Morgunblaðið - 05.09.1998, Side 32

32 LAUGARDAGUR 5. SEPTEMBER 1998
SPtlftT ER
Hvenær var Jón Arason
hálshöggvinn?
MENNING - LISTIR
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Þjóðleikhúsið mun
frumsýna þrjú ís-
lensk verk á leikár-
inu 1998-99. Hvað
heita þau og hveijir
eru höfundarnir?
Finninn Mikko
Franck verður með-
al gestastjórnenda
Sinfónluhljómsveit-
ar íslands á kom-
andi starfsári. Hef-
ur hann nokkra sér-
stöðu meðal hljóm-
sveitarstjóra. Hvers
vegna?
Hvaða erlendi rit-
höfundur sagði:
„Maður sem les
ekki góðar bækur,
hefur ekkert fram
yflr þann sem kann
ekki að Iesa þær.“
SAGA
16. Hvað heitir þessi maður, fyrrverandi
forsætisráðherra Rússlands, sem Jeltsín
forseti hefur tilnefnt aftur í embættið?
Hvar og hvenær var
Jón Arason biskup
hálshöggvinn og
hvað hétu synir
hans tveir sem hlutu sömu örlög
á sama stað og tíma?
Hvaða ár krýndi Napóleon
Bonaparte sjálfan sig keisara
Frakklands?
Hvenær sat fyrsta vinstri stjórn
á íslandi, hver var forsætisráð-
herra og hver utanríkisráðherra
og fulltrúar hvaða flokka voru
þeir tveir
LANDAFRÆÐI
ÍÞRÓTTIR
10. Hvaða þrír Islendingar eru nú á
mála hjá Bolton Wanderers, sem
leikur í ensku 1. deildinni í knatt-
spyrnu?
11. Hvað heitir Islandsmethafinn í
þrístökki kvenna?
12. Hvaða fyrrum landsliðsmaður
var ráðinn þjálfari hollenska
landsliðsins í knattspyrnu í vik-
unni?
7. Hvaða land liggur eingöngu að
Rússlandi og Kína og hver er
höfuðborg þess?
8. Hvert er smæsta sjálfstæða ríki
í heimi?
9. Hvaða land Afríku nær lengst í
norður?
ÝMISLEGT
13. Hvað heitir gjaldmiðillinn í AI-
baníu?
14. Hver er skólameistari Mennta-
skólans á Akureyri?
15. Hver byggði fyrstur í Skálholti?
uipjÁujouJofsi joj>|!a’9 l 'GijALj jejnssj0 jjpej ‘e|uje6 uosjeuje[q|jte>| jnijex
'Sl 'uoseisjö ja66ájx n 'S>|8q et pjeexlia >juejj ■zi 'Jjuopsuoípno euuv JnQjj6js 'u 'ues
-uqofpno jjblus Jnpjg 6o uoss6ne|uuno jbujv 'uoss6jea jugno 'oi 'siunx '6 'UJ9H! gjue>jjieA
'8 uoieg uem J!)!9M u!6joqgnjOH 'ei|o6uoiA| 'Z '!>[>|0|jngÁc||v Jn uosspunujgno ■] jnpunujgng
J8A e|eujsj>|ijuein ejjeqgej ue ejjaqgejsnæsjoj jba 'j>j>joujeu>|osujeJH ‘uosseúof’ uueujjen
'9361-9561 les unn '9 'K)81 PW '9 W 60 UJQf9 niQM J!UJ|uÁs !)|OMie>|s J 0331 JsqiusAOU 'z
jba geg 'p 'ujbaax >|jeiA| 'g 'bjb 8 j suege je ^ouejg 0>(>|!iA| 'S 'QEju^s jnjeq ueuj>|oea jnpuniu
-ujv uies uin>|>|os ujn)!|S!Uj i jngew óo spieujv Jeu6ea J!)ja 6|8a|0s ‘jnijopspunujgno jejej6
-jeiAl Jegij6]s 6o j8uossjeu6bh suepelx gje6>|!8| \ sseuxeq jopuen J|IJ9 >||oj uæ)sj|e(s • j :joas
VIKII
m
Er gagn að áfallahjálp ?
GYLFI ÁSMUNDSSON SÁLFRÆÐINGUR SVARAR SPURNINGUM LESENDA
Spurning: Nú tíðkast að veita
áfallahjálp, ekki aðeins fólki sem
lendir í fjöldaslysum og stórá-
föllum eins og snjóflóðum, held-
ur einnig þeim sem lenda t.d. í
umferðarslysum, verða vitni að
slysum eða koma á vettvang.
Hefur verið sýnt fram á gagn-
semi áfallahjálpar? Hvernig fór
fólk að áður en áfallahjálp varð
til?
Svar: Áfallahjálp hefur alltaf
verið til, þótt hún hafí ekki
gengið undir þessu heiti fyrr en
á seinustu árum. Um aldir hefur
það verið hlutverk prestanna að
veita fólki, sem verður fyrir
áföllum, huggun og styrk, auk
þess sem nánir aðstandendur og
vinir hafa þar mikilvægu hlut-
verki að gegna. Algengustu
stóráföll hér á landi hafa verið
skiptapar, þar sem heilu áhafn-
irnar hafa drukknað, og hefur
þá mikið hvílt á prestum við-
komandi byggðarlaga að styrkja
þá mörgu sem hafa misst sína
nánustu. Sjaldgæfari eru nátt-
úruhamfarir eins og eldgos,
jarðskjálftar og snjóflóð, en það
eru einkum snjóflóðin sem hafa
skilið eftir stærstu sárin, nú síð-
astá Vestfjörðum.
Á undanfömum áratugum
hefur orðið til betri skilningur
og nákvæmari þekking á því sál-
arástandi sem skapast við áföll,
en ekki eru nema 15 ár síðan
þetta fyrirbæri var skilgreint
sem sjúkdómsheiti. Flestir, sem
lenda í meiri háttar áföllum eða
verða vitni að atburðum sem
vekja hjá þeim skelfíngu, fá ein-
kenni sem hafa verið nefnd
áfallastreita. Það era t.d. svefn-
truflanir, einbeitingarerfíðleik-
ar, pirringur og reiðiköst, og
stöðug endurupplifun atburðar-
ins í hugsunum, svipleiftrum eða
draumum. Þetta eru eðlileg við-
brögð og hverfa hjá meiri hluta
fólks eftir fáeina daga eða vikur.
Ef þessi einkenni standa lengur
en í mánuð er þetta nefnt áfalla-
röskun og telst sjúkdómsástand.
Margai- rannsóknir hafa sýnt að
ÁFÖLL
áfallaröskun getur varað í mörg
ár eða áratugi, jafnvel ævilangt,
sé vandamálum þessara einstak-
linga ekki sinnt.
Fyrsta áfallahjálp er ekki síst
til þess að áfallastreitan verði
sem skammvinnust og til þess
að koma í veg fyrir langvarandi
áfallaröskun. Þannig er það orð-
in regla að björgunarsveitir sem
lenda í erfíðum og ógnvekjandi
björgunarstörfum, eins og t.d.
við snjóflóðin á Vestfjörðum, fái
slíka áfallahjálp strax á eftir eða
á meðan á lengil björgunar-
störfum stendur. Hún fer gjarn-
an fram í hópum, þar sem hver
þátttakandi fær að deila reynslu
sinni með öðrum, lýsa atburða-
rás og tilfinningum sínum. Með
því að koma þessu í orð dregur
hann reynslu sína fram í dags-
ljósið og er þannig betur fær um
að afgreiða hana, ef svo má að
orði komast. Þetta er veigamikill
þáttur í öllum sállækningum.
Hjá þeim sem hins vegar byrgja
inni reynslu sína og tilfínningar
eftir áföll krauma tilfínningarn-
ar undir niðri og brjótast út í
þeim einkennum um áfallarösk-
un sem lýst var hér að framan.
Áfallahjálp til þeirra sem lent
hafa í slysum eða eru í sárum
eftir ástvinamissi er venjulega
beint að hverjum einstökum
með viðtölum, og reynt er að ná
til sem flestra sem svo er ástatt
um. Mörgum áfallaþolum fínnst
þó að þeir geti ráðið við vanda-
mál sín sjálfir og annaðhvort
þiggja ekki eða bera sig ekki
eftir slíkri hjálp, og sitja því
uppi með tilfínningar sínar. I
niðurstöðum rannsóknar á sál-
rænum afleiðingum snjóflóð-
anna á Vestfjörðum, sem nú er á
lokastigi, kemur glöggt fram að
innhverfu og lokuðu fólki, sem á
bágt með að tjá tilfinningar sín-
ar, er hættara við að fá áfalla-
röskun en öðrum. Því er nauð-
synlegt að láta ekki sitja við
fyrstu áfallahjálp en fylgjast vel
með því hvernig áfallaþolum
reiðir af til lengri tíma og hafa
áfallahjálp eða aðra sálræna að-
stoð til reiðu þegar þessir ein-
staklingar finna hjá sér þörf til
að tjá sín innri vandamál. Oft er
líka mikil þörf á því að heilu fjöl-
skyldurnar fái tækifæri og hjálp
til að takast á við tilfinningaleg
samskiptavandamál sem skapast
af áföllum. Þegar um meiri hátt-
ar samfélagsleg áföll er að ræða,
eins og á Flateyri og í Súðavík,
er umhugsunarvert hvernig
beina má áfallahjálp að samfé-
laginu sem heild og reyna að
bæta úr þeirri sálrænu og fé-
lagslegu röskun sem óhjá-
kvæmilega verður. Sums staðar
erlendis er farið að gefa hinum
samfélagslega vanda, sem fylgir
í kjölfar stóráfalla, meiri gaum
en áður.
Gagnsemi áfallahjálpar hefur
af sumum verið dregin í efa og
nokkrar rannsóknir hafa komið
fram erlendis sem gætu bent til
þess að lítið eða ekkert gagn sé
að henni. Miklu fleiri rannsókn-
ir, einkum hin allra síðustu ár,
sýna hins vegar ótvírætt að
áfallahjálp sem veitt er fljótt eft-
ir áföll hefur mikil fyrirbyggj-
andi áhrif. Áfallahjálp getur að
sjálfsögðu verið mjög mismun-
andi og ólíkt að henni staðið.
Árangurinn fer eftir hæfni og
kunnáttu þeirra sem hana veita,
aðstæðum öllum, tímasetningu,
þörf og áhuga þolenda. Mikil
reynsla og kunnátta er nú þegar
fyrir hendi hér á landi og það
sést á því hve margir leita
áfallahjálpar í dag, að fólk gerir
sér betur grein fyrir því hvert
gagn getur verið að henni.
•Lesendur Morgunblaðsins geta
spurt sálfræðinginn um það sem
þeim liggur á hjarta. Tekið er á
móti spurningum á virkum dögum
milli klukkan 10 og 17 í síma 569
1100 og bréfum eða símbréfum
merkt: Vikulok, Fax 5691222.
Draumar fölna og eyðast
DRAUMSTAFIR Kristjáns Frímanns
ÞAÐ haustar í drauminn líkt og
vökuna, draumar sem ekki ná að
halda vitund dreymandans við
drauminn og skila honum til vök-
unnar, molna og eyðast líkt og sum-
ar að hausti. Eftir situr tóm, autt
rúm hjá svefninum sem íyllist ekki
aftur fyiT en að nýju vori draums-
ins, eins og tré sem blómgast að
nýju eftir svefn vetrai’. í þessu rúmi
bíður draumurinn þess að vakna
vökunni, rætast og verða til. Nái
draumurinn ekki að verða vökuvit-
undinni sýnilegur og rætast í þeim
skilningi að hann nái að skila til vök-
unnar þeim skilaboðum sem honum
var ætlað, breytist hann í eins kon-
ar steinbam og verður dreymand-
anum byrði, íþynging sem hamlar
vexti annarra drauma til að líta ljós
dagsins og verða vökunni til lags.
Draumamir ná ekki flugi sínu og
fólna, koðna niður með sálinni og
maðurinn verður hálf stjómlaust far
á rúmsjó eigin gerða, líkt og sveín-
gengOl. Hugmyndir eyðast og vak-
an er tilviljunum háð, þreyta leggst
á líkama og anda svo svefninn verð-
ur þungur sem blý og vakan þreytt.
Nóttin er eins og moldin, efni þar
sem draumurinn kviknar, spírar og
sprettur upp til að opna sig degin-
um og verða dreymandanum nær-
ing hugans til framfara, innsæinu
orka og sköpuninni kraftur til
stóma verka.
„Klóu“ dreymdi
Mars ‘95
Mig dreymdi að ég var stödd á
æskuheimili mínu. Eg var í eldhús-
inu en þar sem veggirnir em vora
grasigrónar brekkm- og á milli
þeirra á gólfinu var stöðuvatn. Ég
og sonur minn, sem var um það bil
ellefu ára í draumnum, vorum að
klifra upp brekkurnar til að forðast
vatnið. Eg kom að kletti efst uppi
og hóf að klif'ra upp klettinn en
fann þá að hann var að losna. Ég
vissi að ef kletturinn félli í vatnið
yrði ég undir honum. Þá reyndi ég
að stoppa klettinn og bað, „stopp-
aðu, stoppaðu". Ég þurfti að ein-
beita mér mikið til að stoppa hann
og allt í einu var ég laus við klett-
inn og stödd í brekkunni. Klettur-
inn breyttist í stóra kúlu sem þaut
yfir vatnið og byijaði að roðna og
varð rauðglóandi. Ég var alveg
undrandi því þessi klettahnöttur
hélst í lausu lofti. Ég og sonur
minn komum að hurð, það var
hurðin að svefnherbergi foreldra
minna. Við fóram inn í herbergið
og lokuðum dyranum, en meðfram
dyrakanninum sáum við rauðgló-
andi birtu frá eldhnettinum.
Janúar‘96
Ég var að fara yfir brú, þetta
var trébrá og brúargólfið var með
mjög þykkum og traustum tré-
plönkum um metra á breidd en
engu handriði. Ég keyrði barna-
vagn (ekki man ég eftir neinu
barni í vagninum) og fór mjög
geyst yfir. Á undan mér var full-
orðin kona hún keyrði líka barna-
vagn og mér fannst hún vera eldri
en ég. Þar sem ég fór mjög hratt
yfir brána og var farin að nálgast
konuna fór ég að hugsa um að ég
yrði að hægja á mér því ég var al-
veg að ná konunni og ef hún
stoppaði mundi ég rekast á hana
og við detta í fljótið sem rann und-
ir brána.
Ráðning
Fyrri draumur
Draumurinn er eins konar sál-
ræn æfing (æskuheimili þitt) og
lýsir þér sem sterkri persónu með
stöðugt lyndi, jafnvægi á geði og
krafti til athafna (vatnið, grasið,
kletturinn). En draumurinn segir
einnig að þú hafir mátt reyna
margt (sonur þinn 11 ára, þið forð-
uðust vatnið og þú barðist við
klettinn) í lífinu til að öðlast þessa
skaphöfn og það jafnaðargeð sem
draumurinn lýsir. Þá gefur hann í
skyn að þessi mikla orka þín (eld-
kúlan) sem þú hefur beislað, geti
ruðst út þá og þegar sé henni ekki
beint í farveg. Því sýnist mér
draumurinn vera að fara þess á
leit við þig að þú nýtir hæfileika
þína í skapandi starfí með öðrum
(börnum eða fullorðnum), þar sem
jafnaðargeð og lagni þarf að beita
til að ná árangri.
Seinni draumur
I þeim seinni kemur aftur fram
hversu heil þú ert og að grannur
þinn er traustur (brúin). Þá gefur
draumurinn í skyn að kraftar þínir
myndu fá besta útrás í starfi með
börnum (konan með vagninn), en
hann leggur áherslu á að þar flýti
(það var fart á þér) maður sér
hægt og íhugi hvert skref vel.
Draumar „Veru“
1. Mig dreymdi að ég lægi á Land-
spítalanum á leið í léttan upp-
skurð. Mér er sagt að ég þurfi að
búa mig undir að deyja í fram-
haldinu því aðgerðin geti mistek-
ist. I fyi-stu skildi ég ekki alvar-
leika málsins, var róleg og nánast
full tilhlökkunar en mér er þrá-
faldlega bent á að ég geti dáið og
ég fyllist kvíða. Fyrst er ég ein á
stofunni og dotta, þegar ég vakna
hafa tvö bæst við, Pálmi Gestsson
leikari og ókunn kona, þau liggja
bæði undir sömu dauðaógn og ég.
Ég fer fram á gang sem er eins og
stórt hol, það er heimsóknartími
og margt um manninn. Skyndilega
birtist nakin kona úr einni stof-
unni, hún hendir sér utan í vegg-
ina hálfstjörf. Vandræðalegt að-
gerðaleysi hrjáir okkur hin en
fljótlega kemur hjúkrunarfólk sem
leiðir konuna inn aftur, einhver
segir að hún hafi misst manninn
sinn fyrir stuttu. Ég fer aftur inn
á mína stofu, þá er búið að gera
koju úr tveim rámum og mér er
úthlutað þeirri efri.
2. Ég er með manninum mínum