Morgunblaðið - 19.07.1980, Síða 26

26
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 19. JÚLÍ 1980
llya Dzhirkvelov, fyrrverandi starfsmaöur sovésku leyniþjónustunnar KGB, fréttaritari hjá TASS og starfsmaður á vegum
Sovétríkjanna hjá Alþjóöaheilbrigöisstofnuninni í Genf, ákvað í apríl á þessu ári aö snúa baki viö Sovétríkjunum. Hann sóttl
um hæli fyrir sig og fjölskyldu sína í Bretlandi, eftir aö efasemdir hans um sovéska kerfið höföu leitt til þess, aö starfsbræöur
hans í sovéska sendiráðinu í Genf voru farnir aö beita hann bolabrögðum.
Breska blaöiö The Times fékk einkarétt á viötölum viö Dzhirkvelov eftir aö hann kom til Bretlands og birti þau í fimm
hlutum undir lok maí s.l. Morgunblaöiö hefur fengið rétt til birtingar á þessum viötölum hér á landi. Af lestri þeirra kynnast
menn hugarheimi manns, sem hefur veriö tannhjól í sovésku valdavélinni, sem er innilokuð og gætir hagsmuna sjálfrar sín
jafnvel betur en ríkisins. Þróttleysi og vonleysi einkennir mat KGB-mannsins fyrrverandi á framtíö sovéska þjóðfélagsins.
Mistökin, sem framkvæmd hafa veriö, eru svo mörg, aö aðeins gjörbreyting getur oröiö til bjargar. En KGB og herinn eru
öflugustu máttarstólpar valdavélarinnar og þeir aöilar þrífast aöeins fái þeir tækifæri til aö sýna vígtennurnar.
í fimmta viðtalinu lýsir Dzhirkvelov
því, hvernig hin nýja valdastétt „skrif-
finnskuaðallinn“ er ófær um að veita
Sovétríkjunum forystu. Hræðslan og
skortur á innri styrk einkennir alla
afstöðu stjórnvalda en þjóðin veslast
upp vegna næringarskorts og þrælkun-
ar, þar sem drykkjuskapur er eina
afþreyingin.
LANDFLÓTTA KGB-MAÐ-
UR SEGIR ÁLIT SITT
Á VELDI KREMLVERJA
Rússlandi er stjórnaö af ein-
angruðum „skriffinnskuaðli", sem
viðheldur sjálfum sér, er úr tengsl-
um viö veruleikann og gerir sér
ekki grein fyrir þeim ógnvænlegu
erfiöleikum sem efnahagslíf Sovét-
ríkjanna stendur frammi fyrir. Og
sá sem tekur viö af Brezhnev sem
leiötogi mun þurfa aö gríþa til
róttækra aögerða til aö foröa
sovéska þjóöfélaginu frá hruni.
Þetta eru niöurstöður llya
Dzhirkvelovs seum um 40 ára
skeið taldist til rússnesku yfirstétt-
arinnar, fyrst í þjónustu KGB,
síöan sem fréttaritari Tass erlend-
is. Áður en hann flúöi var Dzhir-
kvelov sovéskur embættismaöur
viö Alþjóöaheilbrigðismálastofn-
unina í Genf, en í því felast mikil
forréttindi aö fá slíka stööu og
þeirra njóta aöeins dyggir komm-
únistar.
Á sínum langa ferli hefur
feröaöist oft til og frá Vesturlönd-
um; haföi aðgang aö sérstökum
verslunum sem höföu á boöstólum
neysluvarning og matvæli sem
venjulegir Rússar vita ekki um og
dreymir jafnvel ekki um. Spillingin
á toppinum í Rússlandi nútímans
er langum meiri en þekktist á
keisaratímanum. „Nikulás II var
fátækur maður samanboriö viö
Brezhnev."
En eins og er um flesta spillta
valdamenn, trónar sovéska yfir-
stéttin yfir skapnaöi sem er fúinn
innan frá. Dzhirkvelov sagöi í
samtali sínu viö The Times aö
sovéska kerfiö væri ekki á neinn
hátt sósíalískt í eiginlegri og upp-
haflegri merkingu orösins. Þaö
kæfir sérhvern neista einstaklings-
eölis og á tilveru sína undir því aö
geta bælt niöur frjálsa hugsun og
sköpunargáfu. Mestan hluta
starfsferils síns vann Dzhirkvelov
Annríki í drykkjartangadeild matvöruverslunar í Moskvu. Auk veitingastaöa eru
slíkar verslanir nær einu staöirnir, þar sem Sovétmenn geta keypt áfengi.
Konur frá samyrkjubúi í Úkraínu selja kartöflur og annan varning af vörubílspalli.
Slík viöskipti eru stunduö til aö fara í kringum punglamalegt efnahagskerfiö og
draga fram lífiö meö bærilegri hætti.
segir aö Brezhnev hafi gert foryst-
una aö „aöhlátursefni" meö því aö
sæma sjálfan sig sífellt fleiri og
stórfenglegri oröum og verölaun-
um. Meöal þeirra eru bókmennta-
verölaun Lenins, sem Brezhnev
fékk fyrir æviminningar sínar, en
þær eru nú skyldunámsefni í
skólum Sovétríkjanna. Um þær
hefur Dzhirkvelov þau orö; aö þær
séu „ekki aöeins sneyddar djúp-
sæjum hugmyndum heldur og
hvers konar bókmenntalegu gildi“.
En framar öllu veröur hinn nýi
maöur aö gera ráöstafanir til aö
stööva þaö sem í augum Dzhir-
kvelovs er „efnahagsleg og siö-
feröileg hnignun“ Sovétkerfisins
sjálfs. I efnahagsmálum blasir viö
„hörmungarástand”: Þaö er ekkert
kjöt aö fá í verslunum nema fyrir
hina fáu útvöldu, og lítiö er um
önnur undirstööumatvæli. Þegar
efnahagsstarfsemin er meö þeim
hætti, aö skortur á lífsnauösynjum
er varanlegur en ekki tímabundinn,
skapast „gríðamikill fjöldi tæki-
færa til aö græöa fé á óheiöar-
legan hátt", og þetta hefur svo leitt
til stórfeildrar spillingar á öllum
sviöum sovéska þjóölífsins. Stöö-
ugur matvæla- og húsnæöisskort-
ur hefur líka leitt til lélegs heilsu-
fars, þar sem linnulaus leit aö
nauösynjum, aö viöbættri daglegri
vinnu í verksmiöjum eöa á skrif-
stofum, valdi því aö fólk snýr heim
til sín aö kvöldi „algerlega aö
niöurlotum komiö bæöi líkamlega
og andlega“. Dzhirkvelov segir aö
þetta valdi miklum áhyggjum hjá
sovéskum embættismönnum Al-
þjóöaheilbrigöisstofnunarinnar í
Genf.
Áhyggjuefni þeirra, sem þeir
deildu ekki meö vestrænum starfs-
systkinum sínum — voru meðal
annars útbreiösla drykkjusýki í
Rússlandi, sem í þeirra augum
stafar af álagi daglegs lífs í Sovét-
ríkjunum ásamt því hve auövelt er
aö fá keypt ódýrt vodka. Þegar
heilbrigöismálaráöherra Sovétríkj-
anna, B.V. Petrovsky, heimsótti
Genf, viöurkenndi hann meira aö
segja á lokuöum fundi sovéskra
embættismanna þar, aö ef áfeng-
issýki héldi áfram aö breiöast út
meö sama hraöa og nú í Rúss-
landi, myndl hún aö lokum hafa í
för meö sér „úrkynjun þjóöarinn-
ar“.
Efnahagshrun blasir
við Sovétríkjunum
Dzhirkvelov fylgst grannt með
háttum hins sovéska stjórnkerfis.
Aö hans sögn er þar aö finna hóp
framagosa, sem eru einskis nýtir
og hugsjónalausir, og einungis
gjörbreyting geti bjargaö þessu
kerfi. Skriffinnskusýkin var land-
læg í sovéska kerfinu frá upphafi.
En undir stjórn Brezhnevs hefur
hún magnast í farsótt. Samkvæmt
frásögn Dzhirkvelovs ræöur ríkjum
óbilgjarn „nýr aöall“ eöa „skrif-
finnskuaöall", sem nær til flokks-
og stjórnarstofnana á öllum stig-
um, leyniþjónustunnar KGB, hers-
ins, ráöuneyta og embættismanna
af ýmsu tagi út um land allt og
þessir aöilar hafa stjórn á öllu og
gína yfir öllum sviöum mannlegs
lífs í Sovétríkjunum.
Dzhirkvelov bendir á aö fullyrö-
ingar um aö veriö sé aö færa
stjórnmál inn á sviö íþrótta meö
því aö hundsa Olympíuleikana séu
á misskilningi byggö. í Sovétríkj-
unum ná þreifarar hins opinbera
inn á öll svið, allt frá íþróttum til
bókmennta, og þau séu þegar
gegnsýrö og stjórnist af pólitískum
viöhorfum.
Dzhirkvelov viöurkennir, aö
hann hafi sjálfur notiö góös af
þessu kerfi. Sem sovézkur emb-
ættismaöur erlendis meö tengsl
viö KGB haföi hann yfir aö ráöa
tveimur bílum, átti íbúö á góöum
staö í Moskvu og aöra þar sem
hann starfaöi utanlands; hann
aö því aö styöja viö þessa kúgun-
arstjórn. En hann varð — aö eigin
sögn — stöðugt gagnrýnni á þaö
kerfi, sem aöeins hélt velli meö
tilstyrk ótta og þvingunar. Stefna
Kremlverja, sem aö hans mati var
vanhugsuö og jafnvel glæfraleg,
fór aö valda honum áhyggjum.
Innrásin í Afganistan var aö
hans áliti atburöur sem ekki aðeins
ofbauö almenningsálitinu í heimin-
um heldur einnig heilbrigöri skyn-
semi. Þar meö féll síöasta vígi
hans eigin sjálfsblekkingar. Þegar
embættismenn viö sovéska sendi-
ráöiö í Genf reyndu aö koma
honum á kaldan klaka meö því aö
láta smáumferðaróhapp Ifta þann-
ig út sem um ölvun viö akstur heföi
veriö aö ræöa, sá Dzhirkvelov aö
yfirvöld hlytu aö vera aö undlrbúa
málatilbúnaö gegn honum. Hann
fór til Moskvu í þeirri von aö vinir
hans á æðri stööum kæmu honum
til bjargar. En flestir foröuöust
Dzhirkvelov eins og fordæmdan
mann, sem ráölegast væri aö hafa
ekkert samneyti viö. Hann leit á
þetta sem lokasönnun þess, aö
kerfiö, sem haföi aliö hann, væri
um þaö bil aö snúast gegn honum
af öllu því miskunnarleysi, sem þaö
bjó yfir, og hann ákvaö aö flýja til
vesturs.
Dzhírkvelov samsinnir því aö í
ákveðnum skilningi sé sovéska
kerfiö öflugt aö því leyti aö þaö
getur yfirbugaö einstaklinginn og
verði ekki
gjörbreytt
um stefnu
sett þeim sem vilja losna undan því
— eins og honum sjálfum — þá
úrslitakosti aö þeir veröa aö leita
athvarfs í óvinaherbúöunum. En
hann bendir á aö grundvallarveik-
leiki kerfisins sjáist best á því, aö
þaö getur ekki umboriö andóf eöa
„svik“. Hann telur aö þaö kerfi sem
óttast svo mjög hugmyndir og
utanaðkomandi áhrif hljóti aö
skorta innri styrk.
Viöbrögö stjórnvalda viö
áhrifum BBC og Voice of America
útvarpsstöövanna sýna þetta
glöggt: „Viö sögöum venjulega: Ef
okkar kerfi er eins gott og leiötog-
ar okkar segja þaö vera, viö hvaö
erum viö þá svona hrædd? Ef þaö
sem vestrænar útvarpsstöövar
segja er ekki satt, getum viö
vissulega dæmt um þaö sjálf."
Dzhirkvelov og starfsbræöur hans
veltu því fyrir sér, hvers vegna svo
mikið væri talaö um aö vestrænar
hugmyndir ryddu sér til rúms í
Rússlandi en svo lítið um hiö
gagnstæða. Hann segir meöferö-
ina á sovéskum andófsmönnum
vera glöggt merki um öryggisleysi.
Hann hefur ekki sjálfur samúö meö
andófsmönnum, en honum flnnst
þaö hneykslanlegt aö dæma dr.
Andrei Sakharov „félaga í sovésku
akademíunni, mikilhæfan rússn-
eskan vísindamann" í útlegö.
Valdastéttinni er aö hans áliti
haldiö viö völd af hernum og KGB
og „allt gæti gerst“ ef þeir aöilar
færu út af sporinu „einn einasta
dag“.
Meö þetta í huga gæti þaö skipt
miklu máli hver tekur viö af
Brezhnev, annaö hvort sem flokks-
formaöur eöa forseti (hann gegnir
báöum embættum), ef einhver nýr
æösti leiðtogi reyndi aö glíma viö
sovéska sjúkdóminn. Annars er
dæmiö um hver tekur viö völdum
„óútreiknanlegt“, aö áliti Dzhir-
kvelovs. „Uppáhaldsarftaki vest-
rænna fjölmiöla", skjólstæöingur
Brezhnevs, Konstantin Chernenko,
er aö hans dómi ekki líklegur
þátttakandi í kapphlaupinu. Sjálfur
veöjar hann á Andrei Kirilenko
sem er „líkamlega þróttmeiri" en
Brezhnev þótt hann sé eldri. En
fáir sáu fyrir aö Krúsjeff næöi
jafnlangt eftir dauða Stalíns og á
eftir Brezhnev kynni aö koma fram
á sjónarsviöiö einhver ámóta ófyr-
irsjáanlegur arftaki æöstu valda.
Hver svo sem hann verður mun
hann tilneyddur aö endurvekja
meö einhverjum hætti traust
manna til æöstu embætta lands-
ins, aö dómi Dzhirkvelovs. Hann
Ólíkt því sem áöur var, segir
Dzhirkvelov, þegar þaö voru aö-
eins venjulegir Rússar sem kvört-
uöu sín á milli yfir efnahagshruni
og stjórnmálakúgun, eru fleiri og
fleiri í stjórnarklíkunni sjálfri nú
farnir aö láta í Ijós áhyggjur sínar.
Meöal þessara manna eru foringj-
ar bæöi í hernum og í KGB „sem
eru þegar allt kemur til alls venju-
legir menn, sem margir hverjir
skilja alltof vel hvaö er á seyöi".
Þaö er aöeins allraæösti valda-
toppurinn sem er algerlega ein-
angraður frá því sem raunverulega
er aö gerast.
„Þaö er engin furöa þótt Brez-
hnev og féiagar hans skuli trúa á
gnægtaþjóöfélag kommúnismans,
því þeir búa aleinir viö þaö og
engir aörir. En mun þá einhve- ný
forysta gera þær „róttæku, rök-
réttu ráöstafanir" sem Dzhirkvelov
telur nauösynlegar, þeirra á meöal
aö auka lýöræöi aö vissu marki?
Dzhirkvelov er ekki bjartsýnn sjálf-
ur. Ef stjórnin heröir tökin enn
frekar, gæti svo farið aö eitthvað
bresti segir hann, en ef hún leyfði
aukiö frelsi, gæti þaö líka orsakaö
„ófyrirsjáanlega sprengingu“.
Margir Rússar spyrja nú sjálfa sig
kvíöafuilir hvaö muni gerast næst.
„Aöeins eitt er öruggt“, segir
Dzhirkvelov aö lokum, „aö eitt-
hvað verður að gerast. Við getum
ekki haldið áfram á sömu braut
öllu lengur."