Morgunblaðið - 15.01.2006, Blaðsíða 10

10 SUNNUDAGUR 15. JANÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Tilraunir til að ná sam-komulagi um alþjóðleg-an samning um aukiðfrelsi í viðskiptum meðlandbúnaðarvörur á
vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnun-
arinnar (WTO) og skýrsla um mat-
vöruverð á Norðurlöndunum hafa ýtt
undir kröfur um að gerðar verði
breytingar á þeirri landbúnaðar-
stefnu sem hér hefur verið rekin.
Í fréttaskýringu í Morgunblaðinu í
dag og næsta sunnudag verður
fjallað um stefnu stjórnvalda í land-
búnaðarmálum, útgjöld til landbún-
aðar, matarverð og þá möguleika
sem eru til hagræðingar í landbún-
aði.
Saga íslensks landbúnaðar á síð-
asta aldarfjórðungi 20. aldar er saga
ríkisafskipta og tilrauna til að hafa
stjórn á breytingum sem að nokkru
leyti voru óhjákvæmilegar. Þegar
stjórnvöld áttuðu sig á að framleiðsla
á búvörum var miklu meiri en mark-
aður var fyrir innanlands brugðust
menn í fyrstu við með því að flytja út
búvörur með stuðningi ríkisins, að-
allega lambakjöt. Þegar kostnaður
við þennan útflutning var orðinn
óheyrilegur var ákveðið að afnema
allar útflutningsbætur og gera
bændur sjálfa ábyrga fyrir þeim
kostnaði sem fylgdi útflutningi.
Til að tryggja að framleiðsla á
mjólk og lambakjöti væri í einhverju
samræmi við neyslu á innanlands-
markaði var á níunda áratugnum
byggt upp viðamikið framleiðslustýr-
ingarkerfi. Í upphafi tíunda áratug-
arins má segja að búið hafi verið að
hnýta mjólkurframleiðsluna og sauð-
fjárframleiðsluna í kerfi sem var
mjög miðstýrt hvort sem horft er á
framleiðslu, verðlagningu eða annað.
Stjórnvöld ákváðu hvað hver og einn
bóndi mátti framleiða og stjórnvöld,
bændur og aðilar vinnumarkaðarsins
ákváðu heildsöluverð á markaði og
verð til bænda. Margir standa sjálf-
sagt í þeirri trú að þannig sé kerfið
enn þann dag í dag, en það er ekki
rétt. Miklar breytingar hafa orðið í
landbúnaði á síðustu 10–12 árum.
Ekki hægt að viðhalda óbreyttu kerfi
Mestar breytingar hafa orðið í
rekstrarumhverfi sauðfjárræktar-
innar. Þessar breytingar urðu ekki
nema að litlu leyti vegna þrýstings
frá bændum eða neytendum. Kerfinu
var breytt vegna þess að það var
komið í þrot og bæði bændur og
stjórnvöld urðu sammála um að það
væri ekki hægt að viðhalda því. Það
gekk einfaldlega ekki upp að vera
með opinbera verðlagningu á lamba-
kjöti á meðan verðlagning á svína-
kjöti og kjúklingum var frjáls. Af-
urðastöðvum var gert að tryggja
sauðfjárbændum ákveðið verð í upp-
hafi sláturtíðar en sveigjanleg verð-
lagning gerði framleiðendum svína-
kjöts og kjúklinga kleift að ná sér í
sífellt stærri markaðshlutdeild.
Menn voru einfaldlega að verðleggja
lambakjötið út af markaðinum. Þar
að auki leiddi kvótakerfið samhliða
minni markaðshlutdeild lambakjöts
til þess að búin minnkuðu og urðu
óhagkvæmari í rekstri.
Árið 1996 gerði ríkið samning við
sauðfjárbændur sem fól í sér frjálsa
verðlagningu á lambakjöti og jafn-
framt var þeim gert kleift að fram-
leiða eins og þeir vildu. Einu afskipti
sem stjórnvöld hafa af sauðfjárfram-
leiðslunni í dag er að gera árlegt
samkomulag við bændur um að visst
hlutfall af framleiðslunni fari á er-
lenda markaði. Það er eftir sem áður
bændanna og afurðasölufyrirtækj-
anna að verðleggja kjötið, hvort sem
það er selt innanlands eða erlendis
og þar þurfa þeir að taka tillit til
markaðsaðstæðna eins og aðrir
framleiðendur.
Sauðfjárbændur fá eftir sem áður
beingreiðslur frá ríkinu, en sam-
kvæmt fjárlögum þessa árs verða
þær 2.983 milljónir króna.
Margir stunda
sauðfjárbúskap sem hlutastarf
Afkoma bænda í sauðfjárrækt hef-
ur lengi verið léleg. Hún hefur þó að-
eins batnað síðustu tvö árin, en árs-
tekjur sauðfjárbónda með meðalbú
voru tæplega ein milljón króna árið
2004 samkvæmt tölum Hagþjónustu
landbúnaðarins. Segja má að sauð-
fjárrækt í dag sé í mörgum héruðum
aðeins hlutastarf. Stór hluti sauðfjár-
bænda aflar annarra tekna samhliða
bústörfum annaðhvort hluta úr ári
eða allt árið. Margir bændur eru hins
vegar þannig í sveit settir að þeir
eiga erfitt með að sækja vinnu utan
búsins. Vegna lélegrar afkomu ein-
kennist atvinnugreinin af stöðnun.
Það er lítið um fjárfestingar. Sauð-
fjárframleiðendum hefur fækkað
talsvert á seinni árum og búin hafa
farið stækkandi en sú þróun hefur þó
verið miklu hægari en í mjólkurfram-
leiðslunni. Búin eru því enn tiltölu-
lega lítil.
Þó að staða sauðfjárræktarinnar
sé betri í dag en fyrir þremur árum
má segja að hún sé eftir sem áður
mjög veik. Ef verð á lambakjöti
myndi lækka umtalsvert eru veru-
legar líkur á að sauðfjárræktin
myndi hrynja á vissum landsvæðum
og þá einkum þar sem bændur hafa
átt erfitt með að afla sér tekna með
vinnu utan búsins. Það ber að hafa í
huga að meðalaldur sauðfjárbænda
er hár og nýliðun í greininni er lítil.
Það eru ekki allir sammála um að
staða greinarinnar sé þetta veik og
hefur m.a. verið bent á möguleika
sem liggja í útflutningi, en búið er að
leggja mikla vinnu og talsvert mikla
fjármuni í markaðsstarf fyrir lamba-
kjöt erlendis. Verðið sem fæst fyrir
þennan útflutning er hins vegar enn
mun lægra en á innanlandsmarkaði
og hátt gengi krónunnar hefur valdið
útflytjendum erfiðleikum. Bændur
fengu í haust um 200 krónur fyrir
kíló fyrir útflutt lambakjöt, en um
340 kr/kg fengust á innanlandsmark-
aði fyrir utan beingreiðslur.
Bændur geta keypt sig frá útflutn-
ingsskyldu samkvæmt kerfi sem er
of flókið mál til að útskýra og hafa
talsvert margir bændur nýtt sér það.
Það segir kannski eitthvað um trú
bænda á þennan útflutning að þeir
skuli vera tilbúnir að leggja á sig
kostnað til að komast hjá útflutningi.
Miklar fjárfestingar
í mjólkurframleiðslu
Þróunin í mjólkurframleiðslu hef-
ur verið allt önnur en í sauðfjárrækt.
Markaðsaðstæður í greininni hafa
verið aðrar en í sauðfjárræktinni og
kannski einmitt þess vegna hafa ekki
verið gerðar eins miklar breytingar
varðandi framleiðslukerfið og verð-
lagninguna. Markaðsaðstæður hafa
ekki knúið menn til breytinga. Það
hefur því ekki verið gerð breyting
Fréttaskýring | Um 8.180 milljónir fara í framleiðslustyrki í landbúnaði á þessu ári samkvæmt fjárlögum
Stuðningskerfi í sauð-
fjárrækt var komið í þrot
Morgunblaðið/Brynjar Gauti
Stuðningskerfi við sauð-
fjárrækt var komið í þrot um
miðjan síðasta áratug og því
neyddust stjórnvöld til að
breyta því. Breytingar hafa
einnig orðið í mjólkurfram-
leiðslu, en styrkjakerfið sjálft
hefur ekki breyst eins mikið.
Egill Ólafsson skoðar land-
búnaðarkerfið og þær breyt-
ingar sem kunna að vera
framundan.
ÞAÐ má segja að mjög ólíkar kröfur
séu gerðar til landbúnaðarins. Sumir
líta svo á að fjárframlög ríkisins til
landbúnaðarins séu hluti af aðgerð-
um til að viðhalda byggð í landinu.
Aðrir líta svo á að það verði að gera
þær kröfur til landbúnaðarins að
hann lúti samkeppnisreglum eins og
annar atvinnurekstur í landinu.
Það má deila um hvort stjórnvöld
hafi með skýrum hætti kveðið upp úr
með að framlög til landbúnaðarins
séu hluti af byggðaaðgerð. Það er
nauðsynlegt að hafa í huga að bein-
greiðslur til bænda voru upphaflega
niðurgreiðslur og yfirlýstur tilgangur
þeirra var að lækka verð til neytenda.
Stjórnvöld hafa á vettvangi WTO
skilgreint beingreiðslur til sauð-
fjárbænda sem byggðastyrki. Þessi
skilgreining er talin uppfylla reglur
WTO þó að athugasemdir hafi raunar
verið gerðar við þetta. Beingreiðslur
til kúabænda eru hins vegar ekki skil-
greindar sem byggðastyrkir heldur
sem framleiðslustyrkir.
Búvörulög, sem sett voru 1993,
setja landbúnaðinn í talsvert annað
umhverfi en aðrar atvinnugreinar búa
við. Litið hefur verið svo á að sam-
keppnislög gildi ekki um landbún-
aðinn vegna ýmissa ákvæða í bú-
vörulögum.
Á að skera á tengsl landbún-
aðarstefnu og byggðastefnu?
Svo er að sjá sem það sé ágrein-
ingurinn um hvort landbúnaðurinn
eigi að vera hluti af byggðastefnu
eða ekki, bæði meðal þeirra sem hart
gagnrýna landbúnaðarkerfið og einn-
ig meðal bænda.
Dr. Jón Þór Sturluson, for-
stöðumaður Rannsóknarseturs versl-
unarinnar, sagði nýverið á fundi um
matarverð og landbúnaðarstefnuna,
að líta ætti á landbúnaðinn sömu
augum og menningarmálin, þ.e. að
landbúnaðurinn hefði gildi fyrir Ísland
með sama hætti og menningin hefði
gildi fyrir þjóðina. Með öðrum orðum,
að ekki ætti að gera sömu kröfu til
landbúnaðarins um arðsemi og gerð
er til annarra atvinnugreina. Jón Þór
er í hópi þeirra sem gagnrýnt hafa
landbúnaðarkerfið og talið nauðsyn-
legt að gera á því breytingar, m.a. að
lækka tolla og auka frjálsræði í við-
skiptum. Margir í þessum hópi eru
þeirrar skoðunar að reka eigi land-
búnaðinn eins og hverja aðrar at-
vinnugrein óháð allri byggðastefnu.
Bændur eru heldur ekki sammála
um hvort tengja á landbúnaðinn við
byggðastefnu eða ekki. Margir kúa-
bændur vilja alls ekki líta á landbún-
aðinn og þá ekki hvað síst mjólk-
urframleiðsluna sem einhvern hluta
af byggðastefnu. Meðal þeirra er
Guðmundur Lárusson, bóndi á Stekk-
um í Árnessýslu og fyrrverandi for-
maður Landssambands kúabænda.
„Það er ekki hægt að fylgja fram
þessum tveimur markmiðum, annars
vegar að krefja landbúnaðinn um lág-
marksverð og hins vegar að ætla
honum að viðhalda einhverri óskil-
greindri byggðastefnu. Ef farið er að
líta á beingreiðslur til bænda, sem ég
lít á sem niðurgreiðslur á vöruverði,
sem stuðning við byggð þá eru menn
komnir inn á mjög hættulega braut,“
segir Guðmundur.
Guðmundur segir að aðstæður til
að framleiða mjólk á Íslandi séu að
mörgu leyti góðar. Búin þurfi hins
vegar að stækka enn meira og skipta
þurfi um kúakyn. Þetta tvennt séu
forsendur fyrir því að hægt sé að
reka mjólkurframleiðslu á Íslandi sem
geti staðist samkeppni.
Elvar Eyvindsson, bóndi á Skíð-
bakka II, Landeyjum, er sammála
Guðmundi. Hann segist ekki kæra sig
um að stunda kúabúskap á þeirri for-
sendu að hann sé að viðhalda byggð
í landinu. Hann segist ekki vera hrif-
inn af þeirri hugmynd að skilgreina
landbúnaðinn sem einhvers konar
menningarstarfsemi. Hann segist vilja
fá frelsi til að reka sinn búskap á sem
hagstæðastan máta. Það séu miklir
ónýttir möguleikar til hagræðingar í
mjólkurframleiðslunni með stækkun
búa og með því að flytja inn nýtt
kúakyn.
Haraldur Benediktsson, formaður
Bændasamtaka Íslands, horfir á þessi
mál frá dálítið öðru sjónarhorni. Hann
segir að það verði ekki litið framhjá
því að landbúnaðurinn eigi stóran
þátt í því að viðhalda byggð í sveitum
landsins og menn eigi að horfa á þær
greiðslur sem renna frá ríkinu til
landbúnaðarins í því ljósi. Hann bend-
ir einnig á að í mörgum héruðum hafi
greinar sem tengjast landbúnaðinum
stuðning af sauðfjárrækt og mjólk-
urframleiðslu. Hann bendir á ferða-
þjónustu, smáiðnað og ýmsa aðra
starfsemi í sveitum. Ef hrun verði í
sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu
komi það niður á öðrum greinum
sem hafa verið að eflast á síðustu
árum.
Eru styrkir til landbúnaðar
hluti af byggðastefnu?