Morgunblaðið - 21.02.1986, Blaðsíða 24

Morgunblaðið - 21.02.1986, Blaðsíða 24
24 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 21. FEBRÚAR1986 ftöm&mibUtoib Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aostoöarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guömundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Aöalstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Askriftargjald 450 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 40 kr. eintakiö. Viðskiptin við Evrópubandalagið Meira er rætt um átak í útflutningsmálum okkar íslendinga nú á síðari tímum en oft áður. Unnið er að skipu- lagsbreytingum á þessu sviði til að nýta betur krafta hins opin- bera og einstaklinga. Ekki skal dregið úr mikilvægi þess, að skynsamlega sé staðið að öllu innra starfí í þessum málaflokki sem öðrum. Mestu skiptir þó, að við eigum sem hindrunalaus- astan aðgang að góðum mörk- uðum. Almennt þurfum við ekki að kvarta í því efni. Við eigum ekki undir högg að sækja vegna viðskiptahindrana á Banda- ríkjamarkaði, þótt þar geti verið blikur á lofti, ef illa er staðið að hvalveiðum hér á landi. Viðskiptin við Sovétríkin eru í of föstum skorðum að því er innflutning á olíu þaðan varðar. Þeir embættismenn, sem fara með stjórn þessara viðskipta hér á landi, halda alltof fast í þá úreltu skoðun, að því aðeins kaupi Sovétmenn vörur af okk- ur, ef við kaupum olíu af þeim. Ef orð Þorsteins Pálssonar, fjár- málaráðherra, hér í blaðinu í gær um viðskiptin við Sovétrík- in mega sín einhvers gagnvart íhalds- og afturhaldssemi þeirra, sem með stjórn sovét- viðskiptina fara, kunna ef til vill að verða stigin skref í rétta átt á því sviði. Mikilvægasta viðskiptasvæði okkar bæði að því er varðar útflutning og innflutning er Evrópubandalag- ið. Mikilvægi þess hefur síður en svo minnkað eftir að Spán- verjar og Portúgalir gengu í bandalagið nú um áramótin, þessar gömlu og góðu viðskipta- þjóðir okkar. Nú í vikunni samþykktu ut- anríkisráðherrar Evrópubanda- lagslandanna, að EFTA-ríkin, en í þeirra hópi er ísland, skuli njóta sömu kjara gagnvart Spáni og Portúgal og þau njóta gagnvart öðrum aðildarríkjum Evrópubandalagsins (EB). Um það efni gildir viðskiptasamn- ingur fslands við bandalagið, sem gekk í gildi fyrir iðnaðar- vörur 1973 og vissar sjávaraf- urðir 1976, með gildistöku hinn- ar frægu bókunar 6, eftir að samið var við Breta og Vestur- Þjóðverja um 200 mílurnar. Þessi samningur og bókunin gilda nú gagnvart Spáni og Portúgal og koma til fram- kvæmda á nokkrum árum, gildir í því efhi hið sama um okkur og önnur EFTA-ríki. Ekki verð- ur annað sagt en að viðskipta- samningurinn við Evrópubanda- lagið hafi reynst okkur vel. Á hitt hefur ekki verið lögð nægi- leg áhersla af hálfu íslenskra stjórnmálamanna að rækta víð- tækara samband við Evrópu- bandalagið. Kann það að tefja fyrir því nú, að við fínnum lausn á ágreiningi við það um tolla á saltfísk. í desember 1984 ákvað Evr- ópubandalagið að leggja á inn- flutningstoll á saltfisk, saltfisk- flök og skreið. 13% á óverkaðan og þurrkaðan saltfisk og skreið- ina, en 20% á saltfiskflökin. Þessi tollur hefur mikil áhrif á viðskipti okkar einkum við Port- 'úgal. Það er íslenskum útflytj- endum kappsmál, að hann sé ekki hindrun í viðskiptum við ríki Evrópubandalagsins. Þegar utanríkisráðherrar EB-land- anna ákváðu þau kjör, sem EFTA-ríkin njóta gagnvart Spáni og Portúgal, var því lýst yfir, að ekki verði um frekari tollaívilnanir til íslands að ræða nema þær tengist meiri rétti skipa frá EB-ríkjum til að veiða á Islandsmiðum. í þessum orð- um felst sem sé, að EB geti hugsanlega hliðrað til með toll- inn á saltfísknum, ef fleiri skip en fáeinir belgískir togarar fái að veiða innan 200 mílna lög- sögunnar. Þótt flestum ráðamönnum í aðildarríkjum Evrópubanda- lagsins hafí verið það ljóst fyrir 10 árum, að íslendingar vildu sitja einir að takmörkuðum físki við land sitt, er ólíkegt, að það sé ofarlega í huga þeirra, sem nú fara með sjávarútvegsmál í Evrópubandalaginu eða höfuð- borgum aðildarríkja þess. Nú þarf sem sé að hefja rækilega kynningu á sjónarmiðum okkar í þessum málum í höfuðstöðvum EB og hjá einstökum ríkis- stjórnum aðildarríkjanna. Ættu þeir íslenskir ráðherrar, sem sinna utanríkis- , viðskipta- og sjávarútvegsmálum að taka forystu í þessu kynningarstarfí. Til dæmis er sjálfsagt að nýta það til hins ítrasta fyrir íslenska hagsmuni, að viðskiptaráðherra okkar er formaður ráðherra- nefndar EFTA og hefur þ ví betri tækifæri en ella til að ræða viðskiptamál á evrópskum grundvelli. Baráttan fyrir afhámi salt- físktollsins hjá EB eða svo rúm- um innflutningskvótum, að hann skipti litlu í framkvæmd, er dæmigert verkefni, sem stjórnvöldum ber að sinna í út- flutningsmálum. Þau eiga hins vegar að gefa einstaklingum og fyrirtækjum þeirra tækifæri til að reyna kraftana í frjálsri samkeppni við heilbrigðar að- stæður. Verðbólgusamni aukinn kaupmát eftír ÓlafBjörnsson Á hinum langa ferli verðbólgunn- ar í íslenzku efnahagslífí hefír það oftar en einu sinni átt sér stað, að þegar gengið hefur verið frá nýjum kjarasamningum milli heildarsam- taka atvinnurekenda og launþega hafa báðir samningsaðilar en eink- um þó atvinnurekendur talið, að gerðir hafí verið svokallaðir „verð- bólgusamningar". Hvað í þessu felst er að vísu sjaldnast skilgreint, en flestir, sem þetta orð taka sér í munn, munu þó leggja í það þann skilning, að ein af forsendum samn- inganna sé áframhaldandi og jafn- vel vaxandi verðbólga. Nú er það yfírlýst stefna þeirra aðila, sem þátt hafa tekið f kjarasamningum þeim sem nú standa yfír, að forðast beri, með tilliti til fenginnar reynslu, að gera „verðbólgusamninga", en leggja hins vegar áherzlu á það, að semja um þann mesta kaupmátt launa er samrýmst geti því, að ekki komi til atvinnuleysis, og tryggja það, eftir því sem unnt sé, að sá kaupmáttur haldist. Ekki er ástæða til þess að draga í efa, að það sé skoðun bæði aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins, að semja beri þannig að verðbólgu sé haldið í skefjum. En mikill ágreiningur er enn um það, þegar þetta er skrifað, hvaða kaupmátt launa sé hægt að semja um og tryggja. Ekki verður hér reynt að gera tillögur um það hvernig þennan ágreining skuli leysa, enda verður slíkt auðvitað verkefni þeirra, sem að samningagerðinni vinna og greiðan aðgang hafa að beztu fáan- legum upplýsingum um ástand og horfur í í íslenzkum efnahagsmál- um. Hér verður að láta það nægja að drepa á fáein atriði, sem mér fínnst ekki hafi komið nægilega skýrt fram í þeim miklu umræðum, sem síðustu vikurnar hafa farið fram um kjaramálin. Hvers vegna verðbólga? í hagfræðikennslubókum er al- gengast að telja halla á fjárlögum meginorsök verðbólgu. Ef útgjöld ríkisins vaxa svo af einhverjum ástæðum að stjórnvöld telja sér ekki lengur fært að leggja á svo háa skatta, að nægi fyrir útgjöldum, er gjarnan gripið til þess ráðs, að taka lán í Seðlabankanum og þeir peningar svo notaðir til kaupa á vöru og þjónustu, sem ríkið þarf á að halda, t.d. vegna styrjaldar- ástands. Þar sem ekki er um auka- framleiðslu að ræða hlýtur verðlag- ið að hækka vegna hinnar auknu eftirspurnar af hálfu ríkisvaldsins. Kaupmáttur ráðstöfunartekna al- mennings hlýtur því að minnka, hvort sem um er að ræða launatekj- ur eða aðrar tekjur. Launþegar geta mætt slíku með því að knýja fram kröfu um hærra kaup, en þá tekur ríkið aðeins meiri lán í Seðla- bankanum og hindrar það þannig, að kauphækkanir komi fram f auknum kaupmætti og þannig gengur það koll af kolli. Verðbólgan er þannig dulbúin skattlagning, sem gerir ríkisvaldinu kleift að sölsa undir sig stærri skerf af þjóðar- framleiðslunni en áður. Verðbólga síðustu áratuga hér á landi hefir verið af nokkuð öðrum toga spunnin en þeim, sem hér hefír verið lýst, þó að stundum hafí verið um nokkurn fjárlagahalla að ræða á þvf tfmabili, þá hefír hann að jafnaði ekki verið verulegur þáttur í þróun verðbólgunnar. Það hafa því ekki verið greiðslu- vandræði ríkissjóðs, sem verðbólg- an hefír verið notuð sem tæki til þess að leysa, svo sem í ofangreind- um skóladæmum. En þar hafa komið til sögunnar önnur greiðsluvandræði, sem telja má að öðru fremur hafí legið til grundvallar fslenzku verðbólgunni, en það eru hin margumtöluðu greiðsluvandræði atvinnuveganna, sem svo mjög eru jaftian til umræðu er kjaradeilur standa yfír, svo sem nú á sér stað. Þó að enginn geti neitað því, að þörf atvinnuveganna fyrir aukið rekstrarfé þegar samið hefír verið um hærra kaup sé vandamál, sem krefst úrlausnar, þá mun það nú vera svo í okkar verðbólguþjóðfélagi, að forystu- menn launþegasamtakanna brosa góðlátlega að áminningum viðsemj- enda sinna um það, að ekki megi ofbjóða greiðslugetunni. Benda launþegarnir þá gjarnan á það, að þetta hafí þeir nú hlustað á árum eða jafnvel áratugum saman. En þegar samningar hafí verið gerðir, þá hafí þess aldrei í teljandi mæli orðið vart að atvinnurekendur ættu í vandræðum með að greiða hærra kaup, jafnvel þótt um mikla hækk- un á því hafí verið að ræða. Tvímælalaust er þetta rétt. En hvernig hefir atvinnurekendum tekizt að leysa þessi greiðsluvand- ræði, sem þeir láta í veðri vaka, að þeir hafi svo þungar áhyggjur af meðan samningar standa yfir? í fyrstu umferð eru það að jafhaði bankarnir, sem fjármagna þær kauphækkanir, sem um hefir verið samið. Ef viðskiptabankarnir telja sig að öðru óbreyttu ekki hafa bolmagn til þess að leggja fram nægilegt fé í þessu skyni, er leitað á náðir Seðlabankans, stundum með milligöngu ríkisstjórnarinnar. En bankalán þarf að endurgreiða og hvert eru þeir peningar sóttir? í verðbólguþjóðfélaginu, eins og því fslenzka, eru þeir fyrst og fremst sóttir í vasa neytendanna með því að velta kauphækkunum yfír í verð- lagið. En telja má að 95% neytenda eða jafnvel meira séu launþegar eða aðilar, sem mjög svipaða þjóðfé- lagslega aðstöðu hafa, svo sem bótaþegar almannatrygginga, eftir- launafólk, bændur og aðrir smáat- vinnurekendur. Verðbólguna má þannig í raun skoða sem hagstjórnartæki, sem notað er til þess að láta launþegana sjálfa greiða sér þær kauphækkan- ir, sem þeim með góðu eða illu hefír tekizt að knýja fram, en óraunhæfar eru að mati stjórn- valda. Þannig er það hindrað að raunlaun vaxi, hversu mikið sem kaupið kann að hækka að krónutali og að verulegu leyti fengin skýring á þvf leiða fyrirbrigði, að hagtölur sýna að þrátt fyrir það að kaup hafí síðustu 12—14 árin hækkað í krónum reiknað margfalt á við það, sem gerzt hefír í þeim löndum er við helzt berum okkur saman við, þá höfum við dregizt aftur úr reikn- að f kaupmætti launa eða á föstu verðlagi. Athyglisvert er, að á því tímabili, sem hér um ræðir, hafa allir 4 „gömlu" stjórnmálaflokkarnir, sem yfir lengri tíma hefir tekizt að ná fótfestu f þjóðfélaginu, verið við völd um skemmri eða lengri tfma án þess að séð verði að það hafi neinu teljandi breytt í þessum málum. Ekki er það þó mín skoðun að hér sé um að ræða eitthvert náttúrulög- mál, sem af leiði, að allar kaup- hækkanir hljóti á skömmum tfma að veltast yfir í verðlagið og verða þannig greiddar af launþegunum sjálfum sem neytendum. Sem betur fer er sú skoðun ekki rétt og má f því sambandi benda á það, að fyrir seinni heimsstyrjöld- ina, sérstaklega þó á gullfótartíma- bilinu, sem hélzt í flestum iðnríkjum fram á 4. tug aldarinnar, var fylgt stefnu í peninga- og gengismálum, sem gerði atvinnurekendum ókleift að velta kauphækkunum, sem um var samið, yfir f verðlagið. Þó að ísland hafi að vísu ekki verið á gullfæti síðan í byrjun fyrri heims- styrjaldar átti það sama við hér á landi fram að síðari heimsstyrjöld. Þá var aðvörun atvinnurekenda til formælenda launþega um það, að gera ekki kröfíir, sem ofbyðu greiðslugetu atvinnuveganna tekn- in alvarlega, því að þeir vissu að jafnvel þótt það tækizt að knýja fram óraunhæfar kauphækkanir, þá yrði afleiðing þess atvinnuleysi. Nú eru þeir að vísu fáir, sem í alvöru dettur í hug að endurreisa gullfótinn, en í þeim löndum, þar sem verðbólga er hófleg, segjum innan við 10% á ári, eru kjarasamn- ingar jafnan á þeim grundvelli, að atvinnurekendur greiði kauphækk- anir þær, sem um semst, af ágóða sínum, en velti þeim ekki yfír í verðlagið. Af þessu leiðir, að kröfu- gerð launþegasamtaka í þeim lönd- um þar sem slíkri stefnu er fylgt, er jafnan, reiknað í hundraðstölum, aðeins brot af því, sem gerist í verðbólgulöndunum, svo sem ís- landi, Tyrklandi og flestum ef ekki öllum Suður-Ameríkuríkjum. Þetta þarf ekki að koma á óvart, því að ef atvinnurekendur geta jafhharðan sótt þær kauphækkanir, sem þeir semja um, í vasa launþeganna sjálfra gætu þeir sinna hagsmuna vegna greitt næstum hvaða kaup sem er í krónum reiknað. Ef verð- bólgan er ekki orðin óviðráðanleg með öllu fylgir henni gjarnan sá kostur að hún dregur úr atvinnu- leysi, eins og við íslendingar höfum gjarnan hælt okkur af, þegar við höfum borið okkur saman við ná- granna okkar. Hins vegar fer kaup- máttur launa gjarnan lönd og leið og óarðbær fjárfesting leggur al- menningi gjarnan þungar byrðar á herðar, því að verðbólgan kippir að meira eða minna leyti fótum undan allri skynsmlegri áætlanagerð, bæði á vegum einkaaðila og opinberra aðila. En hér er að finna skýringuna á þvf, sem minnst var á hér að framan, að verðlag og kaupmáttur launa á því tfmabili, sem hér hefir verið rætt um, virðist í storum dráttum hafa þróast óháð því hverj- ir farið hafa með völd í landinu. Þetta er ekki vegna þess, að stjórn- málaleiðtogar okkar séu allir sam- an, óháð því hvar þeir eru í flokki, loddarar og hræsnarar, sem lofí launþegum gulli og grænum skóg- um, þegar þeir eru í stjórnarand- stöðu, en fylgja svo stefnu meira eða minna andstæðri hagsmunum launafólks, þegar þeir eru seztir f valdastóla, heldur er skýringin sú, að þeir telja hættu á atvinnuleysi ef atvinnurekendur séu neyddir til þess að taka á sig einhvern umtals- verðan hluta þeirra kauphækkana sem um hefir verið samið. Þetta mat getur auðvitað verið rétt, og flestir munu sammála um það að næg atvinna sé mikilvægt markmið í efnahagsmálum. En spurningin er sú, hvort slíku markmiði sé ekki hægt að ná eftir einhverjum betri leiðum en verðbólguleiðinni. Hve mikið getur kaup- mátturinn aukizt? Eins og getið var í upphafi grein- ar þessarar er um þetta verulegur ágreiningur milli aðila vinnumark- aðarins f launadeilum þeim, sem nú standa yfír og kemur það í sjálfu sér ekki á óvart því að forsendur þær, sem hægt væri að byggja skynsamlega niðurstöðu á, verða

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.