Morgunblaðið - 08.08.2001, Blaðsíða 26

LISTIR
26 MIÐVIKUDAGUR 8. ÁGÚST 2001 MORGUNBLAÐIÐ
UNDIRRITAÐUR flýði af hólmi
í Húsi málarans miðvikudagskvöld-
ið í síðustu viku er Kristjana Stef-
ánsdóttir hélt
þar tónleika með
vinum sínum úr
Tónlistaraka-
demíu Amster-
damborgar. Þar
var svo pakkfullt
að varla var mý-
flugu við bætandi
og er fregnir
bárust af því að
dívan ætlaði að
halda lokatónleikana í þessari lotu í
heimabæ sínum Selfossi var stefnt í
huganum austur fyrir fjall – og eft-
ir tónleikana í Pakkhúsinu var ég
sannfærður um að rétt hafi verið
valið. Efnisskráin var þar sem á
öðrum tónleikum Kristjönu um
þessar mundir að mestu af vænt-
anlegum geisladiski hennar, en á
Selfossi vék hinn strangi agi hljóm-
skífunnar fyrir spilagleði í heima-
sveit og óvæntum uppákomum. Að-
eins það að heyra Agnar Má, þó á
rafpíanó sé, sleppa framaf sér beisl-
inu og hamra sterkt a la McCoy
Tyner, var ferðarinnar virði.
Kristjönu Stefánsdóttur hefur
vaxið ásmegin hin síðari ár og ég
held það sé varla orðum aukið að
telja hana fremstu djasssöngkonu
sem við höfum eignast, þó auðheyrt
sé að hún eigi eftir að vaxa og
þroskast á næstu árum.
Tónleikana í Pakkhúsinu hóf hún
á Day In, Day Out og síðan kom
perla Franks Lossiers, sem Miles
spilaði mest og best: If I Were A
Bell. Þar hrökk Kristjana í Ellu-
gírinn og söng upptóna í anda gyðj-
unnar. Ella er sú söngkona sem
Kristjana minnir mest á, en þó
vantar að sjálfsögðu mikið á að hin
fyrirhafnarlausa létta sveifla er
Ella bjó yfir sé hennar – slíks er
ekki að vænta. Útsetningar Agnars
Más voru ljúfar fyrir eyrað og í
anda Vesturstrandardjassins, en
vandamálið fyrir hlé í Pakkhúsinu
var að svíngið lét á sér standa. Lið-
ið var heldur stíft og það var ekki
fyrr en í síðasta laginu að kviknaði í
tónlistinni og Daydream Billy
Strayhorns söng Kristjana af stakri
snilli með versi og öllu. Það er eng-
in venjuleg söngkona sem fer svona
vel með laglínuna sem meistari
ljóðsins, Johnny Hodges, gerði
ódauðlega.
Tónsköpunina eftir hlé hóf Krist-
jana með söngdansi Vincents You-
mans; Somtimes I’m Happy. Hún
söng intróið, sem sjaldnast heyrist,
með ljóðrænu insæi og síðan kom
söngdansinn og sleinlá – sveiflan í
höfn. Um félaga Kristjönu, hinn
austurríska Erian tenórista og þá
þýsku: Uli og Torsten, má segja að
við eigum mun betri djassleikara er
spila á tenór, bassa og trommur, en
málið snýst ekki um það. Aðal
Kristjönu er að skapa stemmningu.
Það líður öllum vel á tónleikum hjá
henni – henni jafnt og tónlistar-
mönnunum og því er eðlilegt að hún
hafi vini sína úr Hollandsakademí-
unni í bandinu. Allar stórsöngkonur
hafa sinn píanista og þegar Ella eða
Sahra sungu með Basie og Ell-
ington leystu píanistar þeirra
meistarana oft af hólmi.
Kristjana hefur sinn Agga – og
hvað er betra fyrir djasssöngkonu á
norðlægum slóðum en að hafa þann
næma og tilfinningaríka píanista og
vaxandi úsetjara sér við hlið?
Ég hlakka til að heyra diskinn
hennar Kistjönu er haustar að.
DJASS
P a k k h ú s i ð á S e l f o s s i
Fimmtudagskvöldið 2.8. 2000.
KRISTJANA
STEFÁNSDÓTTIR
OG VINIR
Uppskeruhátíð
Vernharður Linnet
Kristjana
Stefánsdóttir
UNNUR Ösp Stefánsdóttir og
Björn Thors eru leiklistarnemar við
Listaháskóla Íslands og munu í vetur
ljúka því námi og meðal annars taka
þátt í starfi Nemendaleikhússins.
Síðastliðinn vetur fengu þau styrk úr
Nýsköpunarsjóði námsmanna til
þess að þróa leiksýninguna sem
frumsýnd var á fimmtudagskvöldið í
Nýlistasafninu undir heitinu „Heim-
ildaleikurinn Venjuleg kona?“
Sýningin er afrakstur rannsóknar-
verkefnis sem fólst í því að skoða líf
kvenna í gegnum viðtöl, sem tekin
voru „á götunni“, og í gegnum nokkr-
ar valdar sjálfsævisögur kvenna.
Hluti af verkefninu var síðan fólginn í
að vinna upp úr þessum heimildum
nýtt leikform, sem þau Unnur Ösp og
Björn kalla heimildaleik. Þótt formið
sé ef til vill nýlegt innan leikhússins
minnir það að mörgu leyti á kvik-
myndaform sem vinsælt hefur verið á
undanförnum áratugum og mætti
einna helst líkja við „mósaik“ þar
sem raðað er saman brotum úr ýms-
um áttum sem saman mynda heild-
stæða mynd í gegnum einhverjar
tengingar, efnislegar eða aðrar (einn-
ig má minna á Píkusögur sem frum-
sýndar voru í Borgarleikhúsinu í vor
en þar er um slíkan „heimildaleik“ að
ræða þar sem höfundur vinnur texta
upp úr fjölda viðtala við konur).
Hugmynd Unnar Aspar og Björns
er góð og úrvinnsla þeirra eftirtekt-
arverð. Unni Ösp hefur tekist að
skapa sterka heild úr heimildabrot-
unum og tengingar milli þeirra eru
markvissar og oft mjög áhrifaríkar.
Sýningin er í formi einleiks, Unnur
Ösp er eini leikarinn og fer með þann
texta sem tekinn er úr sjálfsævisög-
unum (sem eru þrjár talsins) í fyrstu
persónu. Hún bregður sér sem sagt í
gervi þeirra þriggja kvenna sem þar
segja frá atburðum úr lífi sínu. Á
móti texta hennar eru síðan spiluð
brot úr götuviðtölunum og þar
hljóma raddir margra ólíkra kvenna
á ýmsum aldri sem hafa af fjölbreyti-
legri reynslu að miðla. Eins og gildir
um heimildarmyndir og alla aðra
heimildaúrvinnslu er ákveðin „rit-
stjórn“ ætíð fyrir hendi og ritstjórinn
(í þessu tilviki Unnur Ösp) velur
hvaða brot hann notar og hvernig
hann raðar þeim saman. Unnur Ösp
velur að draga fram það sem óhætt
hlýtur að vera að kalla „dekkri hlið-
ar“ mannlífsins. Úr sjálfsævisögun-
um velur hún brot sem segir frá
hrottafenginni árás og nauðgun, ann-
að brot sem segir frá misnotkun á eit-
urlyfjum, og það þriðja segir frá því á
ísmeygilega írónískan hátt hvernig
ung kona trúlofast erlendum manni
sem hún hefur aðeins þekkt í tvo
daga og sem „stjórnaði henni eins og
brúðu og tók allar ákvarðanir fyrir
hana“, eins og segir á bókarkápu
þeirrar ævisögu. Síðasta frásögnin
virkar eins og „comic relief“ eða
stund milli stríða miðað við ömur-
leika hinna tveggja, þótt að sjálf-
sögðu segi hún einnig sögu sem hlýt-
ur að virka sem hálfgerð
hryllingssaga á ungar konur í dag.
Unnur Ösp er ennþá leiklistarnemi
og á auðvitað margt ólært. Eigi að
síður má segja að hún sýni mikið
öryggi á sviðinu og textaframburður
hennar var mjög góður. Kannski
saknaði maður aðeins fjölbreytilegri
blæbrigða í túlkun á þeim þremur
mismunandi konum sem hún leikur,
best tókst henni upp í hlutverki unga
eiturlyfjaneytandans og kannski ein-
faldlega vegna þess að sú persóna er
næst henni í aldri. Vandasamasta
túlkunin var á persónunni sem lýsir
hinni hrottafengnu árás og nauðgun.
Þar fór Unnur Ösp þá leið að láta
myrkva salinn þannig að röddin
hljómaði í myrkrinu án þess að áhorf-
endur sæju persónuna. Þetta var
vissulega áhrifaríkt að því leyti að
áhorfendur urðu sjálfir að „sviðsetja“
atburðinn í huganum en einnig mætti
halda því fram að með þessu hafi
Unnur Ösp sloppið undan líkamlega
erfiðri túlkun. Það má þó virða henni
það til vorkunnar að hún hafði ekki
leikstjóra sér til leiðsagnar og stuðn-
ings. Unni Ösp tókst vel að tengja öll
frásagnabrotin saman svo úr varð
heildstæð og áhrifarík saga af konum
sem eru „engar venjulegar konur“ –
fremur en flestar aðrar konur. Það
verður gaman að fylgjast með Unni
Ösp í framtíðinni sem og félögum
hennar í leiklistardeild Listaháskól-
ans. Hún naut dyggrar aðstoðar eins
þeirra, Björns Thors, í sýningunni en
hann sá um ljós, hljóð, útlit „og allt
hitt“ eins og segir á blaðsnepli þeim
sem gegnir hlutverki leikskrár. Það
var vel til fundið hjá Nýsköpunar-
sjóði námsmanna að styrkja þetta
verkefni og vonandi verður framhald
á slíkum rannsóknarstyrkjum til list-
tengdra verkefna.
LEIKLIST
N ý l i s t a s a f n i ð
Rannsóknarverkefni Nýsköp-
unarsjóðs námsmanna og Lista-
háskólans. Heimildaleikur saman
settur af Unni Ösp Stefánsdóttur.
Leikari: Unnur Ösp Stefánsdóttir.
Aðstoðarmaður: Björn Thors.
Fimmtudagur 2. ágúst.
VENJULEG KONA?
Brot úr
ævi kvenna
Soff ía Auður Birgisdótt ir
Morgunblaðið/Sigurður Jökull
Björn Thors og Unnur Ösp Stefánsdóttir.
FYRIRLESTUR Jaaps Schröd-
ers kl. 14 í Skálholti sl. laugardag var
að því leyti frábrugðinn erindi Sig-
urðar Sigurðssonar vígslubiskups
viku áður, að viðfangsefnið tengdist
beint tónleikadagskrá dagsins. Var
fjallað um Henry Purcell og upphaf
fiðluleiks á Bretlandi á 17. öld. Erind-
ið var í mörgu fróðlegt, þótt stutt
væri og miðað við almenna tónlistar-
unnendur. Þar af leiðandi kom fátt
tónsögugrúskurum á óvart, ólíkt því
sem ugglaust hefði orðið, væri lengri
tími til umráða. Samt var hollt að rifja
það upp sem oft gleymist, að ákveðin
tónfélagsleg umbylting átti sér stað,
þegar „ítalski götustrákurinn“, fiðl-
an, mjakaði smám saman eðalbornu
öndvegishljóðfæri hástéttar Frakk-
lands og Bretlands, hinni hljóðlátu
þverbandabúnu violu da gamba (egl.
„knéfiðlu“; e. viol), úr tízku á ofan-
verðri 18. öld og ruddi nýrri og út-
hverfari hljómsveitartónlist braut.
Var Purcell í fararbroddi meðal
brezkra tónskálda; fyrst með 12
verka tríósónötubálki sínum (1683),
en síðar með fjölskrúðugri hljóm-
sveitartónlist fyrir hirð og leikhús.
Tríósónatan er samin fyrir tvö
sópranhljóðfæri og fylgibassa (oftast
sembal og selló). Hún var aðalkamm-
ergrein barokkskeiðsins og naut
svipaðrar athygli tónskálda og
strengjakvartettinn síðar í Vínar-
klassíkinni. En eins og fram kom í
máli Schröders hafa tríósónötur Pur-
cells að því leyti sérstöðu, að selló-
röddin er iðulega sjálfstæð, óháð
bassalínu hljómborðsins, og mætti
jafnvel álykta að þar væri kominn
e.k. fyrsti vísir að píanókvartettinum
(fiðla, víóla, selló & píanó) sem Moz-
art er annars eignaður heiður fyrir að
hafa fest í sessi 100 árum síðar.
Tónleikar Schröders og félaga kl.
15 tóku fyrir fyrri helming (I–VI)
hins merka bálks Purcells frá 1683,
sem þykir standa upp úr flestu öðru
sömu greinar frá miðbarokktíma,
ekki sízt sakir lagræns og hljómræns
frumleika og óþrjótandi kontra-
punktísks hugvits. Sónötur nr. VII–
XII voru síðan fluttar á þriðju og síð-
ustu tónleikum dagsins kl. 21.
Að vísu má stórlega efa að þessir
gimsteinar Purcells hafi nokkurn
tíma verið ætlaðir til opinbers flutn-
ings í heild, og því nokkuð teflt á tvær
hættur með athygli almennra hlust-
enda umrætt síðdegi, því þó að tón-
listin væri með ólíkindum auðug og
fjölbreytt, telst hún eftir sem áður
forntónlist og töluvert handan kjör-
sviðs klassíkunnenda. Á hinn bóginn
hefur sjálfsagt þótt hagkvæmt hljóð-
ritunar vegna að gera skil öllum 12
sónötunum á einum og sama degi. En
hvað sem öðrum áheyrendum líður,
þá hafði undirritaður alltjent veru-
lega ánægju af oftast vel samstilltum
leik kvartettsins. Kenndi fjölda
kræsilegra staða í tónlistinni, sem
vakti kannski oftast athygli manns
fyrir furðudjarfa meðferð ómstreitna
og pólýfóníska raddfærslusnilld (að
vísu spurning hvort sumt hins fyrra
hafi ekki orsakazt af ákveðnum for-
gangi hins síðara í rithætti tónskálds-
ins). Þá mynduðu krómatísk tilþrif
Purcells, t.d. hið íðiltæra hnígandi
„lamento“ í lokaþætti III. sónötu,
hugfenga andstæðu við hina brim-
fersku karlmannlegu díatóník hans,
arfleifð frá madrígalistum Tudor-
tímans.
Jafnvægi milli hljóðfæra í samleik
fjórmenninganna var oftast prýði-
legt, enda þótt fiðla Svövu Bernharðs
hljómaði stundum ívið of lág í hvarfi
bak við leiðarann, auk þess sem
orgelpósítífið átti endrum og eins til
að breiða yfir raddferli strengjanna,
þrátt fyrir mjög smekkvísa meðferð
Kees de Wijs.
TÓNLIST
S k á l h o l t s k i r k j a
Purcell: Tríósónötur I–VI. Jaap
Schröder, Svava Bernharðsdóttir,
barokkfiðlur; Sigurður Hall-
dórsson, barokkselló; Kees de Wijs,
orgel. Laugardaginn 4. ágúst kl. 15.
SUMARTÓNLEIKAR
Þegar gamban vék
fyrir götustrák
Ríkarður Ö. Pálsson
HEKLA Dögg Jónsdóttir opn-
aði einkasýningu í Listasafni
Akureyrar laugardaginn 4.
ágúst síðast-
liðinn. Sýn-
ingin tengist
verðlaunum
Listasjóðs
Pennans,
sem Hekla
hlaut í janúar
á þessu ári en
þetta er í
fyrsta sinn
sem samstarf
milli sjóðsins og Listasafns Ak-
ureyrar er með þessum hætti.
Á sýningunni sýnir Hekla
snjóhús úr pappír. Á snjóhúsið
varpar hún myndbandi af eld-
tungum. „Snjóhúsið er unnið að
hætti „fusion kitchen“ sem er
tískufyrirbrigði úr veitinga-
bransanum. Þar er elda-
mennsku úr ólíkum áttum
blandað saman,“ segir Hekla
Dögg. Einnig sýnir hún 16 mm
svarthvíta kvikmynd sem hún
gerði í Los Angeles árið 1999.
Myndin er um ein mínúta að
lengd.
Verðlaunin úr Listasjóði
Pennans nema 400.000 krónum
auk einkasýningarinnar í Lista-
safni Akureyrar og segir Hekla
segir þau hafa komið sér vel.
„Það var gott að fá fjárhagslega
aðstoð til að vinna að listinni og
finnst mér það jákvætt að hluti
af viðurkenningunni sé sýning í
listasafninu.“
Á sama tíma er opin sýning á
verkum Per Kirkeby í Lista-
safni Akureyrar. Sýningarnar
standa til 16. september.
Hekla Dögg
Jónsdóttir
Snjóhús
og eld-
tungur