Morgunblaðið - 26.08.1998, Blaðsíða 25

MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 26. ÁGÚST 1998 25
AÐSENDAR GREINAR
SKOÐUN
200
Vaxtafótur
0% 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14%
800
Myndln sýnir
Veggjald og
vaxtafót sem
grelða
Hvalfjarðargöng |
upp á 18, 50 og
100 árum.
Veggjald
1200
1000
400
600
Gjaldtaka
í Hvalíjarð-
argöngum
NÚ HAFA marg-
umrædd Hvalfjarðar-
göng verið opnuð.
Ennþá heyrast há-
værar raddir sem
telja veggjaldið um
þau of hátt. Er hægt
að lækka veggjaldið
án þess að ávöxtunar-
krafa hluthafa og lán-
ardrottna sé skert?
Það er einkum tvennt
sem vert er að nefna.
I fyrsta lagi mætti
lengja endurgreiðslu-
tíma ganganna. Það
eru allar líkur á því að
Hvalfjarðargöngin
verði nothæf um lang-
an tíma. Átján ára endurgreiðslu-
tími er stuttur í því samhengi. Með
lengingu endurgreiðslutímans
mætti lækka veggjaldið, fjölga
með því notendum fyrstu 18 árin
og fá fleiri kynslóðir til að greiða
i
Með lengingu endur-
greiðslutímans, segir
Vífill Karlsson, mætti
lækka veggjaldið.
fyi-ir þá þjónustu sem þeim verður
veitt. Með þessu móti aukast sam-
félagsleg áhrif þessarar sam-
göngubyltingar auk þess sem lík-
legt er að forsendur fyrir gjald-
töku verði hvort eð er fyrir hendi
eftir 18 ár. Þá mun þjóðin verða
fjölmennari og ökutækjaeign
landsmanna þ.a.l. meiri, með aukn-
um líkum á umferðarhnútum við
göngin. Veggjaldi hefur verið beitt
til þess að losa um umferðarhnúta
af þessu tagi með góðum árangri.
Með hærra verði er skilið á milli
umferðar sem hefur meiri þörf fyr-
ir göngin og þeirrar sem hefur
minni þörf fyrir þau.
I öðru lagi mætti endurfjár-
magna þann hluta lánanna sem
fengin voru snemma á fram-
kvæmdatímanum. I upphafi fram-
kvæmda var mikið um óvissuþætti
sem nú hefur verið rutt úr vegi.
Lánardrottnar Spalar hafa aug-
ljóslega þurft að taka mið af því
þegar samið var um lánskjör. Við
endurfjármögnun á fjárfestingu
sem hefur langt um færri óvissu-
þætti ætti því að vera hægt að
komast að hagstæðari kjörum.
Útreikningar byggðir á gögnum
Spalar ehf. sýna hvað veggjaldið
þarf að vera við gefinn vaxtafót
(discount rate) og endurgreiðslu-
tíma. Meðal forsendna má nefna
1.500 bíla umferð á dag fyi’sta árið
sem vaxa myndi um
2,3% á ári að jafnaði
út endurgreiðslutím-
ann, 97 milljóna króna
rekstrarkostnað á ári
og 14% ávöxtunar-
kröfu hluthafa. Ef
vaxtafótur byggist á
samsetningu lána og
eigin fjár þá er hann
8,38%. Myndin sýnir
samband vaxtafótar
og veggjalds fyrir þrjá
mismunandi endur-
greiðslutíma. Á mynd-
inni sést að við leng-
ingu endurgreiðslu-
tímans úr 18 árum í 50
má lækka meðaltals
veggjald um 259 krónur eða úr 969
í 710 (pfla A). Það er 27% lækkun.
Þetta myndi gefa okkur 730 kr.
veggjald fyrir fólksbfla sem hefðu
ekki nein afsláttarkjör. Myndin
sýnir einnig að frekari lenging
endurgreiðslutíma um 50 ár myndi
ekki skila neinni verulegri lækkun
til viðbótar.
Ef vaxtafótur byggist á sam-
setningu lána og eigin fjár getur
endurfjármögnun ganganna haft
áhrif á hann til lækkunar. Sjá má á
myndinni að lækkun vaxtafótar
myndi lækka lágmarks veggjald
enn frekar. Þess ber þó að geta að
fjármagnsmarkaðurinn kynni að
krefjast hærri ávöxtunar fyrir
lengri endurgreiðslutíma en draga
má í efa að það vegi upp lækkun af
fyrrgreindum sökum vegna þess
að áður en borun hófst var um
töluvert áhættusama fjárfestingu
að ræða. Á myndinni sést að við
lækkun vaxtafótar um 1 prósentu-
stig, úr 8,38% í 7,38, má lækka
meðaltals veggjald um 83 kr. eða
úr 710 í 627 (pfla B). Það er frekari
lækkun um tæp 12%. Þetta myndi
gefa okkur 645 kr. veggjald fyrir
fólksbfla sem hefðu ekki nein af-
sláttarkjör.
Bent hefur verið á tvo þætti sem
renna stoðum undir töluverða
lækkun veggjalds Hvalfjarðar-
ganga án þess að ávöxtunarkrafa
hluthafa skerðist. Það eru lenging
endurgreiðslutíma og endurfjár-
mögnun í ljósi minni áhættu. Hér
hafa aðeins tveir þættir verið reif-
aðir. Nefna mætti fjölda samfé-
lagslegra kostnaðarliða sem lækka
ef vegfarandi velur göngin í stað
fjarðar. Hér má nefna minni slysa-
tíðni, mengun og slit á vegum og
ökutækjum. Hér er því upplagt
tækifæri til þess að færa fjölda
fólks verðmæti án þess að nokkur
gjaldi fyrir það.
Höfundur er hagfræðingur og lekt-
or við Samvinnuháskólann að
Bifröst.
Vífill
Karlsson
SAMSKIPTI ÍSLENSKA
JÁRNBLENDIFÉLAGSINS HF.
OG LANDSVIRKJUNAR
FELOGUM sem
skráð eru á Verðbréfa-
þingi Islands fer
stöðugt fjölgandi. Sam-
hliða hefur umfjöllun
um viðskipti og at-
vinnumál farið ört vax-
andi í fjölmiðlum. Félög
á Verðbréfaþingi eiga
mikið undir því að um-
fjöllun um málefni
þeirra sé vönduð og
málefnaleg. Mikill
meirihluti íslenskra fyr-
irtækja stendur þó utan
Verðbréfaþings, þar á
meðal öll félög í meiri-
hlutaeigu ríkis og sveit-
arfélaga. Opinber fyrir-
tæki eru oft í þeirri
stöðu að hafa veruleg áhrif á starfs-
skilyrði hlutafélaga á Verðbréfa-
þingi.
Dæmi um slíkt er staða Lands-
virkjunar gagnvart Islenska járn-
blendifélaginu hf. Því er afar mikil-
vægt að opinber fyrirtæki kynni sér
og virði þær grundvallarreglur sem
gilda um meðferð trúnaðarupplýs-
inga á Verðbréfaþingi og komi
þannig fram að ekki valdi einstökum
hlutafélögum og viðskiptaaðilum
tjóni. Grein þessi er skrifuð í kjölfar
atburða sem orðið hafa á undanforn-
um mánuðum þar sem starfshættir
Landsvirkjunar og meðferð á trún-
aðarupplýsingum hafa valdið ís-
lenska járnblendifélaginu hf. og hlut-
höfum þess verulegum erfiðleikum
og hugsanlegu tjóni. Því skal mál
þetta rakið hér að það megi vekja
umræðu um ábyrgð opinberra fyrir-
tækja við nýjar aðstæður í viðskipta-
lífinu og leiða til vandaðri vinnu-
bragða Landsvirkjunar í framtíðinni.
Þriðjudaginn 23. júní sl. birtist
grein í Morgunblaðinu þar sem fjall-
að er um tvísýnar horfur í vatnsbú-
skap Landsvirkjunar á vetri kom-
anda. Daginn eftir er fjallað nánar
um skerðingu í fjölmiðlum og haft
eftir Landsvirkjun að skerðing
myndi sérstaklega bitna á Islenska
járnblendifélaginu hf. auk annarra
stórfyrirtækja. Járnblendifélaginu
höfðu þá engar fréttir borist frá
Landsvirkjun ef frá er talið bréf
tæpu ári áður þar sem greint var ffá
því að afgangsorka í raforkukerfinu
væri nú nær uppurin og því væri
aukin hætta á raforkuskerðingu
fram að gangsetningu næstu virkj-
unar. Fréttin frá 23. júní kom félag-
inu verulega á óvart, enda óþægilegt
fyrir stjórnendur félagsins og starfs-
menn að fregna fyrst um rekstrar-
horfur eigin félags í fjölmiðlum. Of-
sagt væri þó að þessi málsmeðferð
Landsvirkjunar hafi valdið Járn-
blendifélaginu beinu fjárhagslegu
tjóni. Kynningarfundur var síðan
haldinn með Landsvirkjun 25. júní
þar sem farið var yfir horfur í orku-
málum. Fundinum lauk með upplýs-
ingum Landsvh’kjunar um að staðan
yrði metin að nýju síðari hluta júlí-
mánaðar og Járnblendifélaginu
kynnt ákvörðun stjórnar Lands-
vh’kjunar ef til skerðingar kæmi.
Járnblendifélagið beið því átekta í
þeirri tiú að endanleg ákvörðun um
orkuskerðingu yrði tilkynnt félaginu
á þann hátt að því gæfist ráðrúm til
að meta í grófum dráttum áhrif
skerðingarinnar á framleiðslu og af-
komu og upplýsa þá er málið varðaði
um breyttar rekstraiforsendur.
Það næsta sem Járnblendifélagið
fregnar af stöðu mála er í forsíðu-
frétt í Degi 21. júlí þar sem Lands-
virkjun greinir frá þörf sinni að
skerða afgangsorku á komandi vetri.
Sérstaklega er fjallað um skerðingu
til Járnblendifélagsins í greininni og
vitnað beint í ákvæði raforkusamn-
ings milli fyrirtækjanna. I kjölfarið
fylgja allir helstu fjölmiðlar landsins
með ítarlega umfjöllun um skerðingu
á raforku til Járnblendifélagsins.
Hér er rétt að benda á
að Járnblendifélagið
telur grundvallaiTnun á
fréttum sem fluttar
voru 1 júní af slæmum
vatnsbúskap og hugs-
anlegri skerðingu ann-
ars vegar og fréttum
frá Landsvirkjun síðari
hluta júlí þar sem fjall-
að er um tímalengd og
magn skerðingar hins
vegar, enda áhrifin bein
og alvarleg á rekstur
þeirra félaga sem fyrir
skerðingunni verða.
Fátt varð um svör hjá
Bjarni forráðamönnum Járn-
Bjarnason blendifélagsins til fjöl-
miðla, starfsmanna og
eigenda, enda hafði félagið engar
upplýsingar í höndum frá Lands-
virkjun og fréttir af orkuskerðingu
og þar með framleiðslu- og tekju-
skerðingu félagsins á haustmánuð-
um einungis fengnar úr fjölmiðlum.
Jámblendifélagið hafði að sjálfsögðu
strax samband við Landsvirkjun og
óskaði eftir upplýsingum en svar
Landsvirkjunar var að bréf væri á
leiðinni. Bréfið barst okkur í hendur
síðdegis 23. júlí, tveimur og hálfum
degi eftir að fjölmiðlar fengu allar
Starfshættir Lands-
virkjunar og meðferð á
trúnaðarupplýsingum
hafa valdið Islenska
járnblendifélaginu hf.
og hluthöfum þess
verulegum erfíðleikum
og hugsanlegu tjóni,
skrifar Bjarni Bjarna-
son, og því sé mál þetta
rakið hér að það megi
vekja umræðu um
ábyrgð opinberra fyrir-
tækja við nýjar aðstæð-
ur í viðskiptalífínu.
helstu upplýsingar um málið. Fréttir
af þessu tagi eru ekki léttvægar,
enda bárust þær fjölmiðlum víðs
vegar um heim samdægm-s. Bein af-
leiðing fjölmiðlafréttanna var lækk-
un á gengi hlutabréfa í félaginu.
Járnblendifélaginu bárust strax erf-
iðar fyrirspumir frá viðskiptavinum
og almennur órói varð meðal starfs-
manna félagsins og meðal hluthafa
þess, enda afar ótraustvekjandi að
stjórnendur Jámblendifélagsins
gætu ekki gefið skýr svör við þessar
aðstæður. I kjölfar þessa máls lýsti
Járnblendifélagið yfir óánægju sinni
með vinnubrögð Landsvirkjunar og
von félagsins var að til bóta horfði.
Mánudaginn 17. ágúst ski-ifar
Jámblendifélagið undir 3,5 milljarða
lánasamninga vegna fjármögnunai’ á
þriðja ofninum við verksmiðjuna,
sem nú er í smíðum. Daginn eftir, 18.
ágúst, birth’ Járnblendifélagið upp-
gjör fyrrihluta ársins ásamt með
frétt af lántökunni. Efni stóðu því til
frekar jákvæðra viðbragða fjölmiðla
og hlutabréfamarkaðar, enda mikil-
vægir samningar í höfn og uppgjörið
gott miðað við aðstæður. I kjölfar
fréttatilkynningar ber Viðskipta-
blaðið uppgjör Járnblendifélagsins
undir Landsvirkjun. Sá ótrúlegi at-
burður gerist að Landsvirkjun send-
ir samdægurs frá sér fréttatilkynn-
ingu án þess að hafa samband við
Járnblendifélagið og leitar skýringa
á því sem hún taldi óljóst í reikning-
unum. I athugasemd Landsvirkjun-
ar við reikninga Járnblendifélagsins
er fullyrt að þeir séu rangir og að
tekjur félagsins séu oftaldar um
tæpar 200 milljónir króna. Ekki var
fótur fyrir þessari fullyrðingu
Landsvirkjunar og er slík framkoma
sennilega einsdæmi í sögu Verð-
bréfaþings. Athugasemd Lands-
virkjunar birtist í fjölmiðlum 19.
ágúst, við hliðina á uppgjöri Járn-
blendifélagsins, og Viðskiptablaðið
gerir athugasemdina að stórri for-
síðufrétt án þess að afla nokkurra
skýringa hjá Járnblendifélaginu.
Afleiðingar málsins verða þær að
viðskipti á Verðbréfaþingi með
hlutabréf Járnblendifélagsins eru
stöðvuð meðan beðið er skýringar
frá Járnblendifélaginu. Fullnægj-
andi skýring er send Verðbréfaþingi
og fjölmiðlum samdægurs og við-
skipti hefjast á ný í kjölfarið en skað-
inn er skeður. Eitt af stærri félögum
á Verðbréfaþingi hefur verið sett í
viðskiptabann vegna fréttatilkynn-
ingar frá öðru félagi sem hvorki hef-
ur upplýsingar í höndum úr reikn-
ingshaldi Jámblendifélagsins né við-
skiptasiðferðilegan rétt til að gera
athugasemd við reikninga félagsins á
þennan hátt.
Hér skal tekið fram að Járnblendi-
félagið telur þá ákvörðun VÞÍ að
stöðva viðskipti með hlutabréf fé-
lagsins rétta við þessar aðstæður,
enda átti þingið ekki annars kost að
fenginni alvarlegri athugasemd frá
Landsvirkjun. Meðferð Landsvirkj-
unar á málefnum Islenska járn-
blendifélagsins hf. á undangengnum
mánuðum hefur valdið félaginu álits-
hnekki. Einnig má telja líklegt að
Landsvirkjun hafi valdið hluthöfum
félagsins skammtímatjóni því fram-
angreindir atburðir eru til þess falln-
ir að hafa áhrif á gengi hlutabréfa í
félaginu. Það er hins vegar von for-
ráðamanna Járnblendifélagsins að
tjón félagsins og hluthafa þess verði
ekki varanlegt. Sú afar óvenjulega
meðferð mála hjá Landsvirkjun sem
hér er lýst er enn sérkennilegri ef
haft er í huga að Islenska járn-
blendifélagið hf. hefur verið einn
stærsti viðskiptavinur Landsvirkjun-
ar um nær tveggja áratuga skeið og
félögin hafa nýverið gert með sér
samning um 20 ára framlengingu
viðskiptanna. Raforkusamningur
milli félaganna kveður á um einka-
rétt Landsvirkjunar á sölu raforku
til Jámblendifélagsins og á félagið
því ekki í önnur hús að venda. Við
slíkar aðstæður er einkaréttarhafa í
opinberri eigu skylt að gæta í hví-
vetna að sem bestum og sanngjörn-
ustum samskiptum við viðskiptavini
sína. Ef þess er ekki gætt er hætt
við trúnaðarbresti sem mörg ár get-
ur tekið að bæta, einkum þegar er-
lendir eigendur félaga eiga í hlut.
Málið í heild snertir því ekki aðeins
hagsmuni íslenska járnblendifélags-
ins hf. heldur jafnframt framtíðar-
viðskiptahagsmuni Landsvirkjunar
og íslenskra stjórnvalda. íslenska
járnblendifélagið hf. harmar þá
stöðu sem upp er komin. Félagið
óskar góðra samskipta við Lands-
virkjun í framtíðinni og vonar að úr
rætist sem skjótast.
Að lokum skal vísað til upphafs
þessarar greinar. Hlutafélögum á
Verðbréfaþingi er það afar mikil-
vægt að opinber fyi’irtæki sem þau
eiga undir að sækja virði eðlilegar
samskiptareglur. Hnöki’ar þeir sem
hér er lýst eru ekki til þess fallnir að
auka áhuga erlendra fjárfesta á ís-
landi og eðli málsins samkvæmt er
viðbúið að þeir sem nú íhuga land-
nám í orkufrekum iðnaði á íslandi
fylgist grannt með framvindu mála
og samskiptum milli Islenska járn-
blendifélagsins hf. og Landsvirkjun-
ar í framtíðinni.
Höfundur er framkvæmdastjóri ís-
lenska járnblendifélagsins.