Morgunblaðið - 15.01.2006, Qupperneq 22

22 SUNNUDAGUR 15. JANÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
M
iðaldra maður strýk-
ur sér um höfuðið og
talar lágt en ákveðið
í hljóðnema. „Þessi
maður myrti föður
minn og kveikti í
heimili mínu,“ segir
hann og horfir niður í
jörðina. Nokkrum metrum frá stendur karl-
maður í bleikum fangabúningi. Þetta er hinn
meinti morðingi. Þeir voru nágrannar og unnu
saman. Fanginn muldrar eitthvað og neitar öll-
um sakargiftum. Kliður fer um mannfjöldann,
um 150 manns á öllum aldri. Fólkið raðar sér á
bekki undir bárujárnsþaki, að hluta til undir
berum himni. Níu dómarar sitja í röð við borð.
Fólk réttir upp hönd til að biðja um hljóðnem-
ann, segja frá því sem hinn ákærði gerði og
spyrja spurninga.
„Ég segi ykkur það í fullri alvöru, að þessi
maður hefur margt á samviskunni,“ endurtek-
ur maðurinn með hljóðnemann. Ég hvessi aug-
un á þann ákærða, hnykla brýr og verð að við-
urkenna að þetta er harla óvenjulegur
laugardagsmorgunn.
Sá fólk drepið frá felustað sínum
Kona í rauðu pilsi og með sólgleraugu í
hárinu, bendir á fangann. „Hann drap ná-
granna mína,“ fullyrðir hún ákveðin. Fleira
hefur hún ekki að segja og lætur hljóðnemann
frá sér.
Þetta er í annað skipti sem fanginn kemur
fyrir réttinn. Laugardag fyrir viku stóð hann
einnig frammi fyrir mannfjöldanum. Þá náðist
ekki að klára vitnisburðina. Maðurinn hefur
verið í fangelsi frá fjöldamorðunum 1994 án
þess að réttað hafi verið yfir honum. Með hinni
nýju leið ríkisstjórnarinnar til að ljúka málum
standa nú þúsundir fanga eins og hann frammi
fyrir almenningi í Rúanda, meðan gaumgæft
er hvað þeir gerðu á sínum tíma. Fólk stígur
fram og segir það sem það veit.
Á bekk fyrir aftan fangann húka tveir aðrir
sem bíða eftir að verða kallaðir upp. Almenn-
ingi mun einnig gefast tækifæri til að segja það
sem hann veit um gjörðir þeirra. Á þessum
stað fara fram vitnisburðir á hverjum laugar-
dagsmorgni klukkan hálf tíu og tilkynnt er fyr-
ir hvert skipti hverjir verði kallaðir til leiks.
Þetta er einn af mörgum dómstólum í höfuð-
borginni Kigali – svokallaður gacaca-dómstóll
sem byggist á gamalli hefð í Rúanda og var út-
færður sérstaklega til að taka á fjöldamorð-
unum.
Karlmaður fyrir aftan mig kveður sér hljóðs.
Hann strýkur yfirvaraskeggið reglulega og
talar rólega en dálítið eins og hann sé í öðrum
heimi. Þetta er nágranni fangans sem lýsir því
í löngu máli hvernig maðurinn hafi átt byssu og
notað hana ótt og títt. Flestir í fjöldamorð-
unum voru annars drepnir með stórum, breið-
um hnífum. Ungur maður segir að hann hafi
séð hinn ákærða myrða tvær manneskjur.
Sjálfur lá hann og faldi sig en sá allt saman út
um lítið gægjugat.
Sumir tala lengi, aðrir stutt. Margir eru
12 ár eru liðin frá þjóðarmorðun-
um í Rúanda. Löngu eftir að þeim
lauk hafði ekki enn verið réttað yf-
ir meira en hundrað þúsund
manns sem setið höfðu í fangelsi
um árabil, sakaðir um að hafa tekið
þátt í morðunum. Fjöldinn var
slíkur að ljóst var að óratíma tæki
að fara hefðbundna dómstólaleið
með öll málin – allt upp í 150 ár.
Sigríður Víðis Jónsdóttir var einn
laugardagsmorgun viðstödd þegar
reynd var ný sáttaleið til að útkljá
það sem gerðist í Rúanda.
Drengur í Rúanda. Forseti landsins hefur hvatt unga sem aldna til að líta fyrst og fremst á sig sem
Rúandabúa en ekki hútúa eða tútsa. Leitast er við að ná sáttum eftir fjöldamorðin fyrir 12 árum.
’Kona í rauðu pilsi ogmeð sólgleraugu í hárinu
bendir á fangann. „Hann
drap nágranna mína,“
fullyrðir hún ákveðin.‘
„Þessi mað-
ur myrti
föður minn“
.E*E
8F
#$





:$
G
$
$
%

&
'  



E,$
8$G$F*?
 





 
* E $
8 $
&()(


 
Morgunblaðið/Sigríður Víðis Jónsdóttir
Gacaca-dómstóll í Rúanda. Karlmaður ber vitni um glæpi sem maðurinn í bleika fangabúningnum
drýgði í fjöldamorðunum árið 1994. Fólkið í hverfinu hlýðir á og leggur sitt til málanna.
’Fólkið á hverjum stað veit hvað gerðist. Það verður að hafa tækifæri til að koma fram
og segja það sem það veit. Með þess hjálp
reynum við að fá mynd af því sem gerðist.‘
GACACA er gömul leið í Rúanda til að leysa mál
og ná sáttum. Sjálft orðið þýðir í raun gras og
vísar í grasið sem fólk sat á í gegnum tíðina með-
an það rökræddi og leysti deilur í samfélaginu.
Samkvæmt hefðinni voru nokkrir útnefndir dóm-
arar og hlustuðu á það sem fólk hafði um deilu-
mál að segja. Í framhaldinu kváðu þeir upp úr-
skurð.
Þegar fangelsi Rúanda voru enn yfirfull af
föngum, mörgum árum eftir fjöldamorðin 1994,
ákvað ríkisstjórnin að útfæra hið hefðbundna
gacaca til að takast á við vandamálið. Ljóst var
að marga áratugi tæki að fara hefðbundna dóm-
stólaleið með öll málin.
Samþykkt var að koma á fót meira en 12.000
gacaca-dómstólum um land allt þar sem venju-
legt fólk tæki málefni fanganna fyrir, yfirheyrði þá
og hlýddi á vitnisburð almennra borgara um hvað
gerðist á sínum tíma.
Dómararnir í hinu nýja gacaca eru kosnir af
fólki á hverjum stað fyrir sig. Þeir eru ólöglærðir
en hafa undirgengist þjálfun á vegum ríkisins og
dæma eftir þar til gerðum reglum. Þeir mega í
mesta lagi dæma í fangelsi til 30 ára. Flestir
hinna ákærðu hafa þegar afplánað 12 ár, eða frá
því að morðunum lauk. Það kemur til frádráttar
mögulegum dómi.
Gacaca tekur einungis fyrir mál hins almenna
borgara sem var þátttakandi í því sem átti sér
stað. Þeir sem liggja undir grun fyrir að hafa
skipulagt og hvatt til fjöldamorðanna þurfa að
svara fyrir sakir sínar hjá þar til gerðum stríðs-
glæpadómstól í Tansaníu.
12.000 dómstólar