Morgunblaðið - 28.06.1998, Qupperneq 12

12 SUNNUDAGUR 28. JÚNÍ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
vatnahlaup verða. Von um að geta
þá séð með einhverjum fyrirvara
slíkar náttúruhamfarir. Þarna
kemur inn í mikið skjálftanet sem
verið er að koma upp. Þessvegna
var gríðarmikið um boranir í
jökulinn í þessari ferð. En nánar
verður sagt frá rannsóknunum í
sérramma.
Leiðangursmenn voru býsna
fjölskrúðugur hópur. Auðséð er að
komið er upp mjög samstaett lið
með dreifð verkefni út um jökul-
inn. Þama var Hannes Haraldsson
vatnamælingamaður með öflugan
snjóbíl Landsvirkjunar, sem hefur
verið í þessum ferðum síðan 1975
og hafði í ár verið á jöklum síðan í
apríl. Þama var jöklafræðingurinn
Guðfinna Aðalgeirsdóttir, nýkomin
frá þriggja ára námi í Alaska og
vinnur nú með Helga Björnssyni
að sérstöku verkefni til að gera lík-
an af jöklinum, sem hún heldur
áfram með ásamt þriðja manni,
Hilmari Guðmundssyni jöklafræð-
ingi, í Sviss í haust og annar ungur
jarðfræðingur Þórdís Högnadóttir
frá Raunvísindastofnun við snjó-
þykktarmælingar, þyngdarmæl-
ingar o.f.l. Og þarna spókaði sig
um hólinn Wes Le Masurier frá
Coloradoháskóla að pikka í mó-
bergið og með aðstoð Snævars
Guðmundssonar að sækja sýni í
hamra Grímsvatna og Gjálp.
Þarna var Fiona Darbyshire frá
Cambridge í samvinnuverkefni
með Bryndísi Brandsdóttur um sí-
ritandi skjálftamælingar í jökulin-
um, að sækja diska í mælana og
tengja töivuveri í skálanum, býsna
oft í símasambandi við Brydísi
slasaða í bænum og tölvumenn í
Bandaríkjunum og Bretlandi.
Þarna var á eldstöðvunum Finnur
Pálsson verkfræðingur með ís-
sjána sem þróuð hefur verið í
Raunvísindastofnun
og Helgi Björnsson
hefur getað kortlagt
landið undir jökli
með. Og þama var
Þorsteinn Jónsson
bifreiðasmiður, sem
öllu reddar, vélum,
tækjum og rafmagni
ef ekki vill virka, svo
og fleiri „allt muligt
menn“ úr ýmsum fógum. Má þar
nefna arldtektinn Halldór Gísla-
son, tækifræðinginn Grím Sigur-
jónsson og Jósep Hólmjám sem
gekk í öll verk, og snillingana und-
ir stýri á þessum sérbúnu jeppum
á stóru hjólunum sem komast allt,
Eirík Kolbeinsson. Áma Pál Áma-
son og Suðurheimskautsfarann
Frey Jónsson með sinn einstaka
bílnsem hafði fyrir brottfórina sent
út umburðarbréf til Toyotaumboða
um að hann væri farinn í frí á
Vatnajökli „með tengdamömmu
sinni“, útlendum til mestu furðu.
En þama var auðvitað Inga Jökla-
móðir“ Ámadóttir, sem var með í
ferðum ásamt manni sínum Herði
heitnum Hafliðasyni frá því áður
en fyrsti skálinn var byggður 1957
og á nú böm i jöklaferðum á Is-
landi og við boranirnar á Græn-
un um gosið og með þeim frétta-
maður Sjónvarps.
Það þótti mér einstaklega
skemmtilegt að enn ríkir í vorleið-
angri sá upphaflegi andi, að áhuga-
fólk og vísindamenn í ýmsum
greinum blandast og tekur þátt
sem einn maður og að enn er
áhersla á að ferðimar séu
skemmtilegar, enda mundu sjálf-
boðaliðar varla að öðmm kosti
endast í slíkt slark í áratugi. Pró-
fessor Wes Le Masurier frá
Colorado-háskóla, sem var með í
leiðangrinum til að skoða móberg-
ið á Grímsfjalli og hið nýja efni úr
gosinu, spurði mig á planinu við
Raunvísindastofnun við brottför-
ina, þegar hann sá allt þetta lið
sem var að búa sig af stað hvernig
væri með mat. Eg sagði honum að
ferðanefndin undir fomstu Sjafnar
Sigsteinsdóttur hefði keypt allar
þessar matarbirgðir í voldugu
kössunum og þegar upp væri kom-
ið mundu allir leggja lið við
matseld og framreiðslu. Hann hef-
ur verið við móbergsrannsóknir á
Suðurskautinu og víðar og spurði
efablandinn: Allir? Það verður
gaman að sjá hvemig það virkar!
En tveimur dögum seinna á jökli
var hann farinn að grípa í kaffí-
uppáhellingu og uppþvott, búinn
að sjá að vísindamenn sem aðrir
taka til hendi og allt gengur þetta
átakalaust og liðlega fyrir sig.
Mikill munur er nú að hægt er að
sækja heita vatnið út í pottinn
góða, því mér er minnisstætt hve
lítið vatn kom jafnan úr miklum
snjó í pottunum yfir gasinu áður.
Enn er þó farið sparlega með vatn-
ið og hver þurrkar sinn disk með
bréfþurrku áður en honum er skil-
að.
Líklega era ókunnugir van-
trúaðir á
að allt
þetta fólk
geti kom-
ist fyrir
með allt
sitt bardús
í einum
skála. En
nýi skálinn
er svo hag-
anlegur að
rúmt er um
tvo í koju og
neðri bálkar
gætu jafnvel
rúmað þrjá,
svo hver get-
ur fundið sér
og sínum
svefnpoka
pláss á beði.
Sá sem fyrstur
skríður úr
poka að morgni
fer að hella upp
á, hljóðlega svo
hver geti vakn-
að með sínum
hraða. Síðan
dreifast menn
hver til sinna
verka út á jökul-
inn. Þegar komið
BASLAÐ með heitavatnsborinn, sem vildi festast í öskulögum í ísnum
í útfallinu austan Grúnsvatna. Jöklafræðing-
urinn Guðfinna Aðalgeirsdóttir og Jósef
Hólmjám voka yfír bornum.
Vorferð á litandi
. ■
landi. Og þarna var tiltækur
hjúkmnarfræðingurinn Þóra
Karlsdóttir og Jóna Bryndís Guð-
brandsdóttir.
Konurnar í hópnum tóku til
hendi í skála og úti á ísnum, vora
röskar við að moka upp, bera
klaka og bræða hann í tunnu með
heitavatnsbunu í bræðsluvatn á
óseðjandi ísborinn. Þetta gefur
kannski hugmynd um fjölbreytni
liðsins og era þó ekki allir upptald-
ir. Ein er stétt jöklafara í miklum
uppgangi, blaðamenn. Þar hafði
undirrituð enga samkeppi í ferðum
fyrstu áratugina, 1959-1983, en nú
voru í leiðangrinum tvær aðrar
blaðakomur, Jóhanna Einarsdóttir
frá Útvarpinu og Valgerður Jó-
hannsdóttir frá Degi, auk þess
sem birtist heilt lið danska sjón-
varpsmanna í framhaldsefnissöfl-
teWertspmngin,^^
er í hús að kvöldi, oft eftir kalsamt
slark dagsins, er ómetanlegt að
komast í heitt gufubaðið og þar þá
æði þröngt á þingi.
Vísindi á
köldum klaka
Ishellan á Grímsvötnum hefur
lækkað, enda hljóp spýja úr vötn-
unum í vetur og 350 m þykk íshell-
an ekki komin í fulla hæð. Hún er
talsvert sprangin, svo fara verður
með gát þegar haldið er þangað
niður til mælinga. Leiðin er vel
fær, þarf þó að fara nær Grímsfjalli
en áður var vegna útrásarinnar.
Þama markar austast í vötnunum
fyrir útrásinni sem veitti vatninu
frá Gjálp í gosinu, svo hratt að þar
um fór eins og heilt Þingvallavatn á
einni viku.
Þrátt fyrir ærin verkefni og að
hægt gekk í fyrstu að bora fyrir
vatnsþrýstimælana, þar sem bor-
inn vildi festast í öskulögum,
ákvað leiðangursstjórinn Magnús
Tumi einn daginn að allir yrðu að
fá tækifæri til að fara inn í gos-
gjána og sjá þetta undur meðan
hægt er. Var fólk að skiptast á að
fara í smáhópum í jeppunum að
gjánni við Gjálp og síðan lóðsað á
snjósleðunum langleiðina inn í
botn.
Við gjána stóðum við 70 metram
neðar en jökullinn var fyrir gosið.
Gjáin sem myndaðist af vatns-
rennslinu teygir sig hátt í 4 km leið
að Grímsvötnum. Jökullinn hefur
þegar skriðið yfír fjallið sem mynd-
aðist í gosinu og reis 270 metra yfir
jökulbotnin. Það er nú alveg hulið
jökli, en mikil aska frá gosinu er í
íshömrunum beggja vegna gjárinn-
ar sem stefnir suðvestur í Grím-
svötn. Þó hún hafí eitthvað víkkað
út er tignarlegt að halda inn eftir
þessari gjá með öskuborna ísvegg-
ina á báðar hliðar. Innst í botninum
virðist djúpur gígur. Hvergi skynj-
ar maður betur ógnaröflin allt í
kring um sig.
Svo vildi til í þessum þjóðflutn-
ingum að ég beið góða stund ein
uppi á jökulbungunni með útsýni
inn eftir gjánni, með hvíta óendan-
lega jökulbreiðuna til allra átta og
ekki nokkurt hljóð frá bílum eða
fólki. Alger þögn. Þeirri tilfinn-
ingu er ekki hægt að lýsa. Eg kall-
aði til þeirra sem síðast fóru í
jeppa að skila til hinna hvar þeir
hefðu síðast séð þessa konu sitj-
andi á jöklinum, ef hún skyldi
ganga í jökulinn eins og gefið er í
skyn í þekktri bók að hent geti
sögukonu og þyki eftirsókanar-
verð sæla.
En fyrr en varði var maður far-
inn að humma veraldleg jöklaljóð:
„Grímsvötnin þau eru góður stað-
ur. Faría, faría. Þangað fer eng-
inn óvitlaus maður, faría, faría...“
Og upphafið að Jöklamannaljóði
Sigurðar Þórarinssonar, sem
ávallt hitti naglann á höfuðið:
„Mórall í borginni aflaga er, og
ástin á landinu þverrandi fer.
Engan á jöklunum hafa menn hitt,
sem hefur ei dásamað „föðurland"
sitt ...“
Ævar Petersen segir af sér formennsku villidýranefndar
Andvíg’ur undanþágu
til að nota eiturefni
ÆVAR Petersen fuglafræðingur
hefur sagt af sér formennsku í ráð-
gjafamefnd um villt dýr sem
starfar á vegum umhverfisráðu-
neytisins. Ingimar Sigurðsson,
skrifstofustjóri í umhverfisráðu-
neytinu, sagðist telja að með upp-
sögninni væri Ævar að mótmæla
undanþágu sem umhverfisráðherra
veitir æðarræktendum til notkunar
á eiturefninu Fenemal. Ævar væri
andvígur notkun efnisins og ósátt-
ur við þá ákvörðun að veita undan-
þágurnar. „Hann er á móti því að
verið sé að eitra og það er sjónar-
mið. En maður sem er í opinbera
starfi og hefur tekið að sér opin-
bera stjómsýslu verður að haga
sér í samræmi við leikreglur og það
hefur hann ekki gert,“ sagði Ingi-
mar.
Ingimar sagði einnig að ásakanir
á hendur umhverfisráðuneytinu og
ráðherra um að verið væri að
brjóta lög og alþjóðasamninga með
veitingu undanþágunnar stæðust
ekki. Lög frá 1994 kveði á um að
ákveðnar aflífgunaraðferðir og
notkun lyfja og eiturefna séu bann-
aðar, en ráðherra sé heimilt að
veita undanþágur. „Ráðherra gefur
leyfí fyrir notkun eitursins
Fenemal á þeim forsendum að talið
sé nauðsynlegt að halda vargfugli í
skefjum við æðarvörp, eins og gert
hafði verið í 20 ár fyrir gildistöku
laganna.
Það er búið að kanna hvort það
séu önnur skaðminni efni til og að
mati færastu manna, eins og ég
nefni Þorkel Jóhannesson, okkar
helsta sérfræðing í eiturefnafræð-
um, og Eiturefnasvið Hollustu-
vemdar ríkisins, hefur ekkert ann-
að efni komið fram. Hins vegar hef-
ur ráðuneytið farið þess á leit við
Náttúrufræðistofnun íslands að
hún geri tillögur um hvernig
standa eigi að rannsókn á eiturefn-
um til útrýmingar á vargfugli sem
framkvæmd er í sumar og ráðu-
neytið vænti tillagna á næstu dög-
um. Ráðherra hafi hins vegar
ákveðið að í ár skyldi Fenemal
reynt og um leið yrði kannað
hvemig yrði best að standa að
þeim málum hér eftir.
í þrjú ár höfum við beðið eftir
niðurstöðu nefndar sem Ævar hef-
ur verið í og átti að gera tillögur
um efni sem nota mætti við útrým-
ingu á vargfugli. Nefndin hefur
ekki skilað áliti, þannig að það var
ekki hægt að bíða lengur með að
taka ákvörðun í þessu máli.“
Fimm veitt undanþága
Ingimar sagði að undanþágur
væru einungis veittar með ströng-
um skilyrðum. Ráðuneytið væri
bundið skyldu um að gera grein
fyrir því hvernig efnið væri notað
samkvæmt Álþjóðasamningum
sem ísland hefði gerst aðili að.
Ráðherra hefði veitt fimm aðilum
undanþágu til að nota efnið í ár, og
ein umsókn væri enn óafgreidd.
Efnið mætti hins vegar ekki nota
lengur en til 10. júlí vegna loka
varptíma. Undanþágur væru ein-
göngu veittar í tih-aunaskyni og
fylgja þyrfti svo ströngum skilyrð-
um að einungis sex aðilar hefðu
sótt um undanþágu.
„Þar sem skipunartíma ráðgjaf-
arnefndar um villt dýr, sem Ævar
sagði sig úr fyrr í vikunni, átti að
ljúka 1. júlí nk. mun ekki þurfa að
veita honum lausn frá starfi því ný
nefnd verður skipuð frá og með
þeim tíma með nýjum formanni.
Og ég vil taka fram af gefnu tilefni
að undanfarnar vikur hefur nefnd-
in ekki tekið fyrir erindi sem ráðu-
neytið hafði sent til hennar. For-
maðurinn endursendi erindið með
afsögn sinni í stað þess að láta
varaformann kalla nefndina saman
til að afgreiða málið. Þetta tel ég
ámælisverða og ólíðandi stjórn-
sýslu, því í nefndinni era fleiri en
hann,“ sagði Ingimai' að lokum.
Ekki náðist í Ævar Petersen í
gær vegna málsins.