Morgunblaðið - 05.09.1998, Blaðsíða 42

42 LAUGARDAGUR 5. SEPTEMBER 1998
MINNINGAR
MORGUNBLAÐIÐ
BJÖRN
BJARNASON
+ Björn Bjarna-
son fæddist á
Efra-Seli í Land-
sveit 29. nóvember
1902. Hann andað-
ist á Dvalarheimil-
inu Lundi, Hellu,
27. ágúst síðastlið-
inn. Foreldrar hans
voru hjónin Bjarni
Björnsson, bóndi í
Efra-Seli, fæddur í
Hjallanesi í sömu
•* sveit 15.7. 1862, d.
8.1. 1943, og Mar-
grét Einarsdóttir,
fædd 12.4. 1861 á
Skinnum í Þykkvabæ, d. 13.12.
1946. Systkini Björns voru: 1)
Guðrún, f. 2.9. 1897, húsfreyja á
Vallá á Kjalarnesi. Hún lést
27.12. 1957. Maður hennar var
Magnús Benediktsson, f. 18.1.
1903. 2) Steinunn, f. 6.12. 1900,
húsfreyja á Arnkötlustöðum í
Holtum, d. 4.8. 1975. Hennar
maður var Hannes Friðriksson,
f. 9.10. 1892, d. 11.1. 1985. 3)
Jónína Guðbjörg, f.
22.9. 1904, d. 22.12.
sama ár. 4) Sam-
mæðra Birni var Jón
Þorsteinsson f. 16.8.
1894, d. í júlí 1972.
Kona hans var Berg-
þóra Hermanía
Helgadóttir, f. 6.3.
1891.
Björn kvæntist 19.
maí 1931 Guðrúnu
Lilju Þjóðbjörnsdótt-
ur. Hún var fædd á
Læk í Leirársveit í
Borgarfjaröarsýslu
7.5. 1896 og lést 3.8.
1972. Foreldrar hennar voru
Guðríður Auðunsdóttir og Þjóð-
björn Björnsson, búendur á
Neðra-Skarði. Systkini Guðrúnar
Lilju voru þrettán og er ein
systirin, Vigdís Þjóðbjörnsdóttir,
enn á lífi. Börn Björns og Guð-
rúnar Lilju eru: 1) Bjarnheiður, f.
13.2. 1932, maki Kristinn Erlend-
ur Kaldal sem lést 6.6. 1996. Hún
býr í Keflavík. 2) Margrét, f. 28.4.
1933, maki Konráð Jóhann
Andrésson. Þau búa í Borgar-
nesi. 3) Gyða Fanney, f. 25.9.
1934, maki Magnús Ragnar
Einarsson. Þau búa á Selfossi.
4) Indriði, f. 28.5. 1939, maki
Asta Pétursdóttir Brekkan. Þau
búa í Borgarnesi. 5) Guðbjart-
ur, f. 28.5. 1939, maki Ragnhild-
ur Ingibjörg Antonsdóttir. Þau
búa í Keflavík. Afkomendur
Björns og Guðrúnar Lilju eru
orðnir 57, 19 barnabörn og 38
barnabarnabörn.
Björn átti alla tíð heima í
Efra-Seli. Hann stundaði sjó frá
17 ára aldri en var heima á
sumrin. Hann var fyrst og
fremst bóndi þótt hann væri á
vertíðum í 19 ár. Árið 1931 tók
hann við búi í Efra-Seli af for-
eldrum si'num og bjó þar til
1966. Það ár festu þau hjón
kaup á neðri hæðinni í Melstað í
Garði, en dóttir þeirra, Bjarn-
heiður, keypti þá efri. Þar
dvöldust þau á veturna en aust-
ur í Efra-Seli á sumrin. Árið
1982 flutti Björn svo inn á Dval-
arheimilið Lund og dvaldi þar
að mestu til æviloka. Útför
Björns fer fram frá Skarðs-
kirkju á Landi í dag og hefst at-
höfnin klukkan 14.
Dagurinn er að styttast, nóttin
lengist og haustið er á næsta leiti.
- Heyskap er lokið og styttist í réttir.
Á þessum árstíma gat bóndinn horft
á ávöxt jarðargróðurs kominn í
hlöðu og beðið eftir að afurðir sauð-
kindarinnar legðust í reikning. Þetta
er sá tími sem bóndinn getur horft á
vel unnið dagsverk og horft glaður
fram á veginn.
Þannig hefði tengdafaðir minn
Bjöm Bjamason frá Efra-Seli getað
horft yrir ævistarfíð er hann lést 27.
ágúst síðastliðinn 95 ára gamall.
Hann var fæddur í Efa-Seli í Land-
sveit og átti þar heima alla tíð. Björn
ólst upp á mannmörgu heimili, var
yngstur af sínum systkinum, sem
upp komust, og því væntanlega í
vissu uppáhaldi. Hann gekk til allra
verka og varð snemma mjög góður
sláttumaður enda beit vel hjá honum
ljárinn. Það kom honum vel er hann á
18. ári fór til sjós og á vertíð, þá
lengst af á togurum og þurfti á beitt-
um hnífum að halda bæði við að fletja
og hausa fiskinn. Það þurfti þrek-
menn á þeirri tíð, til að vera á togur-
um í miklu fiskiríi áður en vökulögin
tóku gildi og allt var unnið á höndum
og ofandekks. Ekki var það heldur
íyrir liðléttinga að ganga í byrjun
vertíðar austan úr Landsveit til
Reykjavíkur eða suður á Suðumes.
- En þetta urðu þeir að gera sem fóru
á vertíð áður en bifreiðir fóm að
ganga frá Reykjavík og austur að
vetri til. Árið 1931 verður breyting á
högum Bjöms því þá gengur hann að
eiga Guðrúnu Lilju Þjóðbjömsdóttur
ættaða úr Borgarfirði. Þau setjast að
í Efra-Seli og era þar með foreldram
Bjöms, sem þá eru komin á áttræðis
aldur, og era þau þar til æviloka,
Bjami í 12 ár en Margrét í 15. Má
nærri geta að það hefur verið álag á
húsmóðurina að hugsa um tvö gamal-
menni til viðbótar við önnur störf.
Það er ekki íyrr en löngu seinna
að ég kynnist þeim hjónum Lilju og
Birni í Efra-Seli, er ég sem ungur
maður kom þangað sem tilvonadi
•tengdasonur með næstelstu dóttur-
inni, Margréti. Bjöm var góður
meðalmaður á hæð og þétt vaxinn.
Mér varð starsýnt á hendumar á
honum. Öll liðamót vora stór og
greinilegt að hann var handsterkur
enda lá það ekki laust það sem hann
hélt í. Eg stansaði ekki lengi í fyrsta
skipti sem ég kom að Efra-Seli en
kom þangað fljótlega aftur og oft á
meðan þau Lilja bjuggu þar eða til
1966. Það sást að þarna var allt í
föstum skorðum, hver hlutur á sín-
um stað. Lilja sá um allt innan bæj-
ar, fór ekki hratt yfir né hafði hátt,
• en var með bros á vör og var hús-
móðir á sínu heimili sem allir bára
virðingu fyrir. Hún fór alltaf í fjós
og mjólkaði og sá um mjólkina enda
var hún alltaf í fyrsta flokki og fjöldi
viðurkenningarskjala sem sönnuðu
það. Björn sá um allt utan dyra. Þó
hér sé talað um verkaskiptingu vora
.þau sérstaklega samhent enda hafa
•'þau þurft að vera það þar sem heim-
ilið var alltaf nokkuð mannmargt. Á
hverju sumri voru hjá þeim eitt og
tvö sumarbörn og vora mörg þeirra
sumar eftir sumar og tóku sérstöku
ástfóstri við þau Lilju og Björn og
sýndu þeim mikla ræktarsemi.
I minningunni finnst mér að þegar
við fjölskyldan fórum austur í Sel
voru þar oftar en ekki brottfluttir
sveitungar í heimsókn enda vora þau
mjög gestrisin og var þá gaman að
hlusta á þá rifja upp gamla tíma. Eitt
var það í fari þeirra hjóna hvað ljóð-
elsk þau vora og kunnu mikið af
kvæðum og reyndi ég þetta nokkram
sinnum á Bimi. Eg fletti upp í Ijóða-
bók og byrjaði að lesa kvæði upphátt
og brást það þá yfirleitt ekki að
Bjöm hélt áfram utanbókar og lauk
kvæðinu. Björn hafði gaman af að
segja frá og sá vel það skoplega og
kímdi þá þannig að allt andlitið ljóm-
aði. Eins og áður er getið bragðu þau
búi 1966 og fluttu suður í Garð og
bjuggu þar í sambýli við Heiðu og
Kidda og nutu bæði góðs hvort af
öðra. Bjöm fór að vinna í fiski enda
kunni hann handtökin frá gamalli tíð,
en Lilja var heima og gætti hússins
með bömum Heiðu. Þetta fyrir-
komulag kom þeim Bimi og Lilju vel
og vora böm Heiðu, Lilja, Sigmund-
ur og Bjami Thor, ömmu sinni mikill
styrkur er hún var ein heima á dag-
inn. Þetta gekk þannig að þau vora í
Garðinum að vetrinum en í Selinu á
sumrin og hélst þetta óbreytt eftir að
Lilja dó eða þangað til að Bjöm flutt-
ist að Lundi árið 1982. Þar hefur
hann búið síðan.
Nú hefur sól bragðið sumri. Bjössi
tengdafaðir minn er allur. Hann hef-
ur ræktað sitt lífsstarf vel og á því
von góðrar heimkomu. Hann trúði
því að með því að fara vel með sitt
pund, svíkja engan, yrði vel tekið á
móti honum í landi eilífðarinnar. Far
þú í friði, friður Guðs þig blessi,
hafðu þökk fyrir allt og allt.
Konráð Andrésson.
Það er gamall siður í Kína að óska
nýfæddum börnum þess að fá að lifa
áhugaverða tíma. Öldin sem senn er
á enda hefur verið tími umbrota og
byltinga í margs konar skilningi.
Það fólk sem vaxið hefur upp með
öldinni heiur orðið vitni að meiri
umskiptum í lífi fólks og þjóða en
nokkur önnur kynslóð í mannkyns-
sögunni. Á langri starfsævi hefur
það fengið að reyna umbrot aldar-
innar á sjálfu sér. Það hefur líka bú-
ið undir og skapað breytingar sem
skilja á milli gamals tíma og nýs,
hefða og nýbreytni. Það komst til
manns í árdaga íslenskrar iðnbylt-
ingar og það gengur á vit feðra
sinna á upplýsingaöld. Þar er langur
vegur á milli, mikil saga og að sönnu
ótrúlegt lífshlaup.
Afi okkar, Björn Bjarnason frá
Efra-Seli í Landsveit, hefur nú kvatt
þennan heim á nítugasta og sjötta
aldursári. Eins og svo margir sam-
tíða honum speglast líf þjóðarinnar í
allri ævi hans. Hann fæddist í göml-
um tíma rótgróinnar bændamenn-
ingar þegar arfur og verðmæti
genginna kynslóða geymdist með al-
þýðufólki í sveitum og sjávarpláss-
um. Ungur maður vann hann til
sjós, á toguram og bátum, var þátt-
takandi í mestu atvinnuháttabylt-
ingu í sögu þessarar þjóðar. Bróður-
part ævinnar stundaði hann búskap
á arfleifð föður síns að Efra-Seli og
þannig þekktum við hann best, afa í
sveitinni. Þótt við væram enn barn-
ung þegar hann brá búi á ofanverð-
um sjöunda áratugnum geymast
best þær myndir sem fyrir augu
okkar bar í sveitinni. Sennilega
vegna þess að sveitin var okkur ann-
ar heimur. Þótt lífið væri þar fjör-
legt og athafnamikið var samt eitt-
hvað svo sérkennilega fornlegt við
Efra-Sel. Bærinn stóð á hól spöl-
korn frá veginum, burstirnar bar við
himin og þökin vora að hluta til lögð
torfi. Bærinn vissi að Eyjafjöllum og
til austurs, aðeins spölkorn frá stóð
Hekla. Svo rammíslensk mynd. Inn-
andyra andaði einnig gömlum tíma.
Baðstofan er minnisstæð. Þar stóðu
rúm með þiljum og þar svaf allt
heimilisfólk og gestir flestallir.
Þau voru ólík um margt, afi og
amma. Hún var alvöragefin og hafði
reglu á heimilishaldinu. Þau fáu
sumur sem ég fékk að vera í sveit að
Seli hafði ég þann starfa, sem amma
hafði fengið mér, að sækja mjólkina
og Morgunblaðið niður á brásapall á
morgnana, sópa bæinn og hjálpa til í
eldhúsinu. Þess á milli hélt afi mér
að verki utandyra, helst við heyskap
að mig minnir. Hann var glettinn og
kíminn og ég elti hann hvert sem
hann fór. Sennilega hefur honum
verið skemmt þegar verkin vöfðust
fyrir mér fyrir vanþekkingu og
klaufaskap. Á kvöldin sátum við
heima í baðstofunni og hlustuðum á
útvarp eða spjölluðum. Þau sögðu
mér svo margt af lífinu í sveitinni,
sögur sem ég hef fyrir löngu týnt
niður í smáatriðum en era þó enn á
sveimi í hugskotinu líkt og í þoku.
Ekki man ég hvort það vora þau eða
einhver annar sem sagði mér af álfa-
byggðinni í hólnum rétt vestan við
bæinn. Álfabyggðin var mikill raun-
veraleiki og ég gekk um hólinn af
varfærni og virðingu. Afi sló hólinn
aldrei og dráttarvélum var ekki
hleypt þar nærri. Og ég heyrði um-
gang í hólnum, auðvitað.
Seinna, þegar ég var orðinn fúll-
tíða og amma farin heimsótti ég afa
á sumram í gamla bæinn og dvaldi
hjá honum í eina til tvær vikur í
senn. Hann bjó þá í Garðinum en
dvaldi mánuð eða tvo um hásumar á
ári hverju í Selinu. Oftast voram við
aðeins tveir. Þetta vora sumarfríin
mín frá vinnu og aldrei hef ég varið
þeim betur en í þessi skipti sem ég
var með afa í Selinu. Hann var þá
orðinn fullorðinn en minnið óbrigðult
og sagnagleðinni var viðbragðið.
Margt af því sem hann þá sagði mér,
sérstaklega af lífinu á toguranum
gömlu, stéttabaráttu sjómanna í ár-
daga og um vökulögin, varð mér síð-
ar veganesti og hvatning til að afla
frekari fróðleiks um tíma sem aðeins
sárafáir era nú til frásagnar um.
Hann var ekki síður áhugasamur um
framtíð mína og fyifrætlanir en ég
um sögu hans. Og mér hefur alltaf
þótt vænt um hve áfram hann var
um að við barnabörnin hans mennt-
uðum okkur til einhverra hluta. All-
an lærdóm og menntun held ég að
hann hafi metið mikils en hitt veit ég
líka að menntun jafnaði hann ekki
við visku eða mannlega verðleika.
Hann var bókhneigður sjálfur en
ekld síður vel lesinn af langri reynslu
sinni. Og hann var vitur því svo oft
opnaði hann augu mín fyrir hlutum
sem mér hefði annars yfirsést. Mér
gafst mikil auðna að fá að eyða tíma
með ömmum mínum báðum og afa.
Svo margt hef ég síðar byggt á þeim
samvistum.
Undir það síðasta dró mjög af afa
og síðustu áranum eyddi hann á
dvalarheimilinu Lundi á Hellu. Á
hans efstu árum sáumst við sjaldn-
ar. Ég vildi að þau skipti hefðu orðið
fleiri. Gamli bærinn er nú kominn í
eyði, hluti hans hefur verið jafnaður
við jörðu og það sem eftir stendur
hverfur sjálfsagt einnig innan tíðar.
Þá brestur mér þráðurinn til gamla
tímans sem ég aðeins komst í snert-
ingu við í Selinu. En reynslan sem
mér gafst er ómetanlega dýrmæt og
minningarnar munu fylgja mér þann
veg sem ég enn á ófarinn. Aðeins
álfabyggðin í hólnum stendur enn en
hver mun gæta hennar nú að afa
gengnum?
Við barnabörnin að Kjartansgötu
4 í Borgarnesi kveðjum afa okkar
með söknuði en þökkum líka þær
stundir sem okkur gáfust með hon-
um og þann arf sem hann sannar-
lega fékk okkur í hendur. Guð blessi
minningu hans.
Þór Indriðason.
Mig langar í nokkram orðum að
minnast afa míns, Björns Bjarna-
sonar frá Efra-Seli í Landsveit.
Við afi áttum heima í sama húsi
þegar ég var lítill og mínar fyrstu
minningar era tengdar honum að
mörgu leyti. Strax pínulítill var ég
oft niðri hjá ömmu og afa en þau
þjuggu á hæðinni fyrir neðan okkur.
Eg var samt aðeins fimm ára þegar
amma dó og man þess vegna lítið
eftir henni. Eftir það var ég mörg-
um stundum með afa mínum. Við
spjölluðum saman, spiluðum marías
eða ég fylgdist með honum sjóða
saltfísk og kartöflur. Hann átti líka
alltaf suðusúkkulaði í eldhússkápn-
um og stundum læddi hann að mér
einum bita. Hvort það var nú matar-
æðinu að þakka eða einhverju öðru
þá man ég vel hvað afi var hraustur
og sterkur. Hann vann á þessum
tíma við fiskverkun og átti það til að
ýta ungu mönnunum frá þegar mik-
ið reyndi á. Þá minnist ég þess að afi
kom mér eitt sinn til bjargar þegar
ég var nærri ranninn niður af bíl-
skúrsþakinu þar sem ég hafði verið
að príla í óleyfi. Afi bar alltaf der-
húfu þegar hann var úti og ávallt
hafði hann meðferðis tóbaksbauk og
klút. Hann var alltaf snyrtilegur til
fara en í sparifotin var einungis far-
ið á jólunum og við jarðarfarir.
Á unglingsárunum flutti ég síðan
líka niður á sömu hæð og afi og þar
sem hann var nú farinn að eldast
þurfti ég stundum að minna hann á
súkkulaðið sem einhverstaðar lá
uppi í skáp. Þegar ég var síðan 17
ára fór afi á elliheimilið og ég flutti
með foreldram mínum annað.
Eftir það var afi alltaf hjá okkur á
jólunum. Minningar sem ég á frá
þeirri hátið eru allar samofnar hon-
um afa. Hann fór í sparifótin hálf
sex, skipti um tóbaksklút og söng
síðan alla sálmana með útvarpinu.
Hann kunni líka alltaf betur við
hangikjöt í jólamatinn heldur en
svínakjöt og mikið talaði hann um
það að hann hefði nú ekkert gott af
því að borða meira þó ekki væri nú
aukakílóunum fyrir að fara.
Seinni ár var heilsa afa orðin
þannig að hann hélt kyrra fyrir á elli-
heimilinu um hátíðarnar. Ég var hins
vegar oft á ferðinni þar í nágrenni og
heimsótti afa eins oft og ég gat. Ekki
var súkkulaði lengur á boðstólnum
heldur tók afi fram baukinn og bauð
mér í nefið. Við spjölluðum síðan
saman um heima og geima, fengum
okkur meira í nefið og stundum
drakkum við saman kaffi.
Þegar ég flutti síðan til útlanda
fyrir fjóram áram fækkaði skiljan-
lega heimsóknum mínum til afa.
Heilsu hans hrakaði líka smátt og
smátt og í hverri heimsókn sá ég afa
minn eldast. Alltaf þótti mér nú
samt gott að heimsækja gamla
manninn og alltaf spjölluðum við
eitthvað saman.
I júlí síðastliðnum heimsótti ég
afa í hinsta sinn. Hann var þá kom-
inn á 96. ár. Heilsa hans var orðin
mjög slæm en samt sagði hann við
okkur nokkur orð og kyssti okkur að
skilnaði.
Elsku afi. Þakka þér fyrir allt.
Blessuð sé minning þín.
Bjarni Thor.
Elsku afi.
Með stáli plógsins reist þú þína rún.
Pú ræktaðir þitt land, þín fóðurtún.
Til verka þinna viljans máttur knúði
Þá vinarhönd, sem ungum gróðri hlúði.
Frá ystu nöf að efstu hlíðarbrún
bjóst óðal hjartans grænu sumarskrúði.
Þú fannst, að það er gæfa lýðs og lands
að leita guðs og rækta akra hans.
I auðmýkt naust þú anda þeirra laga,
sem öllum vilja skapa góða daga.
I dagsverki og þökk hins þreytta manns
býr þjóðarinnar heill - og ævisaga.
(D. Stefánsson.)
Þeim fækkar óðum, sem feðrunum unna,
sem finna sín heilögu ættarbönd,
sögur og kvæði kunna
og kjósa að byggja sín heimalönd.
Fyrr sátu hetjur við arineldinn
að óðali sínu, er vetra tók,
og lásu við koluna á kveldin
kafla í Landnámabók.
(D. Stefánsson.)
Nú er langi-i göngu þinni lokið,
elsku afí, við þökkum fyrir að hafa
fengið að ganga með þér þennan
spöl.
Núleggégaugunaftur,
Ó, Guð þinn náðarkraftur
mín veri vörn í nótt.
Æ, virst mig að þér taka,
mér yfir láttu vaka
þinn engil, svo ég sofi rótt.
(S. Egilsson.)
Guð blessi þér heimkomu þína og
hafðu þökk fyrir allt og allt.
Barnabörnin, Kjartansgötu 5,
Borgarnesi.
Þau fjögur sumur sem ég í æsku
dvaldi í Efra-Seli var ævinlega sól.
Tíu ára gömul var ég send í sveit
eins og mörg kaupstaðarbörn um
miðbik aldarinnar. Þar bjuggu þá
búi sínu Bjöm Bjarnason, sem hér
er kvaddur, og kona hans, Guðrán
Lilja, frænka mín, ásamt börnunum
fimm, sem þá vora öll heima a.m.k.
yfir sumarið.
Þar var þá eins og viðast hvar bú-
ið upp á gamla mátann eins og sagt
er í dag. Allt var unnið með hestum
og höndum.
Það var gott að vera í sveit í Efra-
Seli og í mörg ár eftir að ég var þar
og kom þangað í heimsókn, fannst
mér ég vera komin heim. Björn var
bóndi af lífi og sál ogunni jörð sinni
og sveit. Hann var ákaflega hlýr og
barngóður og leit á alla sem jafn-
ingja, ekki síst börnin sem hann tal-
aði við eins og fullorðið fólk. Hann
fór aldrei í manngreinarálit og sagði
skoðanir sínar tæpitungulaust.
Hann gat verið glettinn og gaman-
samur ef sá gállinn var á honum.
Landsveitin er falleg sveit og
fjallahringurinn með sjálfa drottn-
inguna Heklu í hásæti er óendan-
lega fagur. Það var sveitin hans
Björns, þar var hann fæddur og bjó
alla sína ævi, utan nokkur ár í Garð-
inum og að síðustu á dvalarheimil-
inu Lundi á Hellu, þar sem hann
lést 27. ágúst.
Það er enginn héraðsbrestur þótt
háaldraður bóndi falli í valinn, en
þeim sem áttu hann að og stóðu hon-
um næst eru færðar innilegar sam-
úðarkveðjur og þökk fyrir fjögur
sólrík sumur fyrir margt löngu.
Margrét Lárusdóttir.