríðið hafi gert okkur
svartsýn, hafði það ekki drepið
vonina og sú von hélt okkur
gangandi. Ég’ fékk vinnu við að
týna steina úr sprengjurústum og
bera þá upp á vörubílspalla.
Peningar voru verðlausir. Dag-
kaupið var kannski einn brauð-
hleifur. Einn eldspítustokkur
kostaði tíu mörk. Síðan komu
skömmtunarmiðarnir, en til að
þeir kæmu að einhverjum notum
vaknaði ég fyrir allar aldir til að
standa í biðröð og ná í hundrað
grömm af smjöri eða kannski smá
efnisstranga.
Við héldum alltaf uppi fyrir-
spurnum um Paul. En það liðu tvö
ár án þess að við fréttum nokkuð.
Þá kom papa einn daginn með þau
gleðitíðindi að piltur að nafni Paul
Ziebert ynni í kolanámu í Ruerge-
bit.
Papa tók lest þangað og síðla
kvölds nokkrum dögum síðar
birtist hann í dyragætt braggans.
Með honum var hávaxinn, karl-
mannlegur piltur. Gat þetta verið
Paul?. Hann hljóp í faðm mömmu
og hún grét.
Síðar sagði hann okkur hvað á
daga sína hafði drifið síðan
nóttina í Szwinemunde fyrir sjö
árum.
Hermenn höfðu tekið hann og
flæktist hann með þeim út stríðið.
Vann við eldhússtörf og hvað sem
til féll. Hann hafði verið í
Þýzkalandi öll árin.
„Hann skrifaði að
á íslandi væri
nógur matur og
hjálpsamt fólk“
1947 var atvinnuleysið orð slíkt
að Paul, sem unnið hafði ýmis
verkamannastörf, ákvað að fara af
landi brott. Hann fór til Islands og
var vinnumaður hjá bóndanum í
Skálholti árlangt. Frá íslandi
sendi hann okkur ullarsokka,
lopapeysur og lambhúshettur.
Mikið urðum við glöð. Þá skrifaði
hann að á íslandi vaéri nógur
matur, slátur og rófur. Hann sagði
einnig að fólkið væri gott og
hjálpsamt. Hann kom aftur til
Lúbeck að ári liðnu og kvæntist.
Það var hann sem hvatti mig til
að fara til íslands.
I Lúbeck eignuðumst við enga
vini. Líf okkar mótaðist allt af
fæðuöflun og vinnu. Ég vann í
kjötbúð fram til ársins 1956. Þá
hafði ég náð að aura saman fyrir
fargjaldi til íslands. Flaug ég með
vél Flugfélags íslands frá Ham-
borg og lenti á Reykjavíkurflug-
velli í miklu hvassvirði um miðja
nótt í janúar.
Ég ætlaði mér ekki frekar en
Paul að dveljast hér til langframa
en þá kom Guðmundur til sögunn-
ar. Að vísu ekki strax. Ég hafði
verið vinnukona hjá íslenzkri
fjölskyldu í Reykjavík, síðan
unnið í niðursuðuverksmiðjunni
Matborg á Lindargötu, þar til ég
heyrði að það vantaði stúlku í
eldhúsið á Nausti."
Guðmundur Kristinsson, eigin-
maður Chrystelar, segist aldrei
geta gleymt því þegar hún kom og
sótti um starfið, en hann var
skrifstofustjóri í Naustinu.
„Hún var með hár niður á mitti.
Ég fór með þýzka endursögn fyrir
hana og hún hló að mér... Annars
var hún treg og tortryggin til að
byrja með... Ég fór hægt í
sakirnar, bauðst til að aka henni
heim af og til. Hún byrjaði að
vinna hjá okkur um haustið og
næsta vor gengum við í hjóna-
band.“
„Hann sagði að það væri ekkert
vit í því að ég væri að leigja mér
herbergi út í bæ, þegar hann ættr
þessa ágætu íbúð á Tómasarhaga,
svo ég flutti inn með allt draslið,
sem ég hafði safnað mér síðan til
Islands kom, þrjátíu stykki hand-
klæði og sitthvað fleira. Ég ætlaði
nefnilega að sýna foreldrum mín-
um hvað ég væri dugleg og
sparsöm stúlka."
Guðmundur og Chrystel eiga
eina dóttur, Helgu, og dótturdótt-
urina Hörpu, sem amma kennir
þýzk vers.
„Ég er hamingjusöm á íslandi.
Hvernig gæti maður verið annað.
Ég á indælasta manninn „von
Island", mitt eigið heimili og þótt
lífið sé ekki alltaf dans á rósum,
þá er það nú samt dans miðað við
þau ár, sem ég upplifði áður en ég
kom hingað...“