Dagblaðið Vísir - DV - 25.03.1983, Blaðsíða 13

Dagblaðið Vísir - DV - 25.03.1983, Blaðsíða 13
DV. FOSTUDAGUR25. MARS1983. 13 „Dönsk tímarit eru t.d. allt að þvf tvöfalt dýrarf hér á landi en í Danmörkn enda þótt þau séu tollfrjáls, flutt til landsins með skipi og innkaup gerð fyrir allt landið í einu af Innkaupasambandi bóksala, sem ákveður útsöluverðið..." aðrir en fyrirtækin sjálf ráði verðlagningu á vöru og þjónustu". I viðtalinu segir meðal annars, að þaö sé „mesti misskilningur, að frjáls álagning mundi leiða til hærra vöru- verðs. Samkeppnin mundi aukast og halda verðinu í skefjum". Frjáls verðmyndun er án efa æski- leg en það er regin-munur á frjálsri verðlagningu og frjálsri verð- myndun. Það er frjáls verðlagning, þegar t.d. gleraugnasalar misnota frjálsa álagningu með því að bindast samtökum um verðlagningu, en það er ekki frjáls verðmyndun. Það er því engan veginn augljóst, að fyrir- tækin sjálf eigi ein að ráða verölagn- ingu á vöru og þjónustu. Það er markaðurinn, sem á að ráða verð- lagningunni. Frjáls álagning er á nokkrum vöruflokkum. Má þar t.d. nefna bækur, blöð og gleraugu. Það frjáls- ræði hafa kaupmenn þvi miður misnotað með því að bindast sam- tökum um að halda uppi ákveðnu lágmarksverði, sem í sumum tilvikum er óhóflega hátt. Þetta frjálsræði hefur því ekki leitt til lægra vöruverðs og hefur útilokað samkeppni. Ef kaupmenn ætla að ná árangri í að koma á frjálsari verð- myndun, er ekki nægilegt að halda aðstæður. Sú litla reynsla af frjálsri álagningu, sem fyrir hendi er hér á landi, hefur staöfest það. Eðlilegar aðstæður eru þær, aö framboð og eftirspurn fái að ráða verðlagningu en að ekki sé bundist samtökum um lágmarksverö. Nauðsynlegar aðstæður eru þær, að tryggt sé með löggjöf, eftir því sem kostur er, að ekki séu myndaðir einokunarhringar í því skyni að halda uppi vöruverði. I löndum, þar sem frjáls verðmyndun er í hvað mestum blóma, svo sem í Bandaríkjunum er slík „andhringa- löggjöf" áhrifamikil. Misnotkun frjálsrar álagningar Þar sem kaupmenn hafa hér að framan verið bomir sökum um mis- notkun á frjálsri álagningu, verður ekki hjá því komist að rökstyðja þá ásökun. Einokunaraðstaða sú, sem bók- salar hafa komið sér upp, er vel kunn. Er þar skemmst að minnast baráttu þeirra gegn því, að stór- markaður einn hér í bæ seldi bækur • „Þegar t.d. gleraugnasalar misnota frjálsa álagningu með því að bindast sam- tökum um verðlagningu er það ekki frjáls verð- myndun," segir Gísli Jónsson í grein sinni. því fram í fjölmiðlum, að það sé „mesti misskilningur, aö frjáls álagning mundi leiða til hærra vöru- verðs" og að „samkeppnin mundi aukast og halda verðinu í skefjum". Þeir þurfa fyrst af öllu að sýna, að hægt sé að treysta þeim fyrir f relsinu og að þeir noti það til aö stuðla að frjálsrisamkeppni. Frjáls álagning skapar ekki lægra vöruverð nema því aðeins að henni séu búnar eðlilegar og nauðsynlegar með lægri álagningu en þeirri, sem saintök bóksala höfðu ákveðið. Dönsk tímarit eru t.d. allt að því tvöfalt dýrari hér á landi en í Danmörku enda þótt þau séu tollfrjáls, flutt til landsins með skipi og innkaup gerð fyrir allt landið í einu af Innkaupa- sambandi bóksala, sem ákveður útsöluverðið. Fyrir rúmum tveimur árum fengust þær upplýsingar hjá Innkaupasambandinu, að heildar- álagning þeirra og bóksala væri 92%. Góð álagning það fyrir umboðssölu því aö blöðum, sem ekki seljast, má skila aftur til Danmerkur og í sumum tilvikum er nægilegt að endursenda kápuna. Frjáls álagning á erlendum tímaritum hefur svo sannarlega ekki leitt til lægra vöru- verðs né frjálsrar samkeppni. Eðlileg viðbrögð stjórnvalda við slikri græðgi væri að setja hámarks- álagningu á erlend timarit. Til þess hafa samtök bóksala svo sannarlega unnið. Nefna mætti fleiri dæmi um það, hvernig kaupmenn hafa bundist samtökum um að halda uppi lág- marksverði á vörum, sem frjáls álagning er á, en til þess er-ekki rúm i grein sem þessari. Þess í stað skal að lokum sagt frá heildsala, sem neitaði að selja smásala ákveðna vöru vegna of lágrar álagningar hans. Heildsali neitar að selja smásala vöru vegna of lágrar álagningar Sem betur fer eru meðal kaup- manna mjög margir, sem virkilega leggja sig fram um að halda niðri vöruverði og um að brjóta niður alla viðleitni til að halda uppi lágmarks- verði með samtökum. En þessir kaupmenn eiga ekki alltaf upp á pall- borðið hjá stéttarf élögum sínum eins og eftirfarandi dæmi sýnir. Smásöluverslun hér í bæ selur tölvuspil, sem hún kaupir af heild- sala. Dag einn skömmu fyrir síðustu jól hringdi heildsalinn í kaupmann- inn og kvartaði undan því, að hann seldi tölvuspilin of ódýrt. Sagði hann aðra kaupmenn, sem keyptu af sér þessi tölvuspil, hafa kvartað. „Tekur þú undir slíka kvörtun," varð kaup- manninum að orði og varð heildsal- anum þá svarafátt. Það næsta, sem gerðist í málinu, var það, að þegar birgðir kaupmannsins voru að þrotum komnar, pantaði hann meira. Þá fékk hann það svar, að honum yrðu ekki seld fleiri tölvuspil. Kaupmaðurinn leitaði þá til verð- gæslustjóra, sem fór í málið með- þeim árangri, að kaupmaðurinn f ékk sina vöru og gat áfram selt hana svolítið ódýrara enaðrir og taldi sig engu að síður bera hæfilegan hagnað. Þessi saga kann að þykja ósennileg en þeir sem ekki trúa henni eru hvattir til að fá hana staðfesta hjá verðgæslustjóra. Lokaorð Sjálfsagt er það svo um kaupmenn sem aðra, að mest ber á svörtu sauð- unum. Sú ádeila, sem hér hefur verið sett fram á kaupmenn, á vonandi ekki við um meginþorra þeirra. Sé kaupmannasamtökunum annt um að stuðla að frjálsari verslunarháttum og að f rjálsri verðmyndun, sem telja verður, ættu þeir að byrja á því að ráðast á eigin mein, þ.e. þá kaup- menn, sem misnota það litla frelsi, sem nú er til verðlagningar og þá kaupmenn, sem reyna að koma í veg fyrir eðlilega samkeppni með viðskiptaþvingunum. Geri þeir það og takist þeim aö vinna traust almennings, verður eftirleikurinn auðveldur. Að lokum skal hér varpað fram hugmynd, sem hugsanlega gæti stuðlað að bættum skilningi milli kaupmanna og viðskiptavina og aukið samstarf þessara aðila í baráttunni fyrir sem lægstu vöru- verði. Kaupmenn hafa sín samtök og reyndar tvenn. Viðskiptavinirnir hafa líka sin samtök, Neytendasam- tökin. Sá er munurinn á þessum sam- tökum að þau síðarnefndu eru fjár- vana. Hvernig væri nú að samtök kaupmanna hefðu frumkvæöið aö þvi að halda viðskiptaráðstefnu kaup- manna og viðskiptavina, þar sem báðir aðilar gætu skýrt sín s jónarmið og skipst á skoðunum? Gísli Jónssoh prófessor. I fólgin að tengja sem flest og helst öll orkuveitusvæði landsins sam- an í eitt orkuveitukerfi, lands- kerfi, og virkja síðan stærri og hagkvæmari virkjanir (100—200 MW) og þá helst aðeins eina í senn. Með þvi að ráðast i bygg- ingu byggðalína á sínum tíma var í raun einnig tekin ákvörðun um þaö að fara frekar þessa leið í virkjanamálum landsins. Eins og áður sagöi eru linur, sem byggðar hafa verið hér á landi fyrir 220,132, 66 og 33 kV spennu ætlaðar til þess að flytja raforkuna frá virkj- uiiuin og til aðveitustöðva víðs vegar um landið. Þar er raforkan spennt niður á 6—22 kV spennu og þar hefst dreifingin. Eins og staðan er í dag er heildarlengd stofnlina á landinu um 3100 km, og þar af eru 132 kV byggða- línur824km. Hlutverk byggðalínanna, sem reistar hafa verið á undanförnum 10 árum, hefur verið að tengja saman hin mörgu orkuveitusvæði landsins, útrýma raf orkuframleiðslu með olíu- rafstöðvum, og siðast en ekki síst að stuðla að betri nýtingu á nýjum virkjunum. Þannig eykst kostnaði. Hafa raforkunotendur úti á landi ekki farið varhluta af þessu ástandi á undanförnum árum. A tímum mesta álags voru flutningar inn á byggðalínur um 100 MW vetur- inn 1982—83 og fara vaxandi með éri hverju um ca 10 MW. Með þessu fyrirkomulagi er viðbúið að veturinn 1983—84 þurfi að framleiða raforku með dísilvélum, ekki aðeins i bilana- tilvikum, heldur einnig á þeim tímum sem byggðalínur verða þungt lestaðar. Það er því ljóst, að brýn þörf er á því að styrk ja f lutningana á raforku frá virkjunum Landsvirkj- unar á SV-landi og út á land. Það verður best gert með Suöurlínu og hafa tæknimenn Landsvirkjunar og Rafm'agnsveitna ríkisins verið a sama máli um það og að rétt tíma- setning á henni sé haustið 1983. Dreifikerfin Eins og áður var vikið að hefst dreifing raforkunnar í aðveitu- stöðvum og þá á 6—22 kV spennu með loftlínum eða jaröstrengjum. I sveitum landsins eru háspennu- dreifilínur samtals nær 7000 km langar. í þéttbýli eru mest notaðir • „Á þennan hátt er verið að vega að at- vinnulífinu í landinu og gera fjárfestingar í efni og öðru við Suðurlínu gagnslausar í eitt ár, sem hækkar vaxtakostnað á byggingar- tímanum um rúmlega 40 milljónir króna... hagkvæmni þess aö ráðast í stærri virkjanir, sem undantekningarlaust eru ódýrari á framleidda kWh. Eins og byggðalinukerfið er rekið í dag er aðeins eitt úttak frá hinu svonefnda Landsvirkjunarsvæði. Það er að seg ja, að við Brennimel í Hvalf irði er eini staðurinn þar sem raforkan er mötuð inn á 132 kV byggðalínur. Ef bilun verður á byggðalinum verða þeir landshlutar, sem eru lengra frá Brennimel en bilunin sjálf, ineira eða minna rafmagnslausir í mis- munandi langan tíma og keyra verður dísilvélar o.fl. með ærnum til- jarðstrengir, bæði á háspennu og einnig á lágspennu. Ekki verður nánar farið út i þennan þátt raforku- kerfisins hér og nú. Rétt er þó að geta þess, að þessi þáttur vill oft gleymast í kostnaðarskiptingu og f jármögnun. Ef leggja á gróft kostn- aðarmat á hina þrjá aðalþætti raf- orkukerfisins má segja, að ekki sé fjarri lagi að kostnaöurinn við upp- byggingu og rekstur þeirra skiptist nokkuð jafnt. Það vill segja að orku- öflunin kosti 1/3 af öllu raforku- kerfinu til almenningsnota, stofn- línur l/3ogdreifikerfil/3. Staða f ramkvæmda við Suðurlínu I dag er búið að festa kaup á öllu efni til línunnar svo og aðveitustöðva við Hóla í Hornafirði og við Sigöldu- virkjua Það sem verið er að spara með því að skera niður 125 Mkr. í lánsfjárlögum til byggðalinufram- kvæmda 1983 er innlend vinna eingöngu, þ.e. vinna innlcndra sér- fræðinga, verktaka óg starfsmanna Rafmagnsveitna ríkisins og Lands- byggingartíma, óhagræðis af því að stoppa verkið í ár og byrja aftur á næsta ári, svo og kostnaðar af dísil- keyrslu vegna flutningstakmarkana, bilana og eðlilegs viðhalds á byggða- línum. Um gagnsemi Suðurlínu efast ekki þeir aðilar, sem hafa unnið við það á undanförnum árum að gera ýmsar rafmagnsf ræðilegar athuganir á raf- orkukerfinu meö og án Suðurlínu. Ekki er kannski að búast við bví. aö /V 1 virkjunar. A þennan hátt er verið að vega að atvinnulifinu í landinu og gera fjárfestingar í efni og öðru við Suöurlínu gagnslausar í eitt ár sem hækkar vaxtakostnaö á byggingar- timanum um rúmlega 40 Mkr. Að auki er niðurskurður úr 285 Mkr. í 160 Mkr. óraunhæfur þar eð þegar er búið að skuldbinda f ramkvæmdir við byggðalínur 1983 fyrir 190 Mkr. Það er því raunhæft að tala um niður- skurð á 95 Mkr. á móti því, aö auka- kostnaður vegna frestunar Suðurlinu um eitt ár er vart undir 70 Mkr. ef tekið er tillit til aukinna vaxta á stjórnmálamenn og aörir sem með fjármál fara eigi gott með að átta sig á nytsemd hinna ýmsu framkvæmda nema gerð sé grein fyrir þeim. Það hefur verið gert varðandi Suðurlínu, og nytsemd og gagnsemi hcnnar hvað eftir annað túlkuð í greinar- gerðum og bréfum frá Landsvirkjun og þó sér í lagi Rafmagnsveitum ríkisins. Niðurstöður 1. Með tilkomu byggðalína hefur reynst unnt að útrýma að mestu raforkuframleiðslu með olíuraf- stöðvum í landinu. Einnig hafa hin mörgu orkuveitusvæði lands- ins verið tengd saman, sem gerir stærri virkjanir enn hagkvæmari en áður. 2. Astandið í raforkuöflun lands- manna er nokkuð gott og er ekki að sjá annað en að svo verði a.m.k. næstu 2—3 ár, því á að vera óhætt að slaka á þessum þætti i ár, sérstaklega að minnka fé til framkvæmda, sem ekki komast í gagniö fyrr en eftir mörgár. 3. Með niðurskurði á 125 Mkr. í láns- fjárlögum til byggðalínufram- kvæmda 1983 er m.a. verið að fresta því að Suðurlína verði tek- in í notkun um a.mJt. eitt ár. Þar með er verið að fresta mikilvæg- um hlekk í stofnlinukerfinu, sem hefur það hlutverk að koma raf- orkunni frá virkjunum í átt til notenda. Einnig er þaö aðeins innlend vinna, sem verið er að spara í ár og fjárfestingar í efni o.f 1. við linuna falla dauðar i heilt ár með tilheyrandi aukakostnaði vegna vaxta á byggingartíma og óhagræðis við framkvæmdir. 4. Það er ekki nóg að virkja og virkja til að framleiða raforku, ef ekki er hægt að koma henni skammlaust til notenda. Stofn- línukerfin og dreifikerfin verður einnig að byggja upp. 5. Það er köld kveðja, sem starfs- menn raforkufyrirtækjanna fá frá stjórnvöldum á lokastigi stórrar framkvæmdar. Vitur- legra væri að slá einhverjum öðr- um framkvæmdum á frest, sem styttra eru á veg komnar eða sem eru til minni nota í þjóðarbúinu. 6. Vonandi tekst ríkisstjórninni að útvega fé til þess að ljúka megi framkvæmdum við Suðurlínu á haustmánuðum 1983. Sparnaður við að fresta línunni um eitt ár er óverulegur en hins vegar frestar það því að það fjármagn, sem þegar hefur verið sett í línuna, nýtist. Einnig verður bið á því að notendur og aðrir njóti þess aukna öryggis og hagræðis, sem hlýst með tilkomu Suðurh'nu inn á landskerfið. Steinar Friðgeirsson verkfræðingur.

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.