Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 16

Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 16
Ekki man ég nú lengur ná- kvæmlega hvenær ég sá fyrst get- ið um Ríkarð Jónsson myndlist- armeistara. En ég var þá enn barn að aldri. Ég var að fletta tímariti, mig minnir að það hafi verið Iðunn hans Árna Hall- grímssonar eða kannski Eimreið- in, - ekki til þess að lesa, heldur til að skoða myndir, sem í ritinu voru. Og viti menn. Þarna voru þá myndir af nokkrum verkum Ríkarðs Jónssonar. Það voru myndir af fóiki, dýrum, bæjum, amboðum og öðrum búshlutum. Og allt var þetta svo lifandi og eðlilegt að mér fannst þar vera veruleikinn sjálfur en ekki bara myndir af honum. Ég var lengi að skoða þessar myndir. Auðvitað bar ég ekkert skynbragð á þá list, sem ég hafði þarna fyrir augunum en ég hreifst af henni. Og sá, sem hrífur barnshugann, með hvaða hætti sem það gerist og hvaða atvik sem til þess liggja er lista- maður. Ekki hvarflaði það að mér á þessari stundu, að ég ætti eftir að kynnast höfundi þessara verka. Svo fór þó og þá kom mér það ósjaldaníhug, aðe.t.v. væri lista- maðurinn sjálfur mesta listaverk- ið. Ég eignaðist marga góða félaga í Héraðsskólanum á Laugarvatni á sínum tíma. Meðal þeirra voru nokkrir Reykvíkingar. Þásjaldan það bar við að ég kom til Reykja- víkur næstu árin eftir Laugar- vatnsdvölina leitaðist ég við að hafa samband við þá. Einn þess- ara skólafélaga minna var Björg, dóttir Ríkarðs Jónssonar. Góð- viðriskvöld eitt var ég á gangi yfir Tjarnarbrúna. Mæti ég þá ekki Bjórgu. Og er ekki að orðlengja Ríkarður Jónsson — aldarminni Kristslíkneski í Bessastaðakirkju, skorið í eik. það að innan stundar sat ég heima í stofu í húsi við Grundar- stíginn hjá listamanninum, sem gerði verkin sem myndirnar í tímaritinu voru af, Ríkarði Jónssyni. Þannig hófust kynni okkar Ríkarðs Jónssonar. Þau átti ég að þakka henni Björgu og veri hún blessuð fyrir. Og þessi kynni áttu eftir að verða býsna mikil og þó umfram allt ákaflega skemmtileg og góð. Ríkarður Jónsson Var Austfirðingur aö ætt og uppruna, fæddur að Tungu í Fáskrúðsfirði 20. sept 1888, og hefði því orðið 100 ára nú um þessar mundir. Faðir hans var Jón Þórarinsson bóndi á Núpi á Berufjarðar- strönd, Ríkharðssonar Long, enskrar ættar. Móðir Ríkarðs var Olöf Finnsdóttir Guðmunds- sonar bónda í Tungu í Fáskrúðs- firði. Ættmenn Ríkarðs voru hag- leiksmenn miklir, gæddir listræn- um hæfileikum og fjölþættum gáfum. Átti hann því ekki langt að sækja listhneigð sína, enda varð hennar snemma vart í fari hans. Sautján ára gamall fór hann til Reykjavíkur, með aðstoð góðra manna austur þar, sem töldu sig sjá hvað í drengnum byggi, og hóf tréskurðarnám hjá sýslunga sínum, Stefáni Eiríkssyrii myndskera. Þremur árum siðar lauk hann prófi í myndskurði fyrstur fslendinga. í sveinsbréfinu er komist svo að orði um prófsmíðina, „Spegilinn hans Ríkarðs", að hún sé „að- dáanlega af hendi leyst". Miklum áfanga var náð en engu lokamarki. Tvítugur . að aldri hvarf Ríkarður til Kaupmannahafnar til frekara náms í list sinni. Fararefnin voru einar 300 kr. Fljótlega komst hann í kynni við Einar Jónsson myndhöggvara, sem kenndi hon- um endurgjaldslaust undirstöðu- atriði myndhöggvaralistarinnar. Síðan lá leiðin í Listaháskólann þar sem hann stundaði nám í hált't sjötta ár. Nám sitt varð Ríkarð- ur sjálfur að kosta nema hvað Al- þingi veitti honum eitt sinn 300 kr. námsstyrk. Hlaut hann því að vinna hörðum höndum með nám- inu. Var m.a. verkstjóri á tré- skurðarstofu, teiknaði skraut á búninga fyrir Konunglega leikhúsið, svo að eitthvað sé nefnt. Meðal fjölmargra sem Rík- arður kynntist á námsárum sín- um í Kaupmannahöfn var mynd- skurðarmaður, Charles nokkur Ibsen að nafni. Hann var mál- haltur og hafði auk þess gallaða sjón. Þessa fötlun notaði vinnu- veitandinn sem afsökun fyrir því að greiða Ibsen lægra kaup en öðrum. Ríkarður beitti sér fyrir því að úr þessu ranglæti væri bætt og fékk því framgengt. Ibsen gleymdi ekki þessum greiða ís- lendingsins og arfleiddi Ríkarð síðar að öllum sínum tréskurðar- áhöldum. Þetta atvik lýsir Rík- arði Jónssyni ákaflega vel og sýnir glöggt það hugarfar sem hann bar jafnan til þeirra sem minna máttu sín. Kom það raun- ar fram í dagfari hans öllu og sam- skiptum við aðra. Viðhorf hans til mannfélagsmála mótaðist af því „að vernda æ hinn lægri garð". Árið 1914 kvæntist Ríkarður Maríu Ólafsdóttur frá Dallandi í Húsavík eystra, mikilli myndar- og mannkostakonu. Þá voru þau í Kaupmannahöfn en fluttu heim sama ár. Stóð heimili þeirra í Reykjavík upp frá því nema árin 1920-1923 er þau dvöldust eystra. Börn þeirra hjóna voru fjögur, þrjár dætur.og einn sonur, Már, sem þau misstu ungan. Var hann þá orðinn arkitekt, einstakur ljúflingur og efnismaður á alla grein. Árið 19,29 keyptu þau hjón húsið Grundarstíg 15 af Helga Valtýssyni, og þar var heimili þeirra upp frá því. Ríkarður Jónsson var, eins og áður getur, gæddur ákaflega fjöl- þættum gáfum. Hann gat haslað sér völl á ýmsum sviðum og hefði allsstaðar komist í fremstu röð. Hann gat orðið félagsmálaleið- togi. Hann var ágætlega skáld- mæltur og málhagur mjög. Hann bjó yfir miklum söng- og tónlist- arhæfileikum. Hann hafði rödd úr hvers manns barka og hefði getað orðið afbragðs leikari. Hann hafði fágæta frásagnarhæfi- leika og var hafsjór af hverskonar sögum og sögnum. Sú hætta er ávallt búin ungum mönnum með fjölþætta hæfileika að þeir eigi erfitt með að velja sér einaði það með sjaldgæfum hætti að vera bæði þjóðleg og alþjóð- leg. Afköst Ríkarðs Jónssonar voru með ólíkindum, enda mátti segja að á langri starfsævi félli honum aldrei verk úr hendi. Og þó var eins og hann hefði alltaf tíma til alls. Gestagangur var jafnan mikill á Grundarstígnum og húsráðendur kunnu öllum bet- ur að taka á móti gestum og skemmta þeim. Þarna komu sam- an ýmsir andans menn, lista- menn, furðufuglar og umkomu- leysingjar. Og allir voru jafn vel- komnir. Manngreinarálit þekkt- ist ekki á þessum bæ. Ríkarður Jónsson skrifaði fjölda blaðagreina enda ritfær í besta lagi. Stundum tók hann sig til og orti heilar drápur og lausa- vísur lágu honum létt á tungu. Eitt sinn á góðri stundu varpaði hann þessari vísu að vini sínum, Þórbergi Þórðarsyni: Furðumaður fágœtur, friðar aldrei baðst né vœgðar. Undraþundur ágætur, Ihaldinu lítt til þægðar. Sigvaldi Kaldalóns tónskáld og Ríkarður voru aldavinir. Er Sig- valdi andaðist 28. júlí 1946, mælti Ríkarður svo eftir hann: Vinirnir hverfa einn og einn óðfluga leið til grafar. Fellur úr bergi steinn og steinn, styrkur er dauðans mistilteinn, stend ég að lokum eftir einn við endastöð hinstu nafar. Ríkarður tók ekki opinber- lega mikinn þátt í þjóðmálabar- áttu samtíðar sinnar en fylgdist Verkin lofa Úr vinnustofu Ríkarðs á Grundarstígnum. Að baki einhverjum óþekktum er sr. Árni Þórarinsson. ævistarf. Þeir sjá vegi liggja til allra átta. En Rík arði tókst ung- um að velja sér veg. Ef til vill hefur hin einstæða undraveröld æskustöðvanna átt sinn þátt í því vali. Að minnsta kosti er víst að þangað átti hann eftir að sækja marga fyrirmyndina að listaverk- um sínum. En hvert var svo ævistarf þessa manns? Hver er sá arfur sem hann færði þjóð sinni? Hann arf- leiddi hana að þúsundum fágætra listaverka og eru mörg þeirra dreifð víða vegu. Segja má að hann hafi jöfnum höndum stund- að myndskurð, höggmyndalist og teikningar.Hann skar út af mikilli listfengi ótölulegan grúa allskon- ar muna, smærri og stærri, sem ýmist eru í eigu einstaklinga, stofnana eða ríkisins. Hann mót- aði brjóstmyndir af miklum fjöl- da manna, hárra sem lágra. Þær munu um langan aldur gera hvorttveggja í senn geyma svip- mót viðkomandi einstaklings og það sem það speglar og vitna um snilli listamannsins. Til hans var gjarnan leitað um gerð minnis- varða svo sem af Torfa í Ólafsdal og konu hans og Stephani G. Stephanssyni á Arnarstapa á Vatnsskarði. Teikningar hans eru fleiri en tölu verði á komið. Hann kenndi fjölda manna teikningu og tréskurð. Hann efn- di til sýninga á verkum sínum bæði hér heima og erlendis, m.a. austur í Rússlandi á vegum Mf R. Ummæli gagnrýnenda voru yfir- leitt á þá leið að „verkið lofaði meistarann", enda fóru þar sam- an hugkvæmni og handbragð. Hann safnaði saman höfðaletri og greindi og skrifaði um það merkilega grein í fyrra bindi Iðn- sögu íslands 1943. Hann skrifaði dagbók og stundaði í því sam- bandi orðasöfnun. List hans sam- þó vel með henni og hafði þar sínar fastmótuðu skoðanir. Þeir Jónas frá Hriflu og Ríkarður voru miklir vinir. Sumarið 1916 fékk Jónas Ríkarð í fundaferð með sér um Norður- og Austur- land. „En ég er enginn ræðumað- ur", sagði Ríkarður við Jónas. „Það gerir ekkert til," svaraði Jónas, „ég tala, þú syngur og stjórnar söngnum". Þjóðmálaskoðanir Ríkarðs Jónssonar voru mótaðar af við- Úr vinnustofu listamannsins: Sigurður Guðmundsson sk edikt S. Þórarinsson, Halldór Vilhjálmsson skólastjóri . alþingismaður. Að baki eru Torfi Bjarnason í Ólafsdal c 16 SÍÐA - WÓÐVILJINN - NÝTT HELGARBLAÐ.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.