Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 19

Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 19
Braggahverfi breska hersins þar sem nú er barnaleikvóllur við Njálsgötu. Fyrir aftan braggana er núverandi Hlemmtorg. Myndin er tekin af Skafta Guðjónssyni íjúní 1943. aðar sjálfboðaliðum að miklu leyti. Én ég sá sitt af hverju. Breski flugherinn hafði í fyrstu bækistöðvar sínar í Kaldanesi, en síðan var Reykjavíkurflugvöllur byggður. Þegar ég kom var búið að byggja hann að miklu leyti en yerið var að stækka hann, og voru íslendingar einnig við þá vinnu. Eftir það var mikil umferð á vell- inum, hingað komu herflugvélar af öllum gerðum, m.a. flugbátar sem lentu í grennd við Nauthóls- víkina - og það urðu margoft slys. Einu sinni var t.d. sjö manna flugvél af Liberator-gerð í flug- taki í Reykjavík, þegar allt í eínu kviknaði í hreyfli. Flugmaðurinn sneri við í skyndingu og ætlaði að lenda, en þegar hann var að renna niður, losnaði einn hreyf- illinn og datt fyrir hjólin. Fimm menn brunnu þarna til dauðs, en tveir sluppu nánast fyrir krafta- verk: annar gat einhvern veginn hoppað út um gat og hjálpaði hin- um út um glugga. Einu sinni var boðuð koma mikilvægrar flugvélar til Reykja- víkur, og var okkur öllum fyrir- skipað að vera sem snyrtilegastir og í hátíðabúningi, en svo var þessi boðun afkölluð. Síðar kom í ljós, að það hafði verið hertoginn af Kent, yngri bróðir Georgs 6. Bretakonungs, sem hafði verið á leiðinni, en flugvélin hafði rekist á fjall í Skotlandi og allir farist. Sú saga gekk síðar að hertoginn hefði setið við stýrið og flugmað- urinn ekki þorað að segja honum að hann flygi of lágt... Aðrar mikilvægar persónur komust leíðar sinnar sem betur fer. Árið 1942 lenti rússnesk flugvél einu sinni á flugvellinum, og fóru skyndilega allir viðstaddir hermenn að hrópa hópum sam- 'an: „Good old Joe", - „góði gamli Jói" - en það var vitanlega Jósef Stalín, sem átt var við. Sennilega hefur það verið Mo- lotov, þáverandi utanríkisráð- herra, sem var um borð í vélinni, og þá á leið á fund í Bandaríkjun- um. Af margvíslegum ástæðum, ekki síst vegna hinnar skelfilegu kreppu áranna milli heimsstyrj- aldanna og vonbrigða hermann- anna sem komu heim úr fyrra stríðinu, naut Stalín talsverðra vinsælda meðal breskra alþýðu- manna. Nissen-kofar Hvernig var lífið á íslandi fyrir ungan breskan hermann? Það var ákaflega frumstætt og erfitt. Við bjuggum í bröggum, sem þá voru kallaðir „Nissen- kofar" eftir manninum sem fann upp þetta byggingarlag. Það mun hafa verið Dani sem starfaði á vegum bandaríska hersins. í byrj- un urðum við að notast við kerti til ljósa, og til hitunar höfðum við kox-ofn, en reykur af koxi er bæði illa þefjandi og hættulegur í lokuðum herbergjum. Sváfum við á lágum beddum í hálfhring í kringum ofninn, en einn þurfti að vera vakandi á verði af öryggisá- stæðum og til að sjá um að það slokknaði ekki í ofninum. Síðan þurftum við sjálfir að framleiða okkar eigið rafmagn og höfðum við til þess dísil-vélar. Annars var breski herinn send- ur til íslands án þess að nokkuð væri hugsað um velferð hermann- anna og daglegt líf þeirra. Við höfðum ekki brauð nema í tvo daga og urðum síðan að borða kex, og matseldin var fólgin í því að við steiktum pyslur úr dósum á kox-ofnunum. Síðan var það ein- hver stofnun á vegum hersins sem sá um búksorgir hermanna. í kaffitíma kl. tíu á morgnana voru seldar harðar kökur, svokallaðar „Rock-cakes" eða „klettakökur, en einu sinni var komið með vín- arbrauð, sem eitthvert bakarí hafði séð um að baka. Við höfðum aldrei bragðað neitt þessu líkt, og seldust þá ekki neinar „kletta-kökur" meir. Á þessum tíma var pundið 26 krón- ur minnir mig, og við höfðum sextíu krónur á viku. Það kostaði því vikulaun að fara út og fá sér góða máltíð. Fórum í bíó Hvernig var þá skemmtanalífið og samskiptin við Islendinga? Okkur var sagt að við hefðum tekið landið og værum því senni- lega ekki mjög vinsælir. Af þeim sökum yrðum við að hegða okkur mjög vel. En reyndin var samt sú að við áttum ekki í neinum erfið- leikum í samskiptum okkar við fslendinga, - þeir komu miklu fremur upp í samskiptum okkar við Bandaríkjamenn. Á þessum árum voru ekki margir íslending- ar - meðal þeirra sem við um- gengumst - sem gátu haldið uppi samræðum á ensku. Samskiptin fóru hægt af stað, við byrjuðum smám saman að reyna að tala við íslendinga. Frídagar okkar fóru eftir þeim verkefnum sem við höfðum, og skemmtanir eins og dansleikir fóru fram í bröggum sem voru þar sem nú er Hlemmur og náðu milli Laugavegs og Hverfisgötu. Atvinnuhljóm- listarmenn höfðu verið teknir í herinn og léku þeir undir dansi. Við höfðum mjög lítið áfengi, einstaka sinnum kanadískan bjór sem entist í viku. Við höfðum ekki efni á að fara út og skemmta okkur. Við fórum gjarnan í Gamla bíó, Nýja bíó og Tjarnar- bíó, en það voru engin sérstök kvikmyndahús fyrir hermennina. Hvað varstu lengi á íslandi? Ég var í tvö ár og fór aðeins einu sinni til Bretlands á þeim tíma,það varífebrúar 1942 ogþá var ég heima í mánuð. En það var alveg einstakt að nokkur her- maður væri svo lengi á íslandi. Það var litið svo á að menn úr breska flughernum ættu aldrei að vera meira en eitt ár á landinu: skilyrðin væru svo erfið að þeir þyldu ekki meira. Til samanburð- ar má geta þess, að á því svæði á Gullströndinni, sem nefnd hefur John Ernest Brown ásamt konu sinni Stellu á grunni braggans þar sem hann bjó fyrir fjórutíu og sex árum. Mynd: E.ÓI. verið „Gröf hvíta mannsins" -og veitir nafnið nokkra ábendingu um landsgæðin - var hámarks- tíminn átján mánuðir... Presturinn efins um hjónabandið En ástæðan fyrir því að ég var svo lengi var sú að ég kynntist Stellu, tilvonandi konu minni. Við giftumst síðan í nóvember 1942 og fórum til Englands í ágúst 1943. Til þess að giftast þurfti maður að fá leyfi frá yfirmannin- um, og held ég að við höfum ver- ið þau fyrstu sem gengum í hjóna- band. Herpresturinn, sem kall- aður var „padre" á hermanna- máli, leit svo á að ég væri að gera hin mestu mistök... John Ernest Brown gat ekki annað en hlegið að þessari spá herprestsins eftir næstum því fjörutíu og sex ára hjónaband, og þá skaut kona hans inn: „Þessi hjónabönd voru einnig mjög illa séð meðal íslendinga." En hvað tók síðan við, þegar þið komuð til Bretlands? Ég var tvö síðustu styrjaldarár- in í Bretlandi, þar sem ég hélt áfram að gera við flugvélar og kenndi einnig flugvirkjum. Við eignuðumst eina dóttur, Eddu, sem fæddist einmitt á lýðveldis- daginn, 17. júní 1944, og hún tal- ar fullkomna íslensku, þótt hún hafi aðeins komið tvisvar til ís- lands. Eftir stríðið vildi ég halda áfram að vinna við sama starf í hernum, en af heilsufarsástæðum var ég leystur undan herþjón- ustu. Eg vann þá fyrir hermála- ráðuneytið sem óbreyttur borgari og gerði við flugvélar, en síðan fékk ég sams konar starf við fyrir- tæki í Shrovesbury. Þar vann ég þangað til ég fór á eftirlaun. Nú ert þú Walesbúi, talarðu þá velska tungu? Velska er móðurmál mitt, og ég lærði ekki að tala ensku fyrr en ég fór í skóla. Nú bý ég í ensku- mælandi borg, Shrovesbury, en ég tala alltaf velsku þegar ég kem aftur heim á gömlu slóðirnar. Þorpið þar sem ég fæddist er reyndar svo nálægt ensku landa- mærunum að velskan hefur látið þar dálítið undan síga, en ef kom- ið er örlítið lengra inn í landið stendur tungan sterkum fótum. Aðstæðurnar fyrir því að ungt fólk læri velsku eru miklu betri nú en áður, og ég held að upp undir miljón manna tali málið nú á dögum, einkum í Norður-Wales og Suður- méðfram ströndinni. Það er jafnvel komin velsku- kennsla í skólum á enskumælandi svæðum í Wales, við höfum sjón- varp, kvikmyndir og blöð á vel- sku og það er mikið gefið út af velskum bókum. Okkur finnst að ef Walesbúi kemur fyrir rétt eigi hann heimtingu á að fá að gera grein fyrir máli sínu á velsku. Helsti óvinur velskrar þjóðernis- hyggju er efnishyggja nútímans, og svo flutningur Englendinga í • ! stórum stíl til Wales. e.m.j. - NYTT HELGARBLAÐ NÝTT HELGARBLAÐ - ÞJÓÐVILJINN - SÍÐA 19

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.