Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 22

Þjóðviljinn - 23.09.1988, Blaðsíða 22
Útlagar menningarinnar Listasafn íslands Fimm ungir myndlistarmenn Georg Guðni Hauksson, Hulda Hák- on, ívar Valgarðsson, Jón Óskar og Tumi Magnússon. í hverju er kreppa myndlistar- innar í okkar þjóðfélagi fólgin? Þetta er flókin spurning sem krefst flókinna svara. En í stuttu máli mætti skilgreina hana á þessa leiö: Listin hefur frá upphafi sög- unnar verið sá vettvangur þar sem maðurinn hefur tjáð hina fagurfræðilegu reynslu sína af veruleikanum. Og þessi vett- vangur hefur verið stór þáttur í heildarskilningi mannsins á sjálf- um sér og umhverfinu. Listin hef- ur verið það varanlega gildi sem maðurinn hefur skapað sér til nautnar og gleði, en ekki til neyslu. Neyslan felur í sér eyði- leggingu en listin hefur haft var- anlegt gildi. Með tilkomu iðnaðar- og neyslusamfélagsins hefur staða listarinnar og menningarinnar í heild breyst. Bæði gagnvart al- menningi og ekki síður gagnvart yfirvaldinu. Menning iðnaðar- þjóðfélagsins er og hlýtur óhjá- kvæmilega að vera fjöldamenn- ing, og þar með eru listamennirn- ir kallaðir til þjónustu við fjöld- ann með öðrum hætti en áður. Listamenn Bauhaus-hreyfingar- innar í Þýskalandi reyndu að leggja sköpunargáfu sína og starf í þjónustu fjöldaiðnaðarins og gefa honum nýtt innihald. En þeir stóðu brátt frammi fyrir ótví- ræðri þversögn: framleiðsla hins kapítalíska iðnaðarþjóðfélags fær ekki lotið fagurfræðilegum lögmálum. Hin frjálsa sköpun og sjálfstæði listamannsins varð óhjákvæmilega að lúta í lægra haldi fyrir lögmálum markaðsins og hins skjótfengna gróða. Neyslan sem drifkraftur mark- aðsins felur ekki bara í sér eyði- leggingu í bókstaflegum skiln- ingi, heldur brýtur hún einnig niður þau varanlegu gildi, sem listin hefur leitast við að skapa með frjálsri einstaklingsbundinni tjáningu. Listamenn hafa því átt þá valkosti að gerast eins konar tæknimenn í þjónustu markaðs- ins, eða þá, vilji þeir halda sjálf- stæði sínu, að hasla sér völl utan yfirráðasvæðis markaðsins og skapa verk sem eru í rauninni ó- seljanleg og einskis nýt sam- kvæmt þeim sömu lögmálum, ÓLAFUR GfSLASON sem eru um leið lögmál neyslunn- ar. í samkeppnisiðnaði Vestur- landa gegnir útlit hlutanna og hönnun lykilhlutverki fyrir vel- gengni vórunnar á markaðnum. Atvinnuvegirnir hafa mikla þörf fyrir sérmenntað fólk með fagur- fræðilega þekkingu. En lögmál markaðsins og hinnar kapítalísku framleiðslu gera það að verkum að staða þessa fólks er ekki ósvip- uð stöðu listamanna eins og hún hefur verið í Sovétríkjunum og öðrum A-Evrópulöndum: þeir hafa atvinnu af því að fegra svikna vöru og hlaupa eftir ómeð- vituðum duttlungum og hvötum fjöldans. Listamaður sem vill halda sjálfstæði sínu og sjálfsvirðingu er því utangarðsmaður í samfé- lagi neyslunnar. Staða hans er ekki óhliðstæð stöðu vísinda- mannsins sem fæst við grundvall- arrannsóknir og neitar að lúta lögmálum þess markaðar og þess pólitíska kerfis, sem ætlast til þess af honum að framleiða hluti eins og hárlakk sem eyðileggur ósonlagið eða kjarnorkusprengj- ur sem ógna tilveru mannsins, eða kenningar sem sanna rétt- mæti hinnar „ósýnilegu handar" markaðsaflanna. Frjáls menn- ing í okkar samfélagi á í baráttu við valdið sem reynir stöðugt að afvegaleiða hana og notfæra sér hana í pólitískum tilgangi. Ná- kvæmlega á sama hátt og valdið afvegaleiðir vísindin í leit þeirra að sannleikanum, þá afvegaleiðir það listina í leit sinni að varan- legu gildi. Það er freistandi að ganga enn lengra í þessari samlíkingu á stöðu listarinnar og vísindanna: Listamaðurinn stundar frum- rannsóknir ekki síður en vísinda- maðurinn, og þær rannsóknir skipta okkur ekki minna máli. Hinn sjónræni skilningur okkar á umhverfinu og sjálfum okkur þarfnast stöðugrar endurskoðun- ar og útvíkkunar. Hann varðar ekki bara tæknilega útvíkkun sjónskynjunarinnar og hinnar myndrænu framleiðslu, heldur einnig hugmyndir okkar og hug- myndaflug, samvisku okkar og siðferði. Þetta er orðinn langur inn- gangur að umsögn um sýningu Án titils 1988, eftir Jón Óskar. sem nú stendur yfir í Listasafni fslands á verkum 5 ungra mynd- listarmanna. En sýning þessi er einmitt fróðlegt dæmi um það hvernig ungir listamenn hér á landi, sem hafa haslað sér völl utan kerfisins og stunda „frum- rannsóknir" sínar, án þess að markaðurinn hafi þar sýnileg áhrif. Sýningin er einnig fróðleg fyrir það, hversu ólíkum aðferð- um þetta fólk beitir við rannsókn- ir sínar, og hve niðurstöðurnar eru þar af leiðandi fjölbreyti- legar. Georg Guðni Hauksson er að- eins 27 ára gamall, en olíumál- verk hans bera það með sér að að baki þeim liggur mikil rannsóknarvinna. Fjallshlíð og dumbungshiminn verða honum efniviður í myndbyggingu sem nálgast hið óhlutbundna: tveir fletir vegast á í málverkinu þar sem fyllsta jafnvægi ríkir, himinn og jörð verða að kosmískum táknum fyrir andstæð öfl í tilver- unni og náttúruupplifunin verður að kosmískri hugleiðslu þar sem þögnin og hið fullkomna jafnvægi ríkir. ívar Valgarðsson beitir gjöró- líkri aðferð við myndsköpun sína. Verk hans eru óhlutbundin form sem hafa kannski fyrst og fremst þann tilgang að skilgreina og afmarka umhverfi sitt. Þetta eru ekki frumform úr djúpsálar- fræðinni, sem þarfnast sálfræði- legrar skýringar, heldur er ívar að fást við rannsóknir á rýminu og hvernig formið ákvarðar það. Tumi Magnússon beinir rannsakandi auga sínu að hinu smáa og tilfallandi í urnhverfinu og leitast við að magna það upp í póetíska vídd. Það er ekki bara efniviðurinn sem er óhefðbundið skáldskaparefni hjá Tuma, held- ur leitast hann í aðferð sinni við að sneiða hjá öllu hefðbundnu gildismati í málverkinu, að því er virðist í því skyni að gera sjálfa vinnuna að mála jafn sjálfsagða og eðlilega og sneydda öllum há- tíðleik eins og viðfangsefnin eru í ljóðmyndum hans. Rannsóknarefni Jóns Óskars er hvort tveggja í senn, maðurinn og möguleikinn á því að ganga í þá margtroðnu slóð að draga upp sannfærandi mynd af honum í málverki. Myndir hans eru stórar og „mónúmental" eins og minnis- varðar um steingerðar hetjur eða hetjuímyndir sem eins og horfast í augu við lokaða framtíð eða ein- hverja ógnvekjandi atburði. í myndum hans fellur allt saman á sannfærandi hátt, litameðferð, tæknileg vinna og viðfangsefnið sjálft, og vekur með okkur hrollkalda spurningu um vegferð mannsins. Hulda Hákon sýnir okkur eins konar myndasögur unnar úr mál- uðum spýtum, gipsi og leir. Úr myndum hennar skín bæði frá- sagnargleði í anda þjóðsögunnar og gleðin yfir skemmtilegu hand- verki, eins og sjá má víða í al- þýðulist. En myndir hennar hafa kannski frekar skreytigildi en rannsóknargildi. í heild sinni er sýningin í Lista- safninu áhugaverð og óhætt að hvetja fólk til þess að skoða það sem þar er að sjá. -ólg. Blessuð sértu sveitin mín Sveitasinfónía Leikfélag Reykjavíkur Höfundur: Ragnar Arnalds Leikstjóri: Þórhallur Sigurðsson Leikmynd og búningar: Sigurjón Jó- hannsson Tónlist: Atli Heimir Sveinsson Lýsing: Lárus Björnsson Leikarar: Örn Árnason, Valgerður Dan, Sigríður Hagalín, Valdimar Orn Flygenring, Margrét Akadóttir, Þor- steinn Gunnarsson, Edda Heiðrún Backman, Sigurður Karlsson, Jón Hjartarson, Gunnar Eyjólfsson, Steindór Hjörleifsson, Jakob Þór Ein- arsson, Guðjón Kjartansson, Flóki Guðmundsson, Helga Kjartansdóttir, Unnur Ösp Stefánsdóttir, Sverrir Örn Arnarson. Mikið er gaman að vera sestur aftur á leikhúsbekk. Umhverfis er kliður og frumsýningarhópur- inn mjakast inn þröngar sætarað- irnar. Þungur ilmur blandast kvöldsvalanum sem berst inn um gættina. Skvaldrið er lágvært og kurteist, hin borgaralega skemmtun er að hefjast: síðasta leikár Leikfélags Reykjavíkur í samkomuhúsi iðnaðarmanna bæjarins. I gærkvöldi frumsýndi Leikfé- lag Reykjavíkur Sveitasinfóníu eftirRagnar Arnalds. Þaðerann- að leikritið sem kemur úr penna þessa höfundar og sannar ótví- rætt að okkur hefur hlotnast sá heiður að eignast vænt leikskáld, höfund sem tvínónar ekki við hlutina. Hann er snjall sögumað- ur, skapar hér flókna en hnökra- lausa fléttu sem bragð er að, og færir inn í leikhúsið heim sem hefur illu heilli verið f jarri áhuga- sviðum íslenskra leikskálda. Um langa hríð hafa viðfangs- efni leikskálda okkar verið bund- Valdimar Örn Flugenryng og Jón Hjartarson í hlutverkum örlygs á lllagili og Munda bónda í Sveitasinfóníu Ragnars Arnalds. in þéttbýlinu og heimi þess rót- lausa lífs sem einkennir verstöðv- arnar, sem við köllum þorp, bæi og borg. Kvika nútímans brann í skáldskapnum, hikandi uppgjör við það nýja líf sem þjóðinni virt- ist áskapað. Borgaralegt drama í stöku tilfellum eða saga þeirra sem fundu sér ekki stað í þessari nýju veröld. Sá heimur sem var handan borgarmarkanna, utan við þorpin, átti ekki erindi við skáldin og áhorfendaskarann sem vildi umfram allt eiga heima á nýjum slóðum. Sveitin Ef sveitamenn villtust inn á þessar slóðir var tilgangurinn sá að gera þá fáfengilega, púkó, til að sanna tilverurétt þeirra lífs- hátta sem við höfum valið. Alltaf hefur samt blundað trúin að heimur sveitalífsins væri náttúru- legri kostur. Eftirsjáin var tálsýn eins og þá horft er um öxl. Víst er sá heimur sem Ragnar yrkir um horfinn að hluta: búfjár- mark, riðuskurður, ferðaþjón- usta bænda, dreifðar byggðir landsins bera annan svip. En í sinni kostulegu og kátlegu sögu endurheimtir Ragnar dalinn og íbúa hans og deilir með okkur á listilegan hátt. Leikurinn Það er ekki ástæða til að rekja sögu þessa leiks. Kynning leikhússins á efni hans hefur sannað, að það er harla erfitt að útskýra þráðinn á fullnægjandi hátt. Til þess er fléttan of flókin og margþætt. Þetta er viðburða- rík leiksýning, höfundur nefnir til sögunnar margar persónur, sem allar eru virkar í þessari mann- legu kómedíu. Gamansemin er alltaf nærri og fínlegt háð er þar í bland við groddafengið skop og lygileg fyrirbæri. Formið er syn- fónískt, stefin mörg og sam- slungin. Hljómkviða Ragnars er óður til lífsins, tilgerðarlítil, blátt áfram og sönn. Vitaskuld sprengir leikurinn sviðið í Iðnó og setur snotru útliti Sigurjóns Jóhannssonar skorður sem skapa á tíðum óþol, þótt mörg svið og staði leysi mynd- smiðurinn af hugviti og góðum smekk. Þó er ljóst að ekki má við svo búið standa. Leikstjórinn Þórhallur Sigurðsson er fastur í sama haftinu. Takmarkaðar leiðir inn á sviðið og örar breytingar, þegar höfundur víkur sögunni til og frá um dalinn skapa tafir, sem vara ekki nema ör- skotsstund, en trufla þó áhorf- andann. Sagan er spennandi og hann vill sjá meira - strax. Leikmátinn er hófstilltur og verður svo vonandi meðan sýn- ingin gengur. Nú verður Leikfé- lag Reykjavíkur að hverfa frá þeim grófa leikmáta sem svo lengi hefur sett svip á starfsemi þeirra. Hvergi er hættan meiri en í alþýðlegum, merkingarríkum gamanleik þar sem skopið getur sest í fyrirrúm og rutt burt fín- legum blæbrigðum í persónu- sköpun. Þórhallur hefur unnið sitt verk vel - sýningin rís hægt og sígandi og hnígur loks að þeim endalok- um sem eru óhjákvæmileg og í rauninni tragísk, þótt höfundur- inn tvinni við leikinn léttu loka- stefi. Hvert atriðið af öðru er smekklega og skynsamlega upp sett, sem er þraut í svo margþætt- um átökum sem hér má sjá. Leikendur Af leikendum ber fremst að nefna Margréti Ákadóttur sem O X 1 ~s»é/ IU & PALL BALDVIN BALDVINSSON Ieikur Emmu, þýska konu sem hingað hefur komið fáum árum eftir stríð. Margrét veldur betur en aðrir í þessari sýningu þeim ólíku tónum sem verkið er sett saman af. Persóna hennar er skopleg en alltaf grunnt á .dýpri tónum. Tök hennar á Emmueru fagnaðarefni hverjum þeim sem vill njóta góðs leiks. Hún nær. enda beinu og innilegu sambandi 22 SÍÐA - ÞJÓÐVILJINN - NYTT HELGARBLAÐ

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.