Morgunblaðið - 05.09.1998, Blaðsíða 54

54 LAUGARDAGUR 5. SEPTEMBER 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
*
Er Arborg
borg?
Enn er þörf fyrir
alþjóðlegt hjálparstarf
UNDANFARIÐ
hefur sameining sveit-
arfélaga mikið verið í
umræðunni, og ekki
hefur minnsta orkan
farið í að ræða nöfnin
sem hin sameinuðu
sveitarfélög á lands-
byggðinni skulu bera
um aldur og ævi. Til að
tryggja að vel sé að
málum staðið hefur
nefnd verið sett á lagg-
irnar til að mæla með
eða á móti nöfnum sem
íbúar viðkomandi
sveitarfélaga stinga
upp á. Nefndin sú er
samsett úr mönnum
sem allt vita um ís-
lenskar málhefðir og venjur, og
geta notað þekkingu sína til að fínna
lýsandi nöfn eftir stærð og gerð svo
allt sé rétt skilgreint í möppum
stjómsýslunnar. Tilefni þessarar
greinar er afstaða örnefnanefndar
til nafnsins Arborgar, en því gat
nefnd nefnd ekki fengið af sér að
mæla með við félagsmálaráðuneyt-
ið. Helstu rök fyrir höfnuninni
munu hafa verið þau að Arborg hafi
ekki verið nógu lýsandi fyrir heild-
ina sem myndaðist þegar Selfoss,
Eyrarbakki, Stokkseyri og Sand-
víkurhreppur runnu saman, og að
ekki sé hefð fyrir nafninu. Ef þetta
eru viðmið örnefnanefndar er ýmis-
legt að athuga við niðurstöðuna.
Heimurinn sem við lifum í er ekki
alltaf klipptur og skorinn og stund-
Skjaldbreiður héti þá
Skjaldfjall, segir
Guðmundur Torfí
Heimisson, Esjan
Esjufjall og Hekla
Guðmundur Torfi
Heimisson
jarðarinnar
ar í elstu heimild um
nafnið sem vitað er um,
vinnuplagg sem Guð-
mundur Daníelsson
samdi við smíði skáld-
sögunnar Járnblómsins,
sem út kom árið 1972.
Vinnuplaggið birtist í
heild sinni í Suðurlandi,
þann 23. september árið
1973. Hér er gripið nið-
ur í skjalið þegar ein
söguhetja bókarinnar,
Bruce van den Loon,
einnig nefndui- Brúsi
frá Lóni, fjallar um
svæðið:
„Arborg - höfuðstað-
ur Suðvesturiandsins -
hefur vaxið úr skauti
í þremur aðskildum
Heklufjall.
um þarf að grípa til skipulagningar
til að skilja það sem í honum er.
Petta er eflaust það sem vakað hefur
fyrir þeim sem stofnuðu ömefna-
nefnd. Til dæmis, ef fjall er fjall ætti
það að heita fjall eða fell til að ekki
verði úr hinn versti misskilningur.
Ýmsum gæti til að mynda þótt erfitt
að vita að Skjaldbreiður væri fjall ef
Jónas Hallgrímsson hefði ekki haft
vit á því að kalla frægt kvæði sitt
Fjallið Skjaldbreiður. Annars hefði
þurft að kalla það Skjaldfjall. Esjan
héti þá Esjufjall, Hekla héti Heklu-
fjall, Loðmundur héti Loðfjall og
svona mætti lengi telja. Þá væri lífið
miklu einfaldara, að vísu ekki eins
fjölbreytt en fjöllin væru þó enn á
sínum stað. Samkvæmt skilgrein-
ingu sem ömefnanefnd hefur notað
fyrir rökstuðning gegn nafninu Ár-
borg er trauðla hægt að kalla sam-
krall fyrrgreindra byggðarlaga
borg. Samt sem áður hefur land-
spilda þessi verið kölluð Árborg
meðal „borgarbúa" í mörg ár. For-
maður örnefnanefndar, Ari Páll
Kristinsson, ritar grein um málið í
Morgunblaðið hinn 29. ágúst og vitn-
hverfum. Nöfn þeirra era: Eyrin,
Brimver og Hlaðbær. Tvö þau fyrst
töldu era getin við samfarir haf-
djúpsins og landsins, hið þriðja varð
til á krossgötum, þar sem höfuðátt-
imar mætast við brúna yfir fljótið
Grástreng; gistihús á gatnamótum
vai'ð uppranastaður Hlaðbæjar."
Tilvitnunina fyrir ofan tekur Ari
til sem dásamlega sönnun þess að
Árborg sé sýn rithöfundarins um
stórborg í suðvestanverðum Flóan-
um, og notar hana máli nefndarinnar
til stuðnings gegn nafninu. Pó vitnar
hann ekki í fyrri hluta sama plaggs,
þar sem sögumaður segir svo frá:
Hér er sýnishom úr minnisblöð-
um Brúsa: einhvers konar jarðfræði-
leg, landfræðileg og þjóðfélagsleg yf-
irlitsgrein um viss kauptún á suð-
vesturlandinu - þrjú þéttbýlissvæði,
sem hann lítur á sem lauslega
tengda heild og nefnir Ái'borg.
Hér sést glögglega að hvergi er
talað um „raunverulega borg“ eins
og Ari fullyrðir í Morgunblaðsgrein
sinni frá 29. ágúst, heldur þrjú laus-
lega tengd þéttbýlissvæði og ekkert
annað. Hvernig byggð kann að þró-
ast á Suðurlandi er ekki gott að vita
og þá kemur aftur á móti spurning-
in hvort Árborg verður ekki ein-
hvem tímann að borg í stjórnsýslu-
legum skilningi þess orðs? En hvað
svo sem byggðaþróun á Suðurlandi
líður, þá hefur nafnið Árborg verið
notað hér í mörg ár yfir suðvestur-
hluta Flóans og hana nú.
Rétt er að Arborg er ekki mjög
lýsandi, ekki frekar en Loðmundur
er lýsandi fjallsnafn. Selfoss er ekki
lýsandi ömefni heldur; á Selfossi
sjást sjaldan selir og þar er enginn
foss, einungis óverulegar flúðir. Hví
má þá staðurinn heita Selfoss? Ef
nafnið ætti að lýsa sögu staðarins
og hlutverki frá upphafi - og vera í
samræmi við íslenska málhefð eins
og hún er skilgreind af örnefna-
nefnd - þyrfti staðurinn að heita
Kaupfélagsbyggð eða eitthvað álika
andaktugt. Hvaða nöfn era þá hugs-
anleg í staðinn fyrir Árborg? Nöfn
eins og Árbyggð, Árhérað, Árlendi,
Flóabyggð og Flóabæli eru nöfn
sem fá hárin á hnakkanum til að
rísa af skelfíngu, en samkvæmt skil-
greiningu örnefnanefndar væru þau
mun betri en Árborg.
Góður orðaforði getur aldrei
auðgað tungumál of mikið og ís-
lendingar era svo lánsamir að hafa
gjarnan mörg orð yfír sama fyrir-
bærið. Pannig ætti fjölbreytni í ör-
nefnavali að vera ti-yggð, íslenskri
tungu til velfarnaðar. Árborg, nafn
með sögu og raunveralega merk-
ingu hjá íbúum, hefur ekki verið
talið lýsandi af nefnd sem kallar sig
örnefnanefnd. Betra væri að kalla
nefndina ónefnanefnd, það væri að
minnsta kosti lýsandi.
Heimildir:
Ari Páli Kristinsson (1998). Nöfn nýrra
sveitarfélaga. Morgunblaðið, 29. ágúst.
Guðmundur Daníelsson (1972). Bruce
van den Loon: Svæðaskipulag á Suður-
landi frá sjónarmiði Nýfundnalands-
manns. Suðurland, 23. september.
Höfandur er háskólanemi.
AÐ UNDANFÖRNU
hafa fjölmiðlar flutt
okkur fréttir af hung-
ursneyð í Suður-Súdan
og flóttamannastraumi
frá Kósovó-héraði í Jú-
góslavíu. Hamfarirnar
á þessum stöðum ógna
lífi tugþúsunda manna
en í flestum tilvikum
eru það hjálparstofnan-
ir sem liðsinna fórnar-
lömbunum. Pessar
hjálparstofnanir era yf-
irleitt frjáls félagasam-
tök sem fjármagna
starfsemi sína með
framlögum frá almenn-
ingi og ríkisstjórnum.
Framlög fara lækkandi
I nýi-ri ársskýrslu um hamfarir í
heiminum (World Disasters Report
1998), sem gefin er út af Alþjóða-
sambandi Rauðaki-ossfélaga, kemur
fram að framlög til alþjóðlegs hjálp-
arstarfs hafa lækkað til muna á síð-
ustu áram. Framlögin hafa lækkað
um 17% á árunum 1992 til 1996 sé
miðað við fast verðlag og era teikn á
lofti um að þau haldi áfram að
lækka.
Mesta lækkunin hefur orðið á
framlögum til hjálparstarfs í Afríku.
Umrótið í stjórnmálum Austur-Evi-
ópu og Mið-Asíu hefur leitt af sér
aukna þörf fyrir aðstoð hjálpar-
stofnana og um leið hefur athygli og
áhugi á aðstoð við Afríku dvínað. A.
síðustu áram hafa stjórnvöld í iðn-
ríkjunum látið stjómmálahagsmuni
og pólitísk markmið í vaxandi mæli
ráða því hvaða ríki njóta góðs af að-
stoð þeirra og er það
skýringin á lækkandi
framlögum tU Afríku,
enda hefur álfan nú
minni hernaðarlega
þýðingu en fyrir fall
Berlínarmúrsins.
Þörfin fyrir aðstoð er
þó síst minni en áður.
Samkvæmt áður-
nefndri ársskýrslu
vora fórnarlömb ham-
fara - hvort sem er
náttúruhamfara eða
styrjalda - vel yfir 30
milljónir á síðasta ári. í
skýrslunni kemur jafn-
framt fram að ýmsar
nýjar ógnir snúa að
mannkyni, m.a. vegna
veðurfarsáhrifa, aukinnar þéttbýlis-
myndunar og aukinnar bílaeignar,
en í fátækustu löndunum hefur
dauðaslysum í umferðinni fjölgað
Milljarður jarðarbúa
býr við sárustu fátækt,
segir Sigrún
--->---------------;----------
Arnadóttir, og þörfin
fyrir hjálparstarf er
síst minni en áður.
ógnvænlega. Einnig er talið að
berklafaraldur sé í uppsiglingu, en
um þrjár milljónir manna deyja úr
sjúkdómnum á ári.
Ekki má heldur gleyma þeim
„þöglu“ hamföram sem eiga sér stað
í fátækustu löndum heims án þess
að fjölmiðlar fjalli sérstaklega um
þær. Um milljarður jarðarbúa býr
við sárastu fátækt, sem hefur í för
með sér heilsuleysi og mjög stutta
meðalævi. Eða eins og segir í árs-
skýrslunni: „Ef þúsund manns far-
ast í jarðskjálfta eða sprengingu
vekja hamfarirnar athygli um allan
heim. En ef 10 þúsund börn í sömu
borg deyja úr algengum smitsjúk-
dómum, sem auðvelt er að fyrir-
byggja, er ekki litið á það sem ham-
farir."
Neyðar- og þróunaraðstoð
Rauða krossins
Rauði kross íslands hefur aukið
alþjóðastarf sitt frá ári til árs og sér-
staklega hefur verkefnum félagsins í
Afríku fjölgað á undanförnum áram.
Nú vinnur félagið að þróunai-verk-
efnum í Angóla, Gambíu, Lesótó,
Malaví og Mósambík og í undirbún-
ingi er samstarf við Rauðakrossfé-
lögin í Svasflandi og Suður-Afríku.
Að auki eru fjórir sendifulltrúar
starfandi við hjálparstörf í álfunni á
vegum félagsins.
Um þessar mundir verður Rauði
kross íslands var við mikinn meðbyi'
við alþjóðlegt hjálparstarf félagsins.
Deildir þess taka sífellt meiri þátt í
verkefnum erlendis og almenningur
hefur einnig sýnt vilja sinn í verki
með því að gerast styrktarfélagar. I
ljósi þess að þörfin fyrir alþjóðastarf
hefur aukist er það von mín að áhugi
og skilningur á alþjóðlegu hjálpar-
stai-fí - bæði innan Rauða krossins
og utan - haldi áfram að vaxa og
dafna á næstu áram.
Höfundur er framkvæmdastjóri
Rauða kross íslands.
_ Sigrún
Árnadóttir
ISLENSKT MAL
ÞEGAR fímmtíu ár vora liðin
frá lýðveldisstofnuninni, var
margt gert til eflingar íslensku
máli og þjóðerni. Hér í blaðinu
birtist viðtal við próf. Baldur
Jónsson, þáverandi forstöðumann
Islenskrar málstöðvar, og segir
hann þar meðal annars svo:
,Allt veltur á því að við getum
skilað arfínum - íslenskri tungu -
til næstu kynslóða," segir Baldur
Jónsson prófessor, forstöðumaður
íslenskrar málstöðvar. „Ef við
getum það ekki, er úti um okkur
sem þjóð. Þá glötum við þeim
þjóðréttindum sem við njótum.
Allir era sammála um að efla þurfi
íslenska málrækt, verkefnin era
óþrjótandi, en Málræktarsjóður er
ekki aflögufær. Á fimmtíu ára af-
mæli lýðveldisins færi vel á því að
ríkisstjóm og Alþingi veittu sér-
stakt hátíðarframlag til Málrækt-
arsjóðs, eina milljón fyrir hvert
lýðveldisár. Þá fyrst gætum við
farið að veita styrki til brýnna
verkefna."
Fáum dögum síðar kom svo for-
ystugrein, þar sem lagt var út af
orðum Baldurs og Margrétar
Pálsdóttur, málfarsráðunautar
Ríkisútvarpsins. Lokaorð greinar-
innar vora þessi:
„Mergur málsins er sá, að það
er fyrst og fremst tungan, sem
gerir okkur að sjálfstæðri þjóð í
alþjóðlegu samfélagi. Glötum við
henni, er voðinn vís. Án hennar
verðum við ekkert annað en hjá-
kátleg nýlenda, án sérstakra þjóð-
areinkenna, án menningararfleifð-
ar og sögu.
Á fimmtíu ára afmæli íslenska
lýðveldisins, er vert að staldra við,
og huga að því með hvaða hætti
við tryggjum best, að sjálfstæð ís-
lensk þjóð, með íslensk þjóðarein-
kenni og íslenska tungu, byggi
þetta land um ókomna tíð. Óll
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
969. þáttur
hljótum við að óska þess að þeir
sem landið erfa, tali íslensku, ekki
„ís-ensku“.“
Þá gerðist það að samstarf
hófst með Islenskri málstöð og
Mjólkursamsölunni og hefur það
staðið síðan. Forstjóri fyrirtækis-
ins, Guðlaugur Björgvinsson,
sagði í dreifíbréfí 18. okt. 1994:
..Hugmyndin um samstarf
Mjólkursamsölunnar við íslensku-
fólk á sviði málvemdar er (þó)
e.t.v. nýstárleg en að sama skapi
eðlileg ef grannt er skoðað. Eng-
um dylst að bylting á sviði fjöl-
miðlunar og upplýsingadreifingar,
stóraukin tölvuvæðing, atvinnulífs
og heimila, sívaxandi alþjóðleg
samskipti o.m.fl. setur móðurmál
okkar í talsverða hættu. Öllum er
einnig ljóst að aukið alþjóðlegt
samstarf og frelsi á sviði viðskipta
setur íslenskt atvinnulíf í ákveðinn
vanda. Mjólkursamsalan mun ekki
fara varhluta af væntanlegum
breytingum á viðskiptaumhverf-
inu og eitt sterkasta vopn hennar í
komandi samkeppni er að minna á
íslenskan uppruna sinn og stöðuga
verðmætasköpun fyrir íslenska
þjóð.“
Hinn 17. júní 1995 ákvað svo
stjóm Lýðveldissjóðs að veita
Mjólkursamsölunni sérstaka við-
urkenningu fyrir að „hafa sýnt
hugmyndaauðgi og lofsvert fram-
tak til að vekja athygli á og efla ís-
lenska tungu“.
Umsjónamaður rifjar þetta
upp nú vegna þess að hann hefur
verið að virða fyrir sér afar
smekklega gerð spjöld með marg-
víslegum ábendingum um íslenskt
mál, og er þetta alþekkt af mjólk-
urfernum til dæmis.
Umsjónarmanni finnst ástæða
til að geta þess sem vel er gert,
því að oft hættir mönnum til þess
að nöldra um það sem miður fer.
Fordæmi Mjólkursamsölunnar
er afar mikilvægt. Málræktarsjóð-
ur ræður ekki miklu fjármagni, og
væri við hæfí að sem allra flestir,
einstaklingar og fyiártæki, legðu
honum lið. Hér kemur svo ljóð
Þórarins Eldjárns við lag Atla
Heimis Sveinssonar:
A íslensku má alltaf finna svar
og orða stórt og smátt sem er og var,
og hún á orð sem geyma gleði’ og sorg,
um gamalt líf og nýtt í sveit og borg.
A vörum okkar verður tungan þjál,
þar vex og grær og dafnar okkai' mál.
Að gæta hennar gildir hér og nú.
Pað gerir enginn - nema ég og þú.
•k
Þó höldum eitthvað eyðist,
í aðra mynd það leiðist,
eyðist aldrei það.
Duftgjört strá er duftið,
af dufti aftur lyftist
urt í urtar stað.
Orminnsjá,
dottinn í dá;
afhamhansfúnum
hið fagurbúna
fiðrildið vængjum ypptir.
(Bjami Thorarensen: úr
erfiljóðum um Sigríði systur
hans.)
★
Hlymrekur handan kvað:
Olmur er Astvaldur kallinn,
þótt aldurinn sé á hann fallinn;
hækkandi risið,
þó að hárið sé gisið
og hefji sig upp úr því skallinn.
★
Auk þess smáspurning: Hvern-
ig er eignarfall fleirtölu af orðun-
um brenna, hetja, smiðja, tomma
og assa?
Og í prentun síðasta þáttar
urðu smávægilegir tæknigallar.
Beðist er velvirðingar á því.