Morgunblaðið - 28.06.1998, Page 6

6 SUNNUDAGUR 28. JÚNÍ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
ERLENT
Nýs þings
bíða erfíð
verkefni
IpEr'9 baksvið
s /
Ibúar N-Irlands eiga nú sitt eigið þing í
fyrsta sinn síðan 1972 en þá afnámu
bresk stjórnvöld heimastjórn þeirra í
kjölfar blóðugra átaka á strætum borga
og bæja. Davíð Logi Sigurðsson, sem
fylgdist með kosningunum í Belfast, seg-
-----7---------------------------------
ir N-Ira eygja þá von að stjórnmál muni í
framtíðinni snúast um hagsmunamál en
ekki hvaða kirkju menn tilheyri.
Reuters.
OFBELDI hefur einkennt norður-írsk stjórnmál undanfarna ára-
tugi. Nú binda íbúar vonir við að breyting verði á og að hermenn
gráir fyrir járnum verði ekki lengur algeng sjón á götum Belfast.
Þessir norður-írsku drengir létu hins vegar viðbúnað hersins ekki á
sig fá heldur brugðu á leik.
JOHN Hume, leiðtogi hóf-
samra kaþólikka (SDLP),
fagnaði sigri á fóstudag
þegar ljóst varð að flokkur
hans yrði stærstur flokka á N-ír-
landi. Flokkurinn fékk flest at-
kvæði í fyrsta sæti en þessi at-
kvæði dugðu ekki til að veita
flokknum flest sæti á þinginu
vegna flókins kosningafyrir-
komulags. Sambandsflokkur Ul-
ster (UUP) fékk flest sæti á
þinginu en kom þrátt fyrir það
illa út úr kosningunum og þetta
er í fyrsta sinn sem hann er ekki
stærsti stjómmálaflokkur N-ír-
lands. Skýringuna er að fínna í
þeim klofningi sem varð meðal
sambandssinna í afstöðunni til
páskasamkomulagsins.
Þingið nýja kemur saman á
miðvikudag í fyrsta skipti og má
búast við rafmögnuðu andrúms-
lofti því ekki einungis em menn
meðvitaðir um hversu sögulegur
sá fundur verður heldur ber þess
einnig að minnast að þarna koma
saman í mörgum tilfellum fjand-
vinir miklir. Þingið velur sér
fyrsta ráðherra, eða forsætisráð-
herra, og annan ráðherra, eða
aðstoðarforsætisráðherra, en
hvorki þingið né 12 manna ríkis-
stjóm, sem skipuð
verður fulltrúum allra
flokka í samræmi við
lgörfylgi þeirra, hefur
hins vegar eðlilega
starfsemi fyrr en undir
lok ársins.
Engar ákvarðanir verða tekn-
ar á þinginu nema fyrir liggi
meh-ihluti bæði kaþólikka og
mótmælenda. Er þinginu ætlað
að taka við einstökum málaflokk-
um (landbúnaði, efnahagsáætlun-
um, menntamálum, umhverfis-
málum, fjármálum og heilbrigð-
ismálum) en bresk stjómvöld í
London hafa áfram tiltekin mál á
sinni könnu, svo sem utanríkis-
mál og vamarmál. Rétt til skatt-
heimtu mun n-írska þingið einnig
hljóta á endanum. Fyrir lok októ-
ber verður þingið að hafa sett á
stofn samráðsnefndir með írsk-
um stjómvöldum í Dublin og
mun ekki fá full völd yfir eigin
málum fyrr en því er lokið. Jafn-
framt verður stoftiuð nefnd með
írum, Wales-búum, Skotum og
Englendingum sem á sér fyrir-
mynd í Norðurlandaráðinu.
Um leið og heimastjórn er sett
á fót á N-írlandi dregur mjög úr
umsvifum þeirra bresku embætt-
ismanna sem stýrt hafa svæðinu
síðan 1972. Orðrómur um að Mo
Mowlam, N-írlandsmálaráð-
herra, láti senn af embætti og
færi sig um set innan bresku rík-
isstjórnarinnar hefur því enn
skotið upp kollinum, öllu hávær-
ari en fytr. Paul Bew, prófessor
við Queens-háskóla í Belfast og
sérfræðingur um n-írsk stjóm-
mál, kvaðst í samtali við Morgun-
blaðið alls ekki telja útilokað að
þessi orðrómur ætti við rök að
styðjast. Þegar þingið n-írska
hæfi fulia starfsemi um eða eftir
næstu áramót auk ríkisstjórnar
yrði embætti N-írlandsmálaráð-
herra allt annað og valdaminna
en það er nú. „Það liggur í hlut-
arins eðli að Mowlam, sem gegnt
hefur æðsta embætti n-írsku
stjómsýslunnar, hafi líklega tak-
markaðan áhuga á að sitja áfram
á ráðherrastóli eftir að völd
hennar og áhrif hafa mjög verið
minnkuð. Það er ekki óeðlilegt
við þau umskipti sem verða um
næstu áramót að nýr maður taki
við nýju og mjög breyttu emb-
ætti.“
Gengið er að því vísu
að David Trimble, leið-
togi UUP, taki við emb-
ætti forsætisráðherra
strax í næstu viku en
áhöld eru um hvort
John Hume muni láta
tilnefna sig í embætti aðstoðar-
forsætisráðherra. Talsverðar lík-
ur eru taldar á því að Hume til-
nefni í staðinn Séamus Mallon,
varaformann flokksins, í þetta
embætti. Paul Bew benti á, í áð-
umefndu samtali við Morgun-
blaðið, að Hume sæti ekki aðeins
á breska þinginu heldur einnig á
Evrópuþinginu og Evrópumálin
hefðu lengi átt hug hans allan.
„A það ber einnig að líta að
Hume er ekki heilsuhraustur
maður og á auk þess marga góða
vini á Evrópuþinginu. Hann er
sennilega fullkomlega sáttur við
að ljúka ferli sínum þar eftir að
hafa nú séð pólitískar væntingar
sínar og langtímamarkmið ræt-
ast á N-írlandi.“
Er því ekki útilokað að þessi
„arkitekt“ friðar á N-írlandi,
sem barist hefur undanfarin
þrjátíu ár fyrir jafnrétti og betri
samskiptum milli kaþólikka og
mótmælenda, verði fyrstur til að
yfirgefa sviðið. Hitt er ekki held-
ur útilokað að Hume taki við
embættinu en láti arftaka sínum
það eftir fyrr en síðar.
Margar hindranir hafa
verið yfirstignar
A föstudagskvöld, þegar kom-
in var mynd á hvemig þingið
nýja yrði mannað og ljóst var að
nægilega margir stuðningsmenn
páskasamkomulagsins höfðu
valist til þingsetu til að þingið
geti skammlaust hafið störí', litu
fréttaskýrendur óhjákvæmilega
til baka. Var það álit manna að
nú væri ekki nema ein megin-
hindrun í veginum fyrir því að N-
írland eignaðist sitt eigið þing og
lýðræðislega heimastjórn, þar
sem sætu fulltrúar allra hópa
samfélagsins, sem telst einmitt
forsenda þess að við taki tiltölu-
lega friðsamlegt samfélag af of-
beldi síðustu þrjátíu áranna.
Það er deilan um afvopnun
öfgahópa eins og IRA, UVF og
UDA, sem nú er stærsta vanda-
málið. Það vandar málið að
stjórnmálaarmur IRA, Sinn
Féin, vann í kosningunum á
fimmtudag góðan sigur og 17
fulltrúa á þinginu. Ef ákvæðum
páskasamkomulagsins er fylgt
ætti þessi stuðningur að gefa
Sinn Féin rétt á tveimur ráð-
herrum í nýrri tólf manna ríkis-
stjóm N-írlands. Margir sam-
bandssinnar eiga erfitt með að
sætta sig við þá tilhugsun og það
er hún, ásamt ákvæði um lausn
allra IRA-fanga innan tveggja
ára, sem olli því að sambands-
sinnar klofnuðu í tvær fylkingar í
afstöðunni til páskasamkomu-
lagsins. Þessi klofningur á enn
eftir að valda David Trimble
vandræðum því áfram munu
verða áhöld um umboð hans
meðal sambandssinna.
Staðreyndin er sú að IRA hef-
ur ekki fengist til að ljá máls á
afvopnun, hvað þá að herinn hafi
lýst því yfir að stríði hans sé lok-
ið. Gerry Adams, leiðtogi Sinn
Féin, var á föstudag krafinn um
yfirlýsingu þess efnis að „stríð-
inu væri lokið“. Sem fyrr snéri
hann spurningunni við og spurði
hvenær breski herinn, sem verið
hefur á N-írlandi síðan 1969 í
óþökk lýðveldissinna, hygðist af-
vopnast og lýsa yfir vopnahléi.
Adams benti á að hann hefði ver-
ið lýðræðislega kjörinn á þingið
og því væri ekki for-
svaranlegt fyiir David
Trimble og aðra leið-
toga UUP að neita að
ræða beint við forystu
Sinn Féin.
Það á eftir að koma í
ljós hvort Gerry Adams tekur
sæti í ríkisstjórn við hlið
Trimbles. Ljóst er að ekki aðeins
þeir sem voru andstæðir sam-
komulaginu eiga erfitt með að
kyngja því að svo stöddu. Hljóta
menn að verða að treysta á að
þessi hindrun verði yfirstigin líkt
og tekist hefur að yfirstíga aðrar
hindranir hingað til. Það hefur að
vísu ekki tekist slysalaust. Marg-
ir hafa látið líf sitt eða tapað ást-
vinum á þeirri leið en það er
raunveruleg tilfinning flestra á
N-írlandi að staðan sé sannar-
lega önnur og betri nú en hún
hefur verið áður. Þarf ekki annað
en líta til þess að Gerry Adams
og David Ervine, leiðtogi sam-
bandsflokksins PUP, sem er
stjómmálaarmur öfgasamtak-
anna UVF, haga sér nú sem
virðulegir stjómmálamenn. Er
ekki laust við að margir séu farn-
ir að trúa því að þeim sé alvara
er þeir segjast vilja ganga lýð-
ræðisleiðina.
Venjan er sú að miða við
Downingstrætis-yfirlýsingu
Johns Majors, þáverandi forsæt-
isráðherra Bretlands, og Alberts
Reynolds, þáverandi forsætisráð-
herra írlands, árið 1993 þegar
þeir reyndu að skapa skilyrði þar
sem IRA yrði kleyft að lýsa yfir
vopnahléi. Þetta gerðu þeir vita-
skuld aðeins af því að þeir höfðu
rökstudda vitneskju um það frá
John Hume, leiðtoga hófsamra
kaþólikka (SDLP), og annarra að
Gerry Adams, leiðtogi Sinn Féin,
vildi raunverulega feta þennan
stíg.
Vopnahléið kom, eins og menn
höfðu vonað, en illa gekk að
koma friðarviðræðum á koppinn,
hindranir vom í veginum og
vopnahléinu lauk á nýjan leik á
dramatískan hátt í febrúar 1996.
Sem fyrr verður því að taka lítil
skref í einu og leitast við að yfir-
stíga þær hindranir sem upp
koma, byggja brýr milli ekki ein-
ungis stjórnmálamanna sem áður
fyrirlitu hvem annan heldur
einnig milli venjulegra borgara.
Drumcree-gangan framundan
En þótt íbúar N-írlands hafi
nú valið menn til forystu og þótt
víst sé að þingið nýja komi sam-
an í fyrsta skipti á miðvikudag er
ekki þar með bundinn endi á ára-
tugalöng átök á N-írlandi. Ljóst
er að starfsemi þingsins verður
enginn dans á rósum. Enn er
erfitt að trúa þeirri tilhugsun að
Gerry Adams og David Trimble
eigi eftir að sitja saman í ríkis-
stjóm. Trimble þarf líka að feta
vandrataðan stíg til að sameina
flokk sinn á nýjan leik.
Handan homsins er síðan
Dmmcree-gangan svokallaða.
Undanfarin þrjú sumur hafa
brotist út átök á Garvaghy-veg-
inum í Portadown þar sem kaþ-
ólskir íbúar hennar hafa mót-
mælt harðlega göngu Oraníu-
reglunnar í gegnum hverfið und-
ir þeim formerkjum að verið
væri að troða á réttindum þeirra
og að Oraníumenn hefðu það eitt
að markmiði að sýna kaþólikkum
hver hefði völdin nú sem
endranær. Gangan fer fram
næstkomandi sunnudag og hefur
ekki tekist að finna lausn á deil-
unni því Óraníumenn neita harð-
lega að ganga nokkra aðra leið
frá kirkjunni í Drumcree en nið-
ur Garvaghy-veginn. Fulltrúar
Óraníureglunnar sögðu reyndar
í vikunni sem leið að þeir væru
sannfærðir um að nefnd sem tók
til starfa fyrr á árinu, og ætlað
er að hlutast til um deilur sem
þessa, hafi ákveðið að
göngunni skuli beint
aðra leið. Þetta munu
Óraníumenn illa geta
sætt sig við ef rétt er.
Hvorugur aðili er
semsé á þessari stundu
reiðubúinn til að gefa eftir. Að
vísu hafa menn vonað að í ljósi
breyttra aðstæðna á N-írlandi,
þar sem annað andrúmsloft ein-
kennir stjómmálin en áður,
myndu deiluaðilar sýna skynsemi
og finna lausn á deilu sinni. Óvíst
er hins vegar hvemig þeim mál-
um lyktar á þessari stundu.
Erfiðar hindranir hafa verið í
veginum síðan 1993, þegar John
Major og Albert Reynolds sendu
frá sér Downingstrætis-yfirlýs-
inguna, og þótt fáir hefðu þorað
að spá því fyrirfram þá hafa þær
verið yfirstignar. Enn eru hins
vegar ljón í veginum og ef til vill
verða atburðir næstu vikna, þeg-
ar „göngutíðin" nær hámarki,
hinn raunverulegi prófsteinn á
friðarferlið á N-Irlandi, sem haft
hefur mikinn byr í seglin undan-
farna mánuði.
Eðlileg
starfsemi
hefst í lok
ársins
Deilan um
afvopnun
stærsta
vandamálið