Morgunblaðið - 28.06.1998, Side 28

28 SUNNUDAGUR 28. JÚNÍ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 28. JÚNÍ 1998 29
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI
FRAMKVÆMDASTJÓRl
RITSTJÓRAR
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
NÝIR TÍMAR Á
N ORÐUR-ÍRL ANDI
AEINU ári hafa orðið ótrúleg
umskipti á Norður-írlandi.
Blóðugar deilur, sem virtust
óleysanlegar, hafa verið leystar,
a.m.k. í bili og vonandi á reynslan
eftir að leiða í ljós, að það verði til
frambúðar. Páskasamkomulagið
svonefnda var samþykkt í þjóðar-
atkvæðagreiðslu með yfirgnæf-
andi meirihluta atkvæða og í
þingkosningunum, sem fram fóru
sl. fimmtudag, fengu þeir flokkar,
sem fylgjandi voru samkomulag-
inu, einnig yfirgnæfandi meiri-
hluta atkvæða.
Á Norður-írlandi hafa því ver-
ið stigin fyrstu skrefin til nýrra
tíma. Öllum er ljóst, að lítið má
út af bregða en eigi að síður gefa
þeir áfangar, sem náðst hafa í
tvennum kosningum, sterkar
vonir um framhaldið. Um langan
aldur var deilan á Norður-írlandi
talin óleysanleg. Með sama hætti
hafa menn lengi verið vondaufir
um, að samkomulag geti tekizt á
milli ísraela og Palestínumanna.
Þótt hægt gangi í Miðausturlönd-
um er ástandið þar þó betra en
það var. Tony Blair, forsætisráð-
herra Breta, hefur hins vegar
náð ótrúlegum árangri á skömm-
um tíma í málefnum Norður-ír-
lands.
Sáttargerðin á Norður-írlandi
er eitt af afrekum síðari hluta
aldarinnar í okkar heimshluta.
Deilurnar hafa verið svo heiftúð-
ugar, djúpstæðar og hatrammar
að þær hafa verið nánast óskiljan-
legar fyrir þá, sem utan við
standa. Nú bíður hins vegar mikið
starf þeirra, sem taka við stjórn-
arforystu á Norður-írlandi í kjöl-
far þingkosninganna. Þeir sem
þar koma mest við sögu eiga hins
vegar allir mikið undir því að vel
takist til og þess vegna má búast
við að þeir leggi sig alla fram.
Úr því að hægt hefur verið að
ná svo langt í að koma á friði á
Norður-írlandi, sem virtist fyrir
nokkrum misserum óhugsandi, er
það áreiðanlega hægt annars
staðar. I Evrópu á það fyrst og
fremst við um þau ríki, sem fyrr-
um voru sameinuð í Júgóslavíu.
Þar hefur náðst ákveðinn árangur
en deilumálum þar er ekki lokið. I
Miðausturlöndum hefur þrátt fyr-
ir allt tekizt að halda friðarferlinu
í gangi, alltjent á þann hátt að
ekki hefur komið til nýrra stór-
felldra hernaðarátaka. Þar eins
og annars staðar vega Bandaríkin
þyngst. Athyglisvert er að Banda-
ríkjamenn komu mjög við sögu í
lausn deilunnar á Norður-írlandi
og þeir eiga allan heiður af því að
friði var komið á í Bosníu. Friðar-
samningar í Miðausturlöndum
eru óhugsandi án þeirra. Skýring-
in á þessari sérstöku stöðu
Bandaríkjamanna er auðvitað sú,
að þeir hafa annars vegar þá fjár-
muni, sem til þarf en hins vegar
þann hernaðarlega styrk, sem er
ógnun við þá, sem vilja ekki vera
til friðs og mundu engum öðrum
hlýða en þeim, sem hefur afl til
þess að fylgja afstöðu sinni eftir.
Þótt samskipti á milli Islend-
inga og Ira hafi ekki verið mikil
eru tilfinningatengsl á milli þess-
ara tveggja þjóða og m.a. af
sögulegum ástæðum. Það er okk-
ur Islendingum því fagnaðarefni,
að svo virðist sem Irar geti nú
búizt við betri tímum, þegar fram
líða stundir.
VIÐBRÖGÐ
í NOREGI
NORSK stjórnvöld hafa lítið
látið frá sér heyra um dóm-
inn í Sigurðarmálinu svonefnda.
Hins vegar mælir norska blaðið
Stavanger Aftenblad áreiðanlega
fyrir munn margra Norðmanna,
þegar það segir í forystugrein
um þetta mál: „Burtséð frá því,
hvort þeir hefðu átt að læra bet-
ur á gervihnattakerfið áður en
þeir sigldu inn í lögsöguna var
málið svo lítilfjörlegt að það rétt-
lætti ekki svo hörð viðbrögð af
hálfu Norðmanna. Vonandi hafa
norsk stjórnvöld lært af málinu.
Svona kemur maður ekki fram
við góða granna.“
Það mun koma í ljós, hvort
norsk stjórnvöld hafa lært af
málinu. Ákveði þau að halda mál-
inu áfram fyrir dómstólum er það
vísbending um að norska ríkis-
stjórnin hafi lítinn áhuga á að
leysa deilumál landanna með
friði. En það er vissulega tími til
þess kominn. Úr því að írar gátu
leyst sín deilumál, hljóta Norð-
menn og Islendingar að geta
samið um fiskveiðar á Norður-
Atlantshafi.
MER ER NÆR AÐ
halda að guðstrú Jón-
asar og afstaða hans
til forsjónarinnar séu
hvað augljósast ortar
inní kvæðið um grá-
tittlinginn þar sem
liann setur sjálfan sig í spor guðs
og andar á frosinn fuglinn svo að
hanri lifi en sjálfur er hann einnig
í sporum grátittlingsins; þar sem
kalinn drengur leggst niður á kalt
svellið og leggur lítinn munn á
þunnan væng fuglsins til að þíða
hann og leysa þrek hans úr læð-
ingi. Þetta gerist í síðari hluta
kvæðisins þegar skáldið hefur lýst
þvi hvernig hann lék sér ungur að
stráum og austanstæðir laufvindar
blésu á hausti æsku hans. Þá skall
á það hret sem varð ungri hríslu
næstum ofviða en hún lifði þó af
því að drottinn skóp okkur gott
hjarta og drengurinn átti að dýrin
sín, hrútinn og trippið hana Toppu,
og jiau þreyja með honum hretið.
Þau eru aleiga hans. En þá gengur
harm framá fuglinn ósjálfbjarga og
finnur samsvörun í náttúrunni sem
vaipar í senn ljósi á aðstöðu hans
og afstöðu:
Kalinn drengur i kælu
á kalt svell, og ljúft fellur,
l.agdist niður og lagði
litinn munn á væng þunnan.
Þfddi allvel og eyddi
illutn dróma með stilli
sem að frostnóttin fyrsta
festi með væng á gesti. -
Þannig er ástatt um þá báða,
fuglinn og skáldið unga, að þeir
mega ei losast nema á þá sé andað
hlýju sem leysir af þeim fjötra
hretsins.
Lítill fugl skaust úr lautu,
lofaði guð mér ofar,
sjálfur sat eg í lautu
sárglaður og með tárum.
Feildur em eg við foldu
frosinn og má ei losast;
andi guðs á mig andi,
ugglaust mun eg þá hugg-
ast.
Mér virðist augljóst að Jónas sé
að yrkja um sjálfan sig þegar fyrsta
frostnóttin lamaði vængjatakið við
sviplegt andlát föður hans. Eins og
hann leysir sjálfur fuglinn í lófa
sínum, þannig leikur guðs andi um
hann þar sem hann liggur frosinn
og vængjatakslaus við jörðina. Jón-
as orti einnig um föðurmissinn í
Saknaðarljóði sem fyrr getur og þá
í svipuðum anda og í Grátittlingn-
um. I Saknaðarljóði segir hann and-
lát föður síns hafi verið fyrsti og
sárasti missirinn; það var sorgin
þyngst, en guðfögur sól á næstu
grösum.
En drottinn ræður, það eru loka-
orð Saknaðarljóðs.
í bréfi til J. Steenstrups, dags. í
Reykjavík 5. nóv. 1841, minnist
Jónas á grátittlinginn og segir að
til sé um hann smáanekdóta þar
sem því sé haldið fram að hann liggi
á bakinu meðan hann sofi og teygi
annan fótinn upp í loft í öryggis-
skyni, ef svo kynni að fara að hi-
minninn hryndi meðan hann svæfi.
Minnstur fugla átti hann að vernda
jörðina. Þannig spyrnir Jónas einnig
við fótum í ljóðum sínum þegar
umhverfið er of nærgöngult og
ástæða til að verja sál sína utanað-
komandi þrýstingi. En honum tókst
eins og grátittlingnum að semja sig
að þimninum.
Ólafur Davíðsson segir ranglega
í skýringum við Úrvalsrit Sigurðar
Breiðfjörðs sem Einar Benediktsson
setti saman, að grein Jónasar Hall-
grímssonar um eðli og uppruna
jarðar í fyrsta hefti Fjölnis sé eftir
franska vísindamanninn G. Cuvier,
en hann var heimsfrægur náttúru-
fræðingur á dögum Jónasar. í Fjölni
er fullyrt að Jónasi látnum að grein-
in sé eftir hann og þarf ekki að fara
í grafgötur um það.
Ólafur Davíðsson ruglar saman
ritgerð Jónasar um uppruna jarðar
og þýðingu hans á grein eftir Cuvi-
er sem birtist í öðrum árgangi Pjöln-
is, 1836, og heitir Af eðlisháttum
fiskanna. I grein Sigurðar Stein-
þórssonar prófessors framan við IV
bindi Ritverks Jónasar Hallgríms-
sonar, Skýringar og skrár, leggur
hann meðal annars útaf Fjölnis-
grein Jónasar um uppruna jarðar
og segir að ritgerðin sé „hið eina
sem Jónas birti á íslenzku um jarð-
fræði; hún lýsir jafnframt heims-
mynd hans og víðfeðmri almennri
þekkingu við upphaf námsins. Og
í lokin er ofurlítill kafli um ísland,
sem lýkur með eins konar stefnuyf-
irlýsingu Jónasar: „Auðnist höfundi
þessara blaða að sjá ísland aftur
og skoða það nokkuð til hlítar, mun
hann leitast við síðar meir að skýra
frá aldri þess og eðli.“
Jónas var því vei undirbúinn úr
skóla, eins og Sigurður segir, til
að takast á við fyrirhugað ævistarf
sitt, en ritgerðir þeirra Sigurðar og
Arnþórs Garðarssonar prófessors
sem skrifaði um dýrafræðinginn
Jónas Hallgrímsson, einnig framan
við þetta IV bindi ritsafns Jónasar,
sýna svo að ekki verður um villzt
hvað Jónas var merkur náttúru-
fræðingur og hefði m.a. flýtt rann-
sóknum í jöklafræði uin hálfa öld
hefði hann lifað. Sigurður fullyrðir
að ritverk hans sýni „að hafi Jónas
verið á undan samtlð sinni sem
skáld, þá var hann kynslóð eða
kynslóðum á undan öðrum löndum
sínum sem vísindamaður, því verk
hans beindust að því að fá yfirsýn
í tíma og rúmi — að hinu „kvantitat-
ífa“.“ Þegar Jónas féll frá, 37 ára
að aldri, hafði hann sáð til stórra
afreka eins og Sigurður segir, og
komið að uppskeru. „Hann hafði
kunnáttuna, áhugann og gögnin til
að gera stóra hluti“, segir Sigurður
Steinþórsson í grein sinni.
M.
HELGI
spjall
REYK JAVÍ KURBRÉF
Laugardagur 27. júní
VIÐ STÖNDUM ber-
sýnOega á vegamótum
í heilbrigðismálum.
Uppsagnh' hjúkrunar-
fræðinga, neyðará-
standið, sem blasir við
á sjúkrahúsum um
miðja næstu viku, ef
ekkert verður að gert, vísbendingar um að
fleiri starfshópar á sjúkrahúsum muni
fylgja í fótspor hjúkrunarfræðinga, allt
sýnir þetta að þanþol starfsmanna heil-
brigðiskerfsins vegna niðurskurðai’ á fjár-
veitingum er búið. Þetta er skiljanlegt.
Niðurskurður ár eftir ár, kröfur um meiri
niðurskurð, lokanir deilda, verkföll og
kjaradeilur hafa sett svip sinn á heilbrigðis-
þjónustuna á þessum áratug.
Það var óhjákvæmilegt að gi-ípa til nið-
urskurðar og aukins aðhalds í upphafi
þessa áratugar. Efnahagskreppan var ein
hin mesta á þessari öld. Ríkissjóður var um
skeið rekinn með gífurlegum halla. Útgjöld
í heilbrigðiskerfinu jukust ár frá ári. Það
voru augljós rök fyrir meira aðhaldi. En nú
verður þjóðin að horfast í augu við, að
lengra verður ekki gengið.
Raunar hafa margir þeirra, sem átt hafa
erindi á sjúki’astofnanir, spurt sjálfa sig,
hvernig starfsfólk sjúkrahúsanna gæti yfir-
leitt hugsað sér að vinna þau erfiðu störf,
sem mæta því á hverjum degi, fyrir ekki
hærri laun. Það er t.d. augljóst, að það er
gífurlegt álag fýrir starfsfólk, bæði andlegt
og líkamlegt, að vinna á öldrunardeildum
og hugsa um gamalt fólk, eða Alzheimer-
sjúklinga, eða starfa á geðdeildum, svo að
dæmi séu nefnd. Það útheimtir Iíka mikla
þekkingu og hæfni að starfa á skurðstofum
og taka þátt í flóknum skurðaðgerðum, svo
að nefnd séu dæmi úr allt annam átt.
Skattgreiðendur standa frammi fyrir
því, að þessa þjónustu og aðra er ekki leng-
ur hægt að fá fyrir þá fjármuni, sem hingað
til hafa verið lagðir fram til að tryggja að
hún stæði til boða þeim, sem á henni þurfa
að halda. Fólkið, sem hefur þessa menntun,
er ekki lengur tilbúið til að vinna þessi verk
íyrir þá greiðslu, sem í boði er. Það vill
heldur leita að annam vinnu og eins og at-
vinnuástandið er nú fer tæpast á milli mála
að hún er í boði, auk þess sem fólk með þá
menntun og starfsreynslu, sem hér um
ræðir, á kost á starfi á sínu sviði í nálægum
löndum.
Þá má spyrja, hvort það sé kostur að
draga enn úr þeirri þjónustu, sem heil-
brigðiskerfið veitir. Svarið er augljóst: sá
kostur er ekki fyrir hendi. Við höfum byggt
upp heilbrigðisþjónustu, sem er að mörgu
leyti mjög fullkomin, þótt henni sé að sumu
leyti ábótavant eins og búast má við. Skoð-
anakannanir, sem gerðar hafa verið, benda
ótvírætt til þess, að mikill meirihluti þjóð-
arinnar sé því fylgjandi að hér verði haldið
uppi heilbrigðiskerfi, sem jafnast á við það
bezta í heiminum.
Þá er ekki óeðlilegt að spurt sé, hvort
skattgreiðendur séu reiðubúnir til að
greiða hærri skatta til að tryggja svo full-
komna heilbrigðisþjónustu. Svör við þeirri
spurningu liggja ekki fyrir en hún hefur
reyndar líka komið fram í sambandi við
skólakerfið. Það gæti hins vegar verið fróð-
legt að sjá hver viðbrögðin yrðu ef þeir
tekjuskattar, sem landsmenn greiða, þ.e.
tekjuskattur til ríkisins og útsvar til sveit-
arfélaga, yrðu sundurgreindir á þann veg,
að ákveðin skattprósenta gengi til heil-
brigðiskerfisins og skólanna. Þá vissu
skattgreiðendur hvaða peningai- færu í
heilbrigðisþjónustuna og í skólana og þá
væri auðveldara að taka afstöðu til þess,
hvort menn væru tilbúnir til að taka á sig
aukin útgjöld af þessum sökum.
Líklegt má telja, að ef ríkisstjórnin legði
til almenna skattahækkun með þeim rök-
um að hún ætti að ganga til heilbrigðis-
þjónustunnar, yrðu undirtektir misjafnar.
Ef hins vegar sá hluti tekjuskattanna, sem
gengi til heilbrigðiskerfisins, yrði sérstak-
ur skattur má búast við að undirtektir yrðu
aðrar. Slíkri sundurgreiningu mundi fylgja
ákveðin staðfesting fyrir almenning á því
að peningarnir færu þangað en ekki annað.
Úmræður um þetta efni eru nauðsynleg-
ar. Þjóðin er nýkomin út úr erfiðri kreppu.
Góðæri er í landinu. Miklar vonir standa
tU, að hægt verði að reka ríkissjóð með
myndarlegum tekjuafgangi, þannig að
hægt verði að borga niður skuldir frá
kreppuárunum og vinna gegn þenslu í
efnahagslífinu. Aukið fé til heilbrigðisþjón-
ustunnar við þær aðstæður, sem nú ríkja
verður ekki tekið frá öðrum en skattgreið-
endum. Rökin fyrir því, að þeir eigi að taka
á sig auknar byrðar af þeim sökum eru
mörg. Þær kynslóðir, sem nú eru í blóma
lífsins og afla mikilla tekna, bera ákveðnar
skuldbindingar gagnvart þeim, sem eldri
eru. Hverjum dettur í hug, að synir og
dætur og bai’nabörn vilji ekki leggja fram
þá fjármuni, sem nauðsynlegir eru til þess
að tryggja öldruðum foreldrum viðunandi
þjónustu á sjúkrahúsum? Hverjum dettur í
hug, að aðstandendur Alzheimersjúklinga,
sem hafa upplifað hvað þeim sjúkdómi
fylgir, séu ekki reiðubúnir til að leggja
fram aukið fé til að tryggja þeim mann-
sæmandi þjónustu og umhverfi? Hverjum
dettur í hug, að þeir sem kynnast því, sem
fylgir krabbameini, vilji ekki leggja fram fé
til þess að hægt sé að sinna þeim sjúkling-
um sem bezt? Og svo mætti lengi telja. En
þeir sem leggja þessa fjármuni fram þurfa
að hafa sannfæringu fyiir því að þeir gangi
til þeirra þarfa, sem um er að ræða en fari
ekki í einhver allt önnur útgjöld hins opin-
bera.
Hér skal fullyrt, að almennar og opnar
umræður um þessi mál mundu leiða í ljós
vilja skattgreiðenda til að taka á sig auknar
byrðar til þess að halda uppi fullkominni
heilbrigðisþjónustu og greiða starfsfólki
hennar viðunandi laun, svo lengi sem full
vissa væri um hvert peningarnir færu.
ÞEGAR STAÐIÐ
er frammi fyrir vanda
af því tagi, sem nú
blasir við í heilbrigð-
Áhrifin á
launakerfið
iskerfinu, hafa menn ekki sízt áhyggjur af
því, að launabreytingar á einum stað muni
leiða af sér keðjuverkanir annars staðar.
Og þær áhyggjur eru skiljanlegar enda
sýnir reynslan, að launakröfur byggjast
ekki sízt á samanburði á milli stétta og
starfshópa. En þó er ekki allt sem sýnist í
þessum efnum.
Hér í blaðinu í gær, föstudag, mátti lesa
viðbrögð Þórarins V. Þórarinssonar, fram-
kvæmdastjóra Vinnuveitendasambands ís-
lands, þegar Morgunblaðið spurði hann
hvaða áhrif hugsanlegar launahækkanir til
hjúkrunarfræðinga mundu hafa á hinum
almenna vinnumarkaði. Um þetta sagði
framkvæmdastjóri VSI: „Það er barna-
skapur að ímynda sér að það hafi ekki áhrif
og valdi ekki ólgu á vinnumarkaðinum í
heild, ef stórir hópar starfsmanna, sem
hafa gert kjarasamning, geta með upp-
sögnum, sem hafa allt útlit ólöglegrar
vinnustöðvunar, knúið fram samninga um
hærra kaup.“
Þetta er að sjálfsögðu hið hefðbundna
svar við spurningu af þessu tagi og á und-
anförnum árum hefur það augljóslega verið
rétt. En nú er staðan svolítið flóknari.
Hvaða áhrif hefur það haft og hvaða ólgu
hefur það valdið á vinnumarkaðnum, að
það er nánast ótrúlegt launaskrið í fjár-
málastofnunum og tölvugeiranum? Það
vita allir, sem vita vilja, að í verðbréfafyrir-
tækjunum hefur verið að þróast launakerfi,
sem er tengt árangri. Þetta þýðir, að ein-
stakir starfsmenn fá sérstaka þóknun nái
þeir ákveðnum árangri í þeim viðskiptum,
sem þeir vinna við. Eins og við mátti búast
er þetta launakerfi að ryðjast inn í banka-
stofnanir, a.m.k. á einhverjum sviðum inn-
an þeirra. Þetta hefur í raun þýtt, að í fjár-
málageiranum er nú umtalsvert launa-
skrið, sem tryggt hefur ákveðnum hópi
starfsmanna verulegar launabætur um-
fram það, sem um hefur verið samið á hin-
um almenna vinnumarkaði. Hið sama hefur
gerzt í tölvugeiranum m.a. vegna þess, að
hæfir starfsmenn á því sviði eru ekki á
hverju strái. Raunar er þetta að gerast á
fleiri sviðum. Sagt er að auglýsingastofur
berjist um svokallaða gi'afíska hönnuði og
launakjör þeiiTa í samræmi við það.
Launaskrið í þessum greinum er til kom-
ið vegna þess, að þama eru á ferðinni
starfshópar með ákveðna sérþekkingu. Það
er ekki offramboð á fólki með þessa sér-
þekkingu, hvort sem er í fjármálalífinu,
tölvuþjónustu eða í grafískri hönnun, svo
að dæmi séu nefnd. Það er heldur ekki of-
framboð á hjúkrunarfræðingum, að ekki sé
talað um hjúkrunarfræðinga með ákveðna
sérþekkingu, svo sem í rekstri skurðstofa.
Hver eru rökin fyrir því, að hægt sé að
horfa fram hjá launaskriði í þeim greinum,
sem nefndar voru hér að framan, en ekki ef
það sama gerist á sjúkrahúsunum. Ein-
hverjir mundu segja, að rökin væru þau, að
launaskriðið væri í einkageiranum en öðru
máli gegni um opinbera geirann. En þetta
er ekki svo. Það er launaskrið hjá opinber-
um fýrirtækjum. Mörg fjármálafyrirtækj-
anna eru í opinberri eigu. Þar má að sjálf-
sögðu nefna Landsbanka, Búnaðarbanka
og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins en
þar að auki eiga viðskiptabankarnh’ tveir
mörg dótturfyrh’tæki á fjármálamarkaðn-
um, þar sem launaskriðið er á fullri ferð
ekki síður en í einkafyrirtækjunum.
Af þessum sökum eru svör Þórarins V.
Þórarinssonar ekki einhiít. Þau eru rétt
svo langt sem þau ná en þau segja ekki alla
söguna. Það er auðvitað ljóst, að allar
launabreytingar ýta undir launakröfur
annai-s staðar, en í þessu tilviki er ekki
hægt að taka starfsfólk sjúki-ahúsanna út
úr og benda á það vegna þess, að það sama
hefur verið að gerast annars staðar og
þ. á m. hjá fyrírtækjum í ríkiseigu. I þeim
efnum breytir engu, þótt þau hafi verið
gerð að hlutafélögum.
í fyiTnefndu samtali við Morgunblaðið
segir framkvæmdastjóri VSÍ: „Raunar skil
ég ekki af hverju þessi staða er komin upp.
Eg hélt, að í samskiptum á sjúkrahúsun-
um, rétt eins og í fyrirtækjunum, ætti að
vera verulegt svigrúm til samninga um
breytingar á vinnufyrirkomulagi og öðrum
atriðum við framkvæmd vinnunnar, sem
gætu gefið færi á meiri framleiðni, sem
komi fram í hækkuðu kaupi.“
Spurningin er sú, hvort svo langt hefur
verið gengið í hagræðingu og niðurskurði á
sjúkrahúsunum á undanförnum árum, að
lengra verði ekki komizt að óbreyttum að-
stæðum. Að eina leiðin til þess að ná enn
meiri árangri í þessum efnum sé sú, að
fram farir róttækur uppskurður á því
sjúkrahúsakerfi, sem við höfum byggt upp,
m.ö.o. að um einn hátæknispítala verði að
ræða en ekki tvo. Fyrir nokkrum mánuð-
um og misserum fóru fram töluverðar um-
ræður um þetta mál, sem fyrst og fremst
einkenndust af þeim miklu hagsmunum,
sem í húfi eru fyrir einstaka starfshópa á
sjúkrahúsunum. Þeir hagsmunahópar
töldu sig að vísu vera að tala fyrir hönd
sjúklinganna, sem þurfa að leita eftir þjón-
ustu sjúkrahúsanna.
Yalkostir í
heilbrigðis-
kerfinu
MEÐ UPPSOGN-
um sínum hafa hjúkr-
unarfræðingar knúið
fram umræður um
heilbrigðiskerfið og
framtíð þess, sem út
af fyrir sig er gagnlegt að fari fram. En inn
í þær umræður er nauðsynlegt að taka
ábendingar, sem fram hafa komið í áþekk-
um umræðum á undanförnum árum um
nauðsyn þess að byggja upp einkarekna
valkosti í heilbrigðisþjónustu.
íslenzkt þjóðfélag er orðið margfalt fjöl-
breyttara en það var fyrir aldarfjórðungi.
Þetta á við um öll svið þjóðlífsins. Það er
ekkert athugavert við að sú fjölbreytni
endurspeglist líka í heilbrigðiskerfinu. Við
hvað er átt, þegar talað er um valkosti í
heilbrigðiskerfinu?
Það er átt við, að þeir sem þurfa að leita
aðstoðar lækna eða annarra á því sviði eigi
fleiri kosta völ. Morgunblaðið hefur marg-
sinnis bent á það augljósa dæmi, að þegar
Morgunblaðið/Rax
STROKKURI HAUKADAL
langir biðlistar eru eftir ákveðnum aðgerð-
um á sjúkrahúsum eigi fólk að geta ráðið
því, hvort það vill kaupa þá þjónustu ann-
ars staðar og borga hana fullu verði. Nú er
raunar hægt að gera það með því að fara til
útlanda og ef rétt er skilið ber heilbrigðis-
kerfinu að gi’eiða a.m.k. hluta þess kostn-
aðar. Hvers vegna ekki að bjóða upp á
sömu þjónustu hér?
Þeir sem snúast gegn slíkum hugmynd-
um setja þær í pólitískt samhengi og telja
að með slíku fyrirkomulagi væri verið að
skapa stéttaskiptingu meðal sjúklinga.
Þeir, sem gætu borgað, nytu forréttinda
fram yfu’ aðra. Ólafur Ólafsson landlæknir
hefur ekki sízt verið óþreytandi við að
halda fram þessu sjónarmiði. En um þetta
má segja tvennt: I fyrsta lagi á fólk að geta
valið um það, hvort það eyðir peningunum
sínum í sólarlandaferð eða læknisaðgerð,
svo að dæmi sé nefnt. Það er ekki verið að
búa til nein forréttindi með því, að þjóðfé-
lagsþegnar eigi slíkt val. I öðru lagi er ekki
óeðlilegt, að einstaklingar eigi þess kost að
geta keypt tryggingar hjá tryggingarfélagi
vegna hugsanlegra læknisaðgerða með
sama hætti og fólk getur keypt margvísleg-
ar aðrar tryggingar. Hvers vegna ekki að
kaskótryggja sjálfan sig eins og bílinn
sinn? Ef mönnum sýnist svo.
Þá eru ótalin þau rök, að slíkir einka-
reknir valkostir í heilbrigðiskerfinu mundu
létta mjög álagið á hinu opinbera kerfi,
stytta biðlista og þar með bæta þjónustu
við þá, sem á þeim eru.
Það er að verða til vísir að slíkum val-
kosti. En þeir munu tæpast blómstra og fá
að njóta sín, nema það verði hin opinbera
stefna í heilbrigðismálum, að samfélagið
telji þá þróun sjálfsagða og eðlilega á þessu
sviði sem öðrum. Og að það verði til skipu-
lega upp byggt kerfi trygginga og þjónustu
á þessu sviði.
Með einum eða öðrum hætti hljóta
stjórnvöld að leysa þá deilu, sem nú er uppi
á sjúkrahúsunum. Staðan er sú, að þótt
sjúklingarnir yrðu sendir heim mundi það
valda slíkri þjóðfélagslegri röskun, að við
það verður ekki búið. En jafnframt er
þetta mál kjörið tilefni til að taka upp á ný
umræður um framtíðarþróun heilbrigðis-
kerfisins á víðtækum gi’undvelli.
„Hér skal fullyrt, að
almennar og opnar
umræður um þessi
mál mundu leiða í
ijds vilja skattgreið-
enda til að taka á sig
auknar byrðar til
þess að halda uppi
fullkominni heil-
brigðisþjdnustu og
greiða starfsfdlki
hennar viðunandi
laun, svo lengi sem
full vissa væri um
hvert peningarnir
færu.“