Tíminn - 14.07.1974, Blaðsíða 12

Tíminn - 14.07.1974, Blaðsíða 12
12 TÍMINN Sunnudagur 14. júll 1974. Fríða Sigurðsson: KEFLAVIK 1774—1974 ÞESS hefir verið minnzt með gleði og glæsibrag, að 1949 fékk Keflavik kaupstaðarréttindi. A þessu hátíðarári 1100-ára-byggð- ar á íslandi má nú kannski einnig hnýsast i hina gráu fortið fyrir 1949. Ég get reyndar ekkert sagt um staðinn, eins og hann var fyrir 1100 árum, þvi að þar veit ég ekk- ert um, og ég ætla mér ekki að tala um kotbændur þá, sem nefndir eru i gömlum skrám, þvi að þeir hafa ekki haft nokkur áhrif á þróun staðarins, hafa ekk- ert sameiginlegt með staðnum nema nafnið tómt. Það er vitað mál, að byggðin i Keflavik hefur ekki risið upp úr þessu einmanalega kotbýli, heldur i kringum danska kaup- manninn Holgeir Jacobæus, eftir aöhann settist að i Keflavik. Okk- ur þarf ekki að vera illa við þá staðreynd, að frumbyggi og stofnandi Keflavikurkaupstaðar- ins hefur verið útlendingur. Einn- ig víkingarnir voru útlendingar, þegar þeir „námu" landið fyrir 1100 árum, a.m.k. hlýtur þáver- andi ibúum landsins, pápunum, að hafa fundizt það, og margur góður núlifandi íslendingur getur taliö Holgeir Jacobæus forföður sinn. Ég hef lengi verið að leita að upphafi Keflavikurbyggðarinnar, og hef i Faxagrein i desember '69 borið fram rök fyrir þvi, að Jacobæus hlýtur að hafa setzt að i Keflavik ekki seinna en 1772. 1 annarri Faxagrein i mai '70 hef ég sannað þessa búsetu og bent á, að kaupmaðurinn hlýtur að hafa setzt að i Keflavik á einhverju ár- anna milli 1763 og '72 og að þar yrði að leita að fæðingarári Keflavikur. Nú ætla ég að segja, hvernig umhorfs var i Keflavik fyrir nákvæmlega 200 árum, árið 1774. A það að vera tveggja-alda- minningargrein á þvi ári, þegar allt landið minnist 1100-ára- byggðar. En f árinu 1774 hefur ýmislegt gerzt i Keflavik, sem forvitnilegt er að vita, og auk þess er ég svo vel sett, að geta lýst staðnum hið nákvæmasta einmitt á þvi ári. Og i þessu sambandi mun einnig koma i ljós fæðingar- ár Keflavikur. Arið 1774 stóðu i Keflavik 6 hús, og ætla ég nú að segja frá þvi, hvað þau voru stór, i hvaða ástandi þau voru, hvernig þau voru innréttuð, hvaða tilgangi þau þjónuðu og hvað fasteigna- mat þeirra var hátt — eða lágt. Þegar Jacobæus fluttist til Keflavikur á 7. tug 18. aldar, kom hann ekki að húslausri strönd. Hann fann 3 hús fyrir. Þvi að Is- landskaupmenn hafa alltaf átt einhverja kofa i höfnum þeim, sem þeir sigldu til, og höfðu þess- ar búöir lengi framan af verið mjög lélegar, þvi kaupmennirnir lögðu ekki fé sitt i húsabyggingar, meðan þeir gátu átt von á þvi að verða reknir i burtu. En eftir að einokunarverzlunin komst á, voru kaupmennirnir öruggari og fóru þá að byggja til framtiðar. Á 18. öldinni munu þeir yfirleitt hafa átt 2-3 hús I höfnum sínum, a.m.k. kramhús og pakkhús. Húsin 3, sem Jacobæus fann fyrir i Kefíavik-og sem enn stóðu árið 1774, voru krambilðin, pakk- húsið og Gamla húsið, sem svo var kallað. Krambúðin var mjög gömul. Hún var þegar á fyrri helmingi 18. aldar orðin hrörleg, og árið 1748, á tímum Hörmang- ara, hafði hún verið byggð upp. Síðan hafði ekkert verið gert við hana I aldarfjórðung, en stóð enn. Pakkhúsið I Keflavlk var I góðu standi, enda hafði það verið byggt upp 1762 og endurbætt fyrir að- eins tveimur árum. Um þriðja húsið, sem almennt var nefnt Gamla htisið, vitum við svo sem ekkert. Kannske það hafi verið notað sem athafna- og geymslu- I „ »Y? /> — CvP7 // // T7T7T inH-W>t^H-*' -L> "¦ef 'CfÁsi*A ¦ 7/5- ae^CPiJ: u^f H^hry^d^iícJiJ-i **•$& 'l" * '*£ fl>i&~)'p- \*>j&V^f>yi-i<~>>y< /VlM/ ^hW^^t^^W^ &#& ^¦rT-''^"" i ii ¦'— ' " ,i ¦ <i i h i n»npij>.1111» ák M C&VM 4i>uju~< WCfft* ýt-tsC&s^ Hér getur að líta Ijósrit af þingskjalinu frá 6. 8. 1774, sem frá segir í grein Fríðu Sigurðsson skúr, kannske verkstæði, kannske kaupmaðurinn hafi haldið til i þessu húsi til að byrja með, meðan verið var að reisa Ibúðar- hUs handa honum. Jacobæus lét byggja Ibúðarhús handa sér og f jölskyldu sinni, og hefur hann þá sennilega verið viðstaddur, mun sjálfur hafa staðið fyrir byggingunni, ábyggi- lega komið með byggingarefnið með sér frá Danmörku. Einnig sú staðreynd að kona hans ól honum son á næsta ári, Chrístin Adolph. sem 1789 er sagður 22 ára, stað- festir dvöl þeirra hjóna I Keflavlk árið 1766. En varla hafa þau kom- ið fyrr en 1766. þvi sjálfsagt þykir, að kaupmaðurinn hafi byrjað á þvi að byggja yfir sig og slna um leið og hann kom til staðarins, og Lítil jörð óskast til kaups á Suðvestur- eða Vesturlandi. Tilboð um verð og skilmála leggist inn á afgreiðslu Timans, merkt Litil jörð 1820. auk þess þykir óliklegt, að hann skuli hafa látið konu sina lúra lengi i pakkhúsinu eða i gamla húsinu. Hlýtur Jacobæus þvi að vera kominn til Keflayikur árið 1766, og má þvl lita á þetta ár 1766 sem fæðingarár Keflavíkur. Hefðu Keflvíkingar þvi mátt halda Keflavikurhátið 1966 — eins og ísfirðingar gerðu. Þessi 4 hús, krambúðin, pakk- húsið, gamla húsið og ibúðarhús- ið, gátu þó ekki nægt kaupmann- inum, sem var athafnasamur maður. Hann þurfti sem fyrst að fá sér beyki, en á þeim timum varð það að vera danskur maður, og slikur maður þurfti einnig á húsnæði að halda. Lét kaupmaðurinn þvi reisa 5. húsið á staðnum árið 1770. Hús þetta nefndu Islendingar beykishús, af þvi að beykirinn átti að búa þar, en Danir nefndu það yfirleitt „Is- lenzka húsið", af þvi að það var byggt sem islenzkur torfbær. Beykir I Keflavik var árið 1772 Niels Lassen Hoeg, hefur ef til vill komið til Keflavikur sama árið og hús hans var byggt. Einnig Hoeg var kvæntur maður, 33ja ára 1770. Kona hans hét Karen og var 4 ár- um eldri en hann. Þessi hjón hafa átt börn. Þau misstu eina dóttur i byrjun ársins 1773. Onnur dóttir þeirra varð seinna „kokkepige" og „stuepige" i Keflavlk, og var hún 3 ára gömul árið 1770. Handa þessu danska fólki var „Islenzka húsið" ekki nógu gott. Gæti hugsazt að lekið hafi úr þak- inu, þvl 1772 var húsið endurbætt, þótt ekki væri nema tveggja ára gamalt, og sett nýtt þak úr borð- um á þann hluta þess, sem fólkið bjó I. Þvl ekki höfðu þau allt húsið til umráða. Beykishúsið var reyndar 7 stafgólfa hús, en 3 staf- gólf voru notuð sem eldhús og 2 sem pakkhús, svo að ibúðarrými beykisfjölskyldunnar náði aðeins yfir tvö stafgólf. Voru það tvö lítil herbergi, um það bil 1,80 m á lengd. Það voru þessi herbergi, sem höfðu fengið nýtt þak 1772. Þriggja stafgólfa eldhúsið var svo stórt, að þar hlýtur að hafa farið fram meiri háttar eldunarstarf- semi, og hefur beykisfrúin, hún Karen Hoeg, ef til vill verið elda- buska staðarins. En beykisverk- stæði er hvergi nefnt á nafn. Varð kaupmaðurinn þvi að leggja út I eina húsbyggingu enn, og gerði hann það 1774. Þetta hús var auðvitað nefnd „Nýja húsið". Átti þetta nýja hús að vera undir kokkhús, beykisverkstæði og pakkhús. Stóðu þvi fyrir nú 200 árum þessi 6 hús i Keflavík: Krambúð- in, pakkhúsið og gamla htisið frá þvi I gamla daga og kaupmanns- húsið, . beykishúsið og nýja húsið, sem Jacobæus byggði. En á þessu ári 1774, þegar hann byggði nýja húsið, lét kaup- maðurinn jafntimis gera eins konar klössun á allri byggðinni. Lét hann þá rifa niður gamla hús- ið, en timbrið I þvi var svo gott, að nota átti það i viðgerðir og var jafnvel notað i nýbygginguna. Hvað voru þessi hús stór? Húsin i Keflavik voru engir smákofar. Krambúðin var 15 stafgólfa hús. Nýja húsið var með 12 stafgólf og pakkhúsið með 11. Kaupmanns- húsið og beykishúsið voru hvort um sig 7 stafgólfa hús. Voru húsin milli 9 og 19 metra á lengd. Breidd þeirra var frá 6,23 m til 7,95 og hæð frá 4,20 til 7,05 metra. Hin óvenjulega mikla hæð -hús- anna skýrist að visu hjá kaup- mannshúsinu og hjá krambúðinni með því, að kaupmannshusið var með loft og krambúðin bæði með loft og kjallara. Hún er einnig skiljanleg hjá pakkhúsinu, þar sem yar gert ráð fyrir að vörun- um yrði staflað hátt. En jafnvel Islenzka húsið, sem var hvorki með loft né kjallara, var 4,20 m á hæð. Gluggar voru munaður á þeim tímum. Kaupmannshúsið var ekki nema með 4 glugga, en 3 her- bergi þar og eldhúsið hljóta að hafa verið gluggalaus. Beykis- húsið og pakkhúsið voru jafnvel með aðeins tvo glugga hvort, hins vegar voru 6 gluggar á krambúð- inni, enda var þar mestrar birtu þörf og mesta útsýnis. Hurðir voru 9 á kaupmannshúsinu, 6 á krambúðinni, 4 á beykishúsinu og 3 á pakkhúsinu, allar með lásum og hengslum, svo að auðséð er, að ekki voru húsin haldin ólæst. Ætla ég nú að lýsa húsunum, hverju fyrir sig. Krambúðin var elzta og stærsta htisið á staðnum. Htin var 18,75 m á lengd, 7,95 á breidd og 7,05 á hæð. I öðrum endanum var þriggja stafgólfa herbergi, það stærsta á staðnum, og var það auðvitað handa kaupmanninum. 1 hinum endanum var 7 stafgólfa kjallari, og var hann auðvitað undir vörurnar. Krambúðin sjálf var fyrir miðju, og frá .henni lá stigi upp á loftið. Yfir herberginu og yfir krambtiðinni var fast loft. Pakkhúsiðhafði fengið nýtt þak á suðurhllðina sama árið og þak hafði verið sett yfir herbergin tvö I íslenzka htisinu. Var rigningar- hlfðin þvi nú með tvöfalt þak. Pakkhúsið var 12,08 m á lengd, 7,40 m á breidd og 6,75 m á hæð. Það var með 11 stafgólf, en aðeins 7 þeirra voru notuð sem pakkhtis, 4 voru tekin undir tvö herbergi, hvort _J tveggja stafgólfa, annað handa undirkaupmanni, og var það panelþiljað, hitt fyrir vinnumennina, og var það ekki panelþiljað. En fast loft var yfir báðum herbergjunum. Kaupmannshtisið var aðeins 8 ára gamalt, byggt tir timbri „á norska visu" og var 9 metra á lengd, 7,20 á breidd og 6,23 á hæð. 7 herbergi voru i þvi og litið eldhtis. Tveir útgangar voru á htisinu, og úr forstofunni lá stigi upp á loftið. Skilrtimin voru öll mtiruð og allthúsið panelþiljað að innan. Mtiraður reykháfur gekk i gegnum allt htisið. Þrjti föst rúm voru i htisinu og 2 kakal-ofnar. Beykishúsið og islenzka húsið hafði torfveggi og torfþak. 1 þvi var einnig múraður reykháfur, en aðeins einn kakal- eða flisaofn. Þetta var 7 stafgólfa hús eins og kaupmannshúsið, en öðruvisi i laginu. Það var 12,80 metra langt, 6,23 m breitt og 4,20 m hátt. Húsið hafði verið byggt árið 1770, endurbyggt 1772 og 1774 þarfnað- ist það aftur meiri háttar viðgerð- ar. Skil ég það á þarin hátt, að þegar ekki þurfti lengur að nota 2 stafgólf sem pakkhús og 3 sem kokkhtis, af þvi að nýja htisið tók

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.