Morgunblaðið - 12.03.2005, Qupperneq 34

Morgunblaðið - 12.03.2005, Qupperneq 34
34 LAUGARDAGUR 12. MARS 2005 MORGUNBLAÐIÐ UMRÆÐAN Umsjónarmaður hefur vik-ið að því í fyrri þáttumað svo virðist sem mun-urinn á forsetningunum að og af sé ekki ávallt skýr. Þannig er stundum farið rangt með orða- samböndin gaman/gagn/skemmt- un/skömm … er að e-u og hafa gaman/gagn/skemmtun/skömm … af e-u og enn fremur er orða- samböndunum að gefnu tilefni og í tilefni af e-u oft ruglað saman. Um- sjónarmaður hefur það eftir glögg- um mönnum að óvissan um notkun að og af komi einnig fram í því að notkun forsetningarinnar að hefur aukist á kostnað fs. af og einnig þar sem hún á hvergi heima. Sem dæmi um þetta má nefna: verðlaunahöf- undur að ævisögu (16.12.04); eig- andi að verslun og upphafsmaður að óeirðum, og í gögnum frá einum stærsta banka landsins er hiklaust talað (og ritað) um rétt að e-u, t.d. eignarétt [svo] að hlutafé og kaup- rétt að hlutabréfum. Í slíkum dæm- um hefur okkur dugað fram til þessa að nota eignarfall, t.d. eigandi verslunar og upphafsmaður óeirð- anna og leikmenn á sviði fjármála munu vafalaust telja sig eiga rétt á e-u. Um þetta má segja: Sjaldan fer betur þá breytt er. Ensk áhrif á íslensku blasa við öllum þeim sem sjá og heyra vilja. Í sumum tilvikum er slíkt góss lítt lagað að íslensku og ætla má að þeir sem það nota beiti því sem nokkurs konar slangri. Sem dæmi þessa má nefna: vera sjúr (á e-u), e-ð meikar ekki sens, seifa skjal, taka sjensinn, díla við e-n og dán- lóda e-ð. Slík málbeiting getur ekki talist til fyrirmyndar en hún er að því leyti meinlaus að ætla má að hún sé í flestum tilvikum ein- staklingsbundin, hún er ekki hluti af viðurkenndu málfari. Hið sama á við um ýmsar ambögur sem auð- fundnar eru í fjölmiðlum, t.d.: Fór hann svo aftur inn í húsið og tók sér þar líf (mbl.is/frettir 1.1.2005). Merkingin er hér ‘stytta sér aldur, svipta sig lífi, fremja sjálfsmorð’ og það blasir við að um er að ræða af- bökun af enska orðasambandinu to take one’s life. Umsjónarmaður telur hins veg- ar að óbein eða leynd áhrif ensku á íslensku séu ekki síður mikilvirk en slettur og slangur. Með leynd- um áhrifum á umsjónarmaður við að notuð eru íslensk orð en reglur um setningaskipan og setn- ingafræði eru brotnar eða þær sveigðar að þeim reglum sem eiga við um ensku. Hér skal einungis vikið að einu dæmi af þessum toga þótt af mörgum sé að taka. Tilvísunarorðin sem og er vísa ávallt til nafnorða í íslensku, t.d.: Þetta er maðurinn, sem ég talaði við. Í ensku hins vegar geta tilvís- unarorð vísað til setninga og sagn- orða. – Nú er orðið algengt að tilvís- unarorð í íslensku séu notuð að ensku lagi, t.d.: Hann virðist raunar forðast kenningastagl sem er að vissu leyti skiljanlegt (Mbl. 11.12.04) og Ég held að starfið hafi sett niður [svo], sem er sárgrætilegt (Mbl. 16.1.05). – Í fyrra dæminu vís- ar sem til orðasambandsins forðast kenningastagl en í því síðara til orðasambandsins setja niður, þ.e. setja ofan. Slíka notkun er ekki að finna í vönd- uðum heim- ildum; elstu dæmi sem und- irritaður hefur rekist á af þess- um toga eru frá 20. öld. Dæmi af þessu tagi eru algeng í talmáli og á síðum dag- blaðanna eins og áhugasamir lesendur geta gengið úr skugga um og ætternið leynir sér ekki: He said it could be dangerous which is true = Hann sagði að það gæti verið hættulegt sem er rétt, þ.e. … og er það rétt/og það er rétt. Umsjónarmanni finnst þetta nýmæli ekki til fyrirmyndar. Nú er rétt og skylt að taka það fram að umsjónarmanni virðist danska og þýska fara svipaða leið og enska hvað þetta atriði varðar svo að ekki er loku fyrir það skotið að áhrifin kunni einnig að vera dönsk og þýsk. En það breytir því ekki að slík málbeiting styðst ekki við íslenska málvenju. Úr handraðanum Kunningi umsjónarmanns telur að notkun ýmissa orðasambanda með stofnorðinu blaði sé nokkuð á reiki og full þörf sé á að gera nokkra grein fyrir þeim. Umsjón- armaður kannaði þau dæmi sem hann á í fórum sínum og þóttist strax sjá að notkunin væri býsna margslungin. Í grófum dráttum virðist mega skipta slíkum dæmum í þrennt: (1) brjóta e-ð/(e-u) í blað (sjald- gæft) ‘minnast e-s sérstaklega, taka til e-s’: Ég brýt það í blað hve veðrið var vont á kosningadaginn; ég brýt því í blað hve fallega maðurinn söng. (2) brjóta blað í e-ð/e-u ‘þáttaskil verða í e-u’: Með samþykktinni er brotið blað í íslenska stjórn- málasögu/(íslenskri stjórn- málasögu); Árið 1960 var mynduð svo kölluð viðreisnarstjórn sem braut blað í efnahagsmálum Íslend- inga; Með tilboðinu var brotið blað í íslenskri tryggingasögu. – Elsta dæmi um svipað orðafar er frá fyrri hluta 19. aldar: Eg ætla annars að brjóta blað í söguna um … (1850). Líkingin vísar til þess er brotið er upp á blað í bók til að sýna hve langt lesandi er kominn. Í nútímamáli mun afbrigðið brjóta blað í e-u al- gengast en afbrigðið brjóta blað í e-ð er eldra og enn algengt. (3) brjóta í blað (í e-u). 1. ‘þátta- skil verða í e-u’: Með atkvæða- greiðslunni er brotið í blað í ís- lenskri stjórnmálasögu; … þó að Valtýskan ætti þátt í að brjóta í blað í Íslandssögunni á fyrsta áratug tuttugustu aldar. 2. ‘enda e-ð; ljúka e-u, hætta e-u; segja ekki meira’: Nú fer eg að brjóta í blað, brýt eg svo í blað með … kveðjum (1844). – Í eldra máli merkir orðasambandið brjóta blaði ‘segja ekki meira, slá botn í bréf’: Og brýt eg hér blaði að sinni en það mun tæpast lengur not- að. Sömu merkingar en yngra er af- brigðið brjóta í blað (< brjóta blað í e-ð/e-u) en í slíkum dæmum virðist líkingin vísa til þess er menn ‘ljúka skriftum, hætta að skrifa’ (og brjóta þá blað/bréf saman). Í nútímamáli er merkingin ‘marka þáttaskil, valda straumhvörfum’ einhöfð og þar vísar líkingin trúlega til þess er ‘brotið er upp á blað í bók er hætt er lestri’ (svo að menn muni hvert þeir voru komnir). Brotið blað markar þannig skil (milli þess sem lesið er og ólesið) og er þá yfirfærð merking auðskilin. Í nútímamáli virðist afbrigðið brjóta blað í e-ð/e-u vera algengast, ekki síst í þolmynd: brotið hefur verið blað í e-ð/e-u. Hér er notkun þolfalls og þágufalls nokkuð á reiki en þolfallið virðist eldra enda eðli- legt með sögninni brjóta. Til gam- ans má geta þess að slíkur sveigj- anleiki í notkun falla er algengur í íslensku, t.d.: skjaldbakan grefur egg sín í sandinn/(sandinum), karl- inn gróf gullmolann í garðinum sín- um og alkunna er að sumir grafa pund sitt í jörðu (en enginn í jörð/ jörðina). Umsjónarmaður telur hins vegar að óbein eða leynd áhrif ensku á ís- lensku séu ekki síður mikilvirk en slettur og slangur. jonf@hi.is ÍSLENSKT MÁL Jón G. Friðjónsson 47. þáttur. STOFNUN Samfylkingarinnar er merkilegur atburður í íslenskri stjórnmálasögu. Þá tókst að sam- eina fjóra stjórn- málaflokka í einum og binda enda á áratuga átök jafnaðar- og fé- lagshyggjufólks. Flokkurinn er um margt frábrugðinn gömlu flokkunum. Hann er ekki stofn- aður um einn tiltekinn málaflokk. Að upp- byggingu líkist hann meira jafnaðarmanna- flokkum í hinum nor- rænu löndunum. Hann er í eðli sínu regnlíf- arsamtök og innan hans rúmast fjölbreytt flóra skoðana og stefnan er mótuð með lýðræðislegri hætti en áður hefur þekkst í íslenskum stjórnmálaflokkum. Af þessum ástæðum m.a. þolir flokkurinn að takast á um formann sinn í hópi allra flokksmanna. Stjórnmálaskoðanir og stefnur þurfa að vera í látlausri endurnýj- un. Síbreytilegt samfélag kallar á ný viðbrögð og vinnubrögð. Á síð- ustu áratugum hefur orðið umtals- verð stöðnun í íslenskum stjórn- málum. Örar breytingar í atvinnu- og efnahagsmálum, utanrík- ismálum, umhverfismálum og jafn- réttismálum hafa kom- ið íslensku stjórnmálaflokkunum í opna skjöldu. Sama má segja um marg- víslegar breytingar í heilbrigðismálum, mannlegum sam- skiptum, stöðu fjöl- skyldunnar og skipt- ingu tekna og eigna. Fyrir bragðið hefur löggjafarvaldið mátt þola marga pústra frá framkvæmdavaldinu og stöðugt orðið háð- ara embættismannakerfinu við hvers konar lagasetningu um flókna málaflokka, sem kalla á mikla sér- fræðiþekkingu. Gagnvart þessari þróun hafa stjórnmálaflokkarnir verið óviðbúnir. Þeir hafa ekki unn- ið heimavinnuna. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hef- ur greint þessa þróun betur en flestir aðrir. Í starfi sínu í Samfylk- ingunni hefur hún lagt mikla áherslu á skipulögð vinnubrögð og stöðuga þróun í stefnumótun. Í þessari vinnu hefur hún fylgt lýð- ræðislegum starfsaðferðum út í hörgul og fengið til samvinnu stór- an hóp flokksmanna. Hún hefur haft forystu fyrir framtíðarhópi, sem að undanförnu hefur unnið að drögum nýrrar stefnu fyrir Sam- fylkinguna. Hún hefur kallað til hæfa einstaklinga og borið mál undir fjölmenna fundi. Allir hafa átt þess kost að taka þátt. Þetta starf verður grundvöllur Samfylking- arinnar í næstu framtíð og vopn hennar til að takast á við ný verk- efni í síbreytilegu samfélagi og und- irstaða þess að geta tekist á við andstæð öfl og gert flokkinn trú- verðugan. Í mínum huga er Ingibjörg Sól- rún stjórnmálamaður nýrra tíma. Ég treysti henni til að gera sátt- mála við þjóðina um varðveislu og eflingu velferðarsamfélagsins og um náið samstarf við launþega- hreyfinguna. Einnig til að tryggja atvinnulífinu svigrúm til athafna og útrásar. Í þeim sáttmála verður at- hygli athafna- og efnamanna vakin á því, að þeir bera mikla ábyrgð gagnvart samfélaginu, sem hefur alið þá og gert þeim kleift að ná ár- angri. Þar verður einnig lögð áhersla á það, að ekkert samfélag þrífst með sómasamlegum hætti, nema allir viðurkenni nauðsyn sam- hjálpar, jafnaðar og jafnréttis. Sag- an sýnir, að misrétti nagar rætur siðmenningar og samfélaga. Til að geta verið virkur stjórn- málamaður nýrra tíma þarf mikla þekkingu á málefnum eigin sam- félags og alþjóðamálum. Það þarf hæfileika til að túlka skoðanir og koma þeim á framfæri svo allir skilji. Það þarf hæfileika til að starfa með öðrum, einstaklingum og stórum hópum, og það þarf dug og þor. Þegar stjórnmálamenn komast til valda á ráðherrastólum þurfa þeir að vera ráðherrar allrar þjóð- arinnar, ekki bara flokksins. Þessi skilningur er fyrir hendi hjá Ingi- björgu Sólrúnu. Ég veit að Ingibjörg Sólrún lítur á það sem frumskyldu ráðamanna, að gæta almannahagsmuna og að þeir eigi ekki að nota embætti sín til að hygla sínu fólki eða veita því forgang að stöðum og gæðum. Ráðamenn verði að móta afstöðu sína út frá hagsmunum heildar- innar en stjórnist ekki af sérgæsku. Hún hefur sagt eitthvað á þá leið, að hún fari ekki til fólks og biðji það að sverja sér trúnaðareiða. Þess vegna fari hún ekki heldur til fólks að innheimta útistandandi skuldir, þ.e. að hún segi því, að það eigi sér skuld að gjalda vegna þess að hún hafi einhvern tímann gert eitthvað fyrir það og nú sé komið að skuldadögum. Hún hefur lýst því, að hún vilji að allir sitji við sama borð, lúti sömu leikreglum og að verðleikar fólks og fyrirtækja fái að njóta sín. Þeir, sem hafi eitthvað fram að færa og hafi trú á sjálfum sér, biðji bara um sanngirni, – hinir biðji um greiðasemi og forgang. Ingibjörg Sólrún hefur sýnt það og sannað, að hún er fulltrúi nýrra tíma hinnar samhentu forystu þar sem leiðtoginn vinnur með fólkinu, hlustar á fólkið og tekur mið af skoðunum þess og vilja. Þetta er auðvitað lýðræðið í hnotskurn, önd- vert við hinn óskeikula leiðtoga, sem mælir fram leikreglur sam- félagsins, án samráðs, og krefst hlýðni og undirgefni. Hvers vegna Ingibjörg Sólrún? Árni Gunnarsson fjallar um for- mannskjör Samfylkingarinnar ’Í mínum huga er Ingibjörg Sólrún stjórnmálamaður nýrra tíma.‘ Árni Gunnarsson Höfundur er fyrrverandi alþingismaður. EKKERT okkar valdi það hlutskipti að verða hluti af minni- hlutahópi í þjóðfélag- inu. Ekkert okkar ákvað að þegar við yrð- um stór, ætluðum við að verða geðveik eða öryrkjar, af því það væri svo gott! Síður en svo, öll áttum við stóra drauma um að verða dýralæknar, flugmenn, slökkviliðsstjórar eða eitthvað enn stærra og meira! Við hefðum svo gjarnan viljað hafa ein- hver úrræði eins og fyrirætlað Hlutverka- setur til staðar, þegar við vorum að veikjast; stað þar sem við hefð- um fundið okkur verk- efni við hæfi, verkefni sem skipta máli, fengið félagsskap af öðrum í svipuðum sporum, haft einhvern farveg fyrir reynslu okkar og þekkingu á veikindum og bata; stað þar sem við hefðum getað lagt okkar af mörkum, og uppskorið einhverja vellíðan, þessa góðu líð- an sem hlýst af því að hafa skilað einhverju af sér til annarra eða þjóðfélagsins í heild. Það að hafa hlutverki að gegna er hverjum manni nauðsyn. Við þrífumst ekki án þess að hafa hlutverk í sam- félaginu okkar, hvort sem það samfélag er fjölskyldan okkar, stór- fjölskylda, vinnustaður eða starfs- þjálfun/starfsendurhæfing. Hlutverk okkar, hvort sem það er nú að vera móðir, kona, meyja eða eitthvað annað eins og til dæmis for- stjóri ríkisfyrirtækis, er mikilvægt. Það má vera að það virðist ekki veigamikið fyrir utanaðkomandi, en þó er hvert starf/hlutverk jafnmik- ilvægt og hvert annað. Hlutverk okkar undirritaðra virð- ist kannski við fyrstu sýn vera það, að vera í áskrift að „laununum“ okkar frá Trygg- ingastofnun ríkisins, og lítið annað. En þegar betur er að gáð, höfum við veigamikil hlutverk. Við erum fjölskyldufólk, við höfum bæði hefð- bundna og óhefðbundna menntun, við erum manneskjur, við erum makar, við erum uppal- endur, við erum fyr- irlesarar, við erum að miðla reynslu okkar, og síðast en ekki síst, erum við aðeins öðruvísi en annað „venjulegt“ fólk! Í tilefni þess að ár er liðið frá því að starfs- hópurinn Hugarafl hélt kynningarfund fyrir al- menning höfum við ákveðið að halda mál- þing í samstarfi við ÍSÍ, Íþrótta- og Ólympíu- samband Íslands, 13. mars næstkomandi í fundarsal ÍSÍ í Laug- ardal, kl. 14:30. Aðalfyr- irlestur þingsins fjallar um áhrif hreyfingar á þunglyndi, og fyrirles- ari er Ingibjörg Jóns- dóttir, lektor í Svíþjóð, og doktor í lífeðlisfræði, og mun hún í fyrirlestri sínum kynna nýjustu rannsóknir sínar í þess- um málaflokki. Þar að auki munu þau Þórólfur Árnason, fyrrverandi borgarstjóri, og Berg- lind Nanna Ólínudóttir, Hugarafli, koma með innlegg. Við vonum að sem flestir sjái sér fært að mæta, húsið opnar klukkan 14 og er fyrirlesturinn opinn öllum, í samræmi við stefnu Hugarafls að miðla fræðslu og þekk- ingu til allra. Annars konar þekking skiptir máli Berglind Nanna Ólínudóttir og Jón Ari Arason fjalla um minnihlutahópa Berglind Nanna Ólínudóttir ’Hlutverk okk-ar, hvort sem það er nú að vera móðir, kona, meyja eða eitthvað annað eins og til dæm- is forstjóri rík- isfyrirtækis, er mikilvægt.‘ Höfundar eru meðlimir í starfshópnum Hugarafli. Jón Ari Arason
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.