Morgunblaðið - 19.07.1980, Síða 27

MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 19. JÚLÍ1980
27
Frá songdöKunum 19.—22. júní.
Heimir Steinsson rektor:
Söngdagar
í Skálholti
Eitt af hinu leyndardómsfulla í
fari fornra helgistaða er það,
hversu þeir seiða til sín sundur-
leitasta fólk og bregða yfir það
sameiginlegum hjúpi upphafn-
ingar og töfra. Úr öllum heims-
hornum og af hverri mannfélags-
gráðu rekur þessa gesti að, en allir
ummyndast þeir með nokkrum
hætti þann tíma, sem þeir staldra
við, hvort heldur stundin er stutt
eða löng. Sá sem sem fengið hefur
það verkefni að gæta staðar sem
þessa að hluta til, fellur auðveld-
lega í þá freistni að lyppast niður í
gráa flatneskju andspænis hinum
helgasta leyndardómi. Virkir dag-
ar eru ótrúlega skæðir óvinir
einlægra hughrifa. En þegar
ferðamennina góðu ber að garði á
hátíðastundu, lifnar yfir sljóum
heimasetanum og hann eignast
hlutdeild í gleði hinna aðkomnu og
lotningu þeirra. Þannig færir hver
gestkoma honum staðinn að nýju
og gerir honum kleift að taka þátt
í sameiginlegri lofgjörð allra
þeirra er unna hinni heilögu jörð.
II
Að kvöldi fimmtudagsins 19.
júní tók að strjálast í hlað í
Skálholti hópur karla og kvenna
einu sinni sem oftar á sumrinu.
Komumenn fóru sér að engu
óðslega, en settust að í hinum
ýmsu vistarverum Skálholtsskóla,
fengu sér kaffisopa í matsal og
hugðu að veðri á hlaði úti. Allt að
einu virtust þeir ekki saman
komnir að tilefnislausu enda var
ekki langt liðið á kvöld, þegar
tónar bárust innan úr kennslu-
stofum skólans, varfærnislegir og
leitandi í fyrstunni, en brátt
markvísir og hiklausir.
Að morgni næsta dags var
skólinn endilangur einn samfelld-
ur hljómbotn sætlegrar kveðandi.
Fimm tugir manna voru sestir hér
að, og enn átti þeim eftir að fjölga.
Sungið var og leikið víðs vegar um
húsið, en þess á milli söfnuðust
allir til samæfinga. Innan stundar
barst tónaflóðið um Skálholtsstað
allan, enda var nú sungið í dóm-
kirkjunni sjálfri, einu veglegasta
hljóðfæri sem smíðað hefur verið
á Islandi, húsi sem kveður betur
en páfinn hverju sinni sem þar er
tekið í streng eða lostið upp hrópi.
Hópur þessi virtist gera lítið
annað en syngja og leika. Þó varð
uppstytta á málum, en þá ríkti
óþvinguð glaðværð þeirra manna
sem eiga sér sameiginlegt
áhugamál ellegar þekkjast vel
nema hvort tveggja sé. Leið svo
föstudagurinn allur og laugardag-
urinn, en að kvöldi heyrðu menn
Guðsorð í Skálholtskirkju og luku
með söng.
A sunnudag var sem dreifðum
vötnum væri beint að einum ósi.
Nú kom í ljós, að hér hafði engan
veginn verið sungið út í bláinn.
Messað var í Skálholtskirkju, og
komumenn báru uppi lofgjörð og
þökk með messusöng og sálma-
gjörð ásamt organslætti. Síðdegis
var efnt til tónleika. Og nú dreif
enn að fjölmenni, nýja gesti er
haft höfðu spurnir af því, sem til
stóð, þótt ekki væri auglýstur
viðburðurinn.
Sönglitlum manni og kunnáttu-
lausum í tónfræðum fer best að
þegja um þennan lokaþátt. Þó á
einnig slíkur hlerari sinn tíma.
Fákænum heimilast að segja,
hvað þeim þykir fallegt. í þau átta
ár sem ég hef búið í Skálholti
þykist ég ekki hafa marga stund
betri lifað. Safnast þó saman í
Skálholtskirkju fremstu menn ís-
lands í greinum söngs og hljóma,
en ágætir menn úr fjarlægum
löndum einnig.
III
Fyrir hverju verulega vel
heppnuðu verki ræður að jafnaði
einn maður. Væri honum ekki til
að dreifa, færi hin besta samvinna
út um þúfur. „Söngdagar í Skál-
holti", sem nú voru haldnir öðru
sinni um Jónsmessuleytið, eru
tilorðnir að undirlagi Jónasar
Ingimundarsonar. Færni hans á
vettvangi tónmennta er öðrum
kunnugri en undirrituðum. Kenn-
arahæfileikar Jónasar og öldungis
frábær lipurð í leiðtogahlutverki
liggur hins vegar einföldum áhorf-
anda í augum uppi.
Aðspurður segir Jónas Ingi-
mundarson fólk það, er safnast
saman til „Söngdaga í Skálholti"
vera af öllu landinu. Einnig kveð-
ur hann það fylkja liði án tilefnis,
annars en gamans. Sú er von
Jónasar, að söngdagar þessir verði
árlegur viðburður fyrstu helgi
eftir 17. júní. Einnig á hann sér
þann draum, að annar kjarni
áþekkur myndist í fjarlægum
landsfjórðungi.
Þegar spurt er um tilgang þessa
athæfis, verður Jónasi létt um
mál: Spurningin er réttmæt. Hér
er ekki á ferð kór, er að staðaldri
komi saman, heldur sundurleitur
hópur, sem raunar verður að kór á
þeim þremur til fjórum dögum, er
hann hefur til ráðstöfunar, en
tvístrast síðan og hver maður fer
til síns heima. „Konsertinn" í
lokin vill Jónas setja á gæsalappir.
Þetta er ekki „konsert" í venju-
legum skilningi þess orðs, enda er
honum ekki á loft haldið. Tónleik-
arnir eru einungis eðlileg úttekt á
því, sem gestirnir hafa fengist við,
meðan þeir dvöldu í Skálholti.
Samsöngur þessi er fyrst og
fremst ætlaður þátttakendum
sjálfum, þótt allir séu velkomnir,
er líta vilja inn.
Hver er þá tilgangurinn? —
„Allt starf mitt er trúboð, mann-
rækt“, segir Jónas Ingimundarson.
„Menn gera mikið af því að sækja
tónleika, en fást minna við það að
koma saman sjálfir í gleðinni yfir
að vera til og njóta þess að syngja
og leika. Músík er í hópi mark-
verðustu fyrirbæra undir sólinni.
Fátt er betur til þess fallið að aga
persónuleikann og hefja hann til
flugs. Tilgang söngdaganna er því
að finna í því verki, sem hér er
unnið, og í ljúfri reynslu þátttak-
enda, ásamt þeim framförum er
þeir taka“.
Mannfagnaður og mannrækt
gætu trúlega verið einkunnarorð
„Söngdaga í Skálholti". Og hvoru
tveggja er til skila haldið af
óvenjulega hæfum fyrirliða.
IV
En Jónas Ingimundarson er
ekki einn að verki. „Hér er mikið
saman komið af undirstöðufólki",
segir Jónas. Kjarni hópsins var í
upphafi söngsveitin „Hljómeyki",
og mæddi undirbúningur fyrstu
„Söngdaga" mjög á því forystuliði.
Þar er að finna þau Halldór
Vilhelmsson, Rúnar Einarssson,
Guðfinnu Dóru Ólafsdóttur og
Áslaugu Ólafsdóttur. Ógleymdur
skal og Marteinn Hunger Frið-
riksson, sem að sínum hluta ber
uppi söngverkið af alkunnri snilld.
Fjölda áþekkra fyrirmanna er
að finna meðal þátttakenda, þótt
ekki verði taldir hér. Flestir lesa
nótur, og af því leiðir, að menn
læra á fáum dögum hin útsmogn-
ustu tónverk. Ófáir kunna að
handfjalla nokkurt hljóðfæri.
„Það er liður í leiknum að reyna
að músísera með það efni, sem
fyrir hendi er“, segir stjórnand-
inn. Hér eru á lofti flautur af
flestu tagi og fer hver pípari
óaðfinnanlega með sitt tól. Gömul
hljóðfæri skipa öndvegi, raket,
kornet og musette, og má lukka til
að leikmaður kunni að bera heiti
þessara instrúmenta sér í munn,
hvað þá heldur stafsetja þau. Þó
eru hér meðal annars á ferð
forfaðir trompetsins og náfrændi
óbósins, svo að einhvers sé getið,
sem almenningi lætur kunnuglega
í eyrum. Öllu er þessu saman
safnað í einn stað á hinum óform-
legu lokatónleikum söngliðsins.
Nokkrir láta lítið yfir sér, segj-
ast ekki lesa nótur að ráði, en
leggja við hlustir og læra af
hinum. En gleði þeirra virðist
engu minni en annarra. „Hér
gerast hinir ótrúlegustu hlutir,“
segir gömul leiksystir mín, sem
komin er á vettvang ásamt bónda
sínum. „Einnegin maðurinn minn
er farinn að yrkja". — Stökur og
limrur læðast á milli manna,
þegar hlé verður á hinni skipu-
lögðu glaðværð. Kætin ljómar í
hverju auga.
V
í tilefni þessa mannfundar hef-
ur Jónas Ingimundarson tekið
saman snotra bók, er hann nefnir
„Söngdaga 80“, en undirfyrirsögn
er „í Skálholti 19.—22. júní“. Hér
er m.a. að finna „Missa brevis“
eftir John Speight, Englending
sem búsettur er á Islandi og
vinnur við tónskóla Sigursveins D.
Kristinssonar. Að því verki er
unnið í Skálholti þessu sinni, og
verður sá þráður þó tekinn gaum-
gæfilegar upp síðar. „Messunni
stuttu“ fylgir „Vegsamið I)rottin“
eftir Heinrich Schút/,, tveggja
kóra verk, byggt á 100. sálmi
Davíðs. Fjöldi „smálaga“, sem
Söngstjórinn svo nefnir. er einnig í
bókinni, enda kemur á daginn, að
lokatónleikarnir endast rnönnum
liðlega hálfa aðra klukkusturtd og
eru svo fjölbreytilegir, að eftir-
vænting hlustandans vex með
hverju andartaki.
I fyrra var aðalverkefni „Söng-
daga í Skálholti" Re<iuiem eftir
Gabriel Fauré. Þessu sinni tekur
hópurinn fleiri meiri háttar verk
til meðferðar, þ.á.m. „Missa brev-
is“ eftir Haydn, „Litlu orgelmess-
una“, sem svo er nefnd. Aðalvið-
fangsefnið er þó „Pange lingua“
eftir Zoltan Kodály. Textinn er
alkunnur, saman settur af heilög-
um Tómasi frá Aquino og hefur
löngu öðlast fastan sess í íslenskri
altarisþjónustu í þýðingu Stefáns
Thorarensen: Tunga mín af hjarta
hijóði.
Það má teljast nokkur dirfska
að fella ný tónverk að svo fornum
texta og máttugum, sem löngu er
samgróinn öðrum hljómum i vit-
und tilheyrandans. Tilbeiðsla lík-
ama Krists og blóðs er einn dýpsti
leyndardómur heilagrar kirkju og
óvíða eru því efni betri skil gerð
en í nefndum texta. Hin íslenska
og hin latneska gerð þessa sálms
eiga sér hvor um sig tiltekna tóna.
Er það ekki bíræfni að ástunda
músíkalska tilraunastarfsemi
andspænis þeim hinum dýrasta
hlut?
Spyr sá sem ekki veit. Víst er
um það, að tónverk Kodálys var
þessu sinni ótvírætt hámark
„Söngdaga í Skálholti", enda skil-
aði hópurinn síglaði því með
þvílíkum afburðum, að örðugt er
að gera sér í hugarlund betri
árangur á svo skömmum tíma.
Skálholtsdómkirkja tók að sínum
hluta undir hina óviðjafnanlegu
lofgjörð kirkjuföðurins stór-
brotna. Guð var í sannleika ákall-
aður i Skálholti á þeirri stundu,
eins og svo löngum fyrr og síðar.
VI
Framangreind orð eru ekki ann-
að en dreifð þankabrot tileyranda,
er ekki gafst tóm til beinnar
þátttöku og ber takmarkað skyn á
það, sem fram fór. í upphafi var
þess getið, að góðir gestir gæði
fornan helgistað nýju lífi og veki
heimamenn af blundi. Sú varð
raunin á þessu sinni og greinar-
korn þetta er tilraun tii að þakka
þá vakningu. „En hvatki er mis-
sagt er í fræðum þessum", þá er
skylt að skrifa þau afglnp öll á
reikning greinarhöfundar eins, en
ekki söngstjóra eða annarra
komumanna.
Sérstök ástæða er að lyktum til
að bera lof á Jónas Ingimundarson
og samverkamenn hans fyrir þá
glaðværu fræðslustarfsemi, sem
„Söngdagar í Skálholti" raunveru-
lega eru. Markmið þessara tiltekta
er ekki það að miklast af árangri
úrvalsliðs og fá samandrifna
hlustendur til að falla í stafi. Hitt
vakir fyrir frantkvæmdamönnum
að ástunda gagnkvæma fræðslu og
uppörvun. „Söngdagar í Skálholti“
eru „alþýðlegir" í orðsins bestu
merkingu. Þar virðist sérhver sá
eiga heima, sem einfaldlega þykir
gaman að syngja og hefur yndi af
nokkurra daga samvist við annað
fólk. Jafnframt eru viðfangsefnin
tekin þeim tökum, að tæpast þarf
nokkur kunnáttumaður að telja
sér misboðið.
Skálholti, 4. júlí 1980
Heimir Steinsson