Morgunblaðið - 15.01.2006, Síða 28

28 SUNNUDAGUR 15. JANÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Geir Þorsteinsson fædd-ist í Reykjavík árið1916 og hóf að loknugrunnskólaprófi nám íMenntaskólanum í
Reykjavík, þar sem hann segir að
jafnaðarmenn og kommúnistar hafi
ráðið ríkjum á þeim árum og nán-
ast kallað á að mótvægi myndaðist
gegn þeim. Í skólanum gætti strax
í byrjun fjórða áratugarins áhrifa
frá hugmyndafræði þjóðernis-
sósíalmismans sem náð hafði ítök-
um í Þýskalandi. Snemma árs 1933
var Birgir Kjaran kosinn forseti
Framtíðarinnar, málfundafélags
MR, en Birgir var virkur félagi í
nýlega stofnuðum Flokki þjóðern-
issinna og var kjör hans pólitískum
andstæðingum hans mikill þyrnir í
augum. Þeim tókst að „steypa“
honum af stóli á vordögum, en ári
síðar fékk hann uppreisn æru þeg-
ar hann var kjörinn í embætti in-
spector scholae og naut þar ómælds
stuðnings skoðanabræðra sinna
innan skólans. Áhrif þjóðernissinn-
aðra námsmanna voru staðfest enn
frekar í ársbyrjun 1935 þegar ann-
ar fulltrúi þeirra var kosinn forseti
Framtíðarinnar. Geir fór ekki var-
hluta af átökum þessara andstæðu
fylkinga og studdi þjóðernissinna
heilshugar. „Kommúnistar voru við
völd í skólanum, ef svo má segja,
og ef menn voru ekki með þeim í
flokki voru menn nánast lagðir í
einelti. Síðan stofnaði Hitler eða
ruddi veginn fyrir þjóðernissósíal-
ismann og þannig myndaðist afl
sem gat náð völdum í skólanum,“
segir Geir.
Lærði þýsku af ræðum Hitlers
Þegar Flokkur þjóðernissinna,
sem aðhylltist kenningar nasista,
var settur á laggirnar um svipað
leyti, gekk Geir til liðs við hann.
„Þetta var varla nokkur hreyfing,
aðallega var um að ræða stráka
sem voru í félaginu Framtíðin inn-
an MR og kom tæpast pólitíkinni í
landinu við í okkar huga, var nán-
ast átómatískt. Það var kannski
einn framsóknarmaður í skólanum
en síðan var maður bara ann-
aðhvort kommúnisti eða þjóðern-
issósíalisti, aðstæðurnar voru ein-
faldlega þannig. Menn voru með
eða á móti. En það voru allt aðrar
forsendur á þessum árum og erfitt
fyrir fólk að skilja þær í dag. Það
var líka miklu meira að gerast hjá
hreyfingunni eftir að ég fór út til
Noregs 1936, næstu tvö til þrjú ár-
in voru aðal lætin. Ætli ég hafi ekki
tekið þátt í einni göngu eða tveimur
og tók ekki þátt í neinum slags-
málum við kommúnista í tengslum
við þær. Ég var aldrei neinn
frammámaður í þessu starfi, frem-
ur meðreiðarsveinn.“
Áhugi hans á Þýskalandi og
stuðningur við ráðandi öfl þar fór
þó vaxandi fremur en hitt á næstu
misserum og í 6. bekk í mennta-
skólanum hafði bekkjarbróðir hans
frumkvæði að því að þeir færu, þrír
skólafélagarnir, í einkatíma í þýsku
hjá Bruno Kress. „Kress gaf okkur
stundum blöð sem á voru skrifaðar
ræður Hitlers við hin ýmsu tæki-
færi. Mér er minnisstætt að þegar
kom að vissum köflum í textanum
var settur svigi til leiðsagnar fyrir
lesendur/áheyrendur, þar sem stóð
„húrrahróp“. Einhverjum línum
seinna stóð síðan „meiri húrrahróp“
innan sviga og að síðustu að fagn-
aðarlætin ættu að vera taumlaus.
En við lærðum helv… mikið í mál-
inu á tiltölulega stuttum tíma. Jón
Ófeigsson, sem kenndi okkur
þýsku, var alveg gapandi yfir þess-
um skyndilegu og óvæntu fram-
förum sem við höfðum tekið í
tungumálinu. Eitt sinn átti ég að
snúa einhverjum kafla af íslensku
yfir á þýsku og gerði það svo að
segja „spontant“, án þess að þurfa
að hugsa mig um. Þetta skilaði sér
í ágætum einkunnum.“
Árið 1936 hélt Geir til Noregs og
hóf nám í verkfræði við Norges
Tekniske Høgskole, Þrándheimi.
Þjóðverjar réðust inn í Noreg og
hertóku landið í apríl 1940. „Ég
stundaði námið af kappi og var ekki
mikið að velta fyrir mér stjórn-
málum. En þegar Þjóðverjar lögðu
undir sig Noreg lagðist skólahald í
raun og veru niður. Sumir mót-
mæltu hersetunni með því að halda
til síns heima og aðrir voru kallaðir
eða skráðu sig í norska herinn til
að berjast. Við Íslendingarnir sát-
um eftir og nokkrir Norðmenn sem
höfðu samúð með málstað Þjóð-
verja. Fyrir vikið kynntist ég þeim
betur og ætli megi ekki segja að ég
hafi verið í klíkunni. Ég hef hins
vegar aldrei verið mikill hug-
sjónarmaður og ekki sú manngerð
sem berst í fylkingarbrjósti í slík-
um efnum, en hvort sem menn vilja
kenna um röð tilviljana eða for-
lögum æxluðust málin með þessum
hætti.“
„Virtist vera rétt leið“
Sama vor og hann lauk fyrri
hluta prófi í verkfræði, í apríl 1941,
gekk hann í norska nasistaflokkinn,
Nasjonal Samling, og var veitt inn-
ganga í hann réttum mánuði síðar.
Í bók Ásgeirs Guðmundssonar,
sagnfræðings, Berlínar-blús, segir:
„Geir var tekinn í flokkinn 14. maí,
og var félagsnúmer hans 37772.
Leigusölum Geirs, hjónunum Borg-
hild og Lorentz Lorck, var mikill
ami að því að hafa hann í húsi sínu,
því að hann fór ekki dult með
stjórnmálaskoðanir sínar. Reyndu
þau að losna við leigjandann, en
það tókst ekki. Hjónin héldu því
fram, að Geir hefði einnig verið í
hinni einkennisbúnu hirð Quislings,
og sömu sögu hafði norskur kunn-
ingi hans að segja.“
Geir segir að við hernámið hefðu
Þjóðverjar fyrirskipað lands-
mönnum að láta útvarpstæki sín af
hendi til að þeir gætu ekki hlustað
á útvarpssendingar andstæðinga
Þjóðverja. Ekki máttu aðrir eiga
slík tæki en félagar í NS og var til
viðbótar sett það skilyrði að þegar
um fjölskyldu væri að ræða þyrfti
meira en helmingur hennar að vera
flokksbundinn og einnig að vera
áskrifandi að málgagni NS, sem
nefndist Fritt Folk. „Ég gekk fyrst
og fremst í flokkinn til að geta
fengið radíó, það var tekið af öðr-
um en þeim sem voru félagar í hon-
um. Það var ein ástæðan en auðvit-
að studdi maður þennan málstað,“
segir Geir. „Þessi tími úti í Noregi
er ákveðinn kafli og ég man hann
ekki ýkja vel, það er orðið það
langt síðan og útilokað fyrir mig í
dag að segja hvað ég var að hugsa
á þeim tíma. Á þessum tíma virtist
þetta vera rétt leið en kannski leist
manni miður á blikuna eftir því
sem leið á stríðið.“
Í júlímánuði 1943, eftir að hafa
m.a. starfað misserin þar á undan á
flugvellinum í Værnes, í Hall-
fjelledalen og á skrifstofu sem var
á vegum þýska hernámsliðsins,
lagði Geir land undir fót ásamt
þremur norskum skólafélögum sín-
um og hélt til Berlínar. Þar skráðu
þeir sig í Die Technische Nothilfe,
eða Tæknilegu neyðarhjálpina, oft-
ast skammstafað TENO eða TN.
Technische Nothilfe var stofnað ár-
ið 1919 af yfirvöldum Weimar-
lýðveldisins til að brjóta á bak aftur
verkföll. Við valdatöku nasista árið
1933 varð hlutverk TENO að
bregðast við neyðarástandi af ýmsu
tagi er stofnaði almannaheill í voða.
Árið 1937 var TENO innlimuð af
Ordnungspolizei, undir yfirstjórn
Heinrichs Himmlers, og gegndi
svipuðu hlutverki og fyrr á stríðs-
árunum, að því viðbættu að fást við
framkvæmdir, enduruppbyggingu
og ýmis önnur verkefni tæknileg
eðlis í þágu heraflans. TENO þjón-
aði þannig einkum verkfræðilegum
tilgangi í gangverki SS-Polizei, en
herinn yfirtók einnig hluta af
TENO, sem urðu þá tæknideildir
hersins, Technische Truppen.
TENO var einkum skipuð verk- og
tæknifræðingum, tæknimönnum og
mönnum er höfðu menntun að fullu
eða nokkru leyti í verklegum fram-
kvæmdum, fjarskiptum, málma-
vinnslu og skyldum sviðum. TENO
var undir stjórn SS-Gruppenführer
og Generalleutnant der Polizei,
Hans Weinreich, frá júní 1937 til
júní 1943, en frá þeim tíma og til
stríðsloka undir stjórn SS-
Gruppenführer og Generalleutnant
der Polizei, Willy Schmelcher.
Framan af stríðsrekstrinum voru
margir meðlimir TENO yfir vana-
legum herskyldualdri en að öðru
leyti voru inntökuskilyrði þau sömu
og hjá SS og lögreglu. Sveitirnar
voru því vopnaðar og urðu ef þörf
krafði að taka þátt í orrustum og
öðrum hernaðaraðgerðum utan
hefðbundins verksviðs þeirra. Eftir
að styrjöldin braust út störfuðu
sveitirnar að mestu í hernumdum
löndum og að baki víglínunni
hverju sinni, nánast óaðskiljanlegur
hluti af Waffen-SS. Sveitirnar að-
stoðuðu þannig við að koma aftur í
gang iðjuverum sem orðið höfðu
loftárásum bandamanna að bráð,
flugvöllum o.s.frv., en komu einnig
að framkvæmdum er voru í þágu
almennra borgara eftir slíkar árás-
ir. Þessar sveitir tóku þátt í að
hreinsa skipgeng fljót, byggja
bráðabirgðabrýr eða lagfæra þær
sem orðið höfðu fyrir skemmdum,
vegabótum, að halda lestarkerfinu
ganghæfu, niðurbroti og eyðilegg-
ingu hernaðarlegra mikilvægra
mannvirkja á undanhaldinu o.s.frv.
Hlutverk þeirra í stríðsrekstrinum
var því mjög veigamikið. Árið 1943
var svo komið að 100 þúsund
manns þjónuðu undir merkjum
TENO.
Heimtuðu að fara á
austurvígstöðvarnar
„Waffen-SS hefur líklegast þótt
ástæðulaust að herinn réði yfir
þessari deild og þótt hún betur sett
í þeirra umsjá. TENO veitti hern-
um auðvitað aðstoð en SS hefur
þótt þörf á að grípa meir og meir
inn í stjórnunina og trúlegast verið
þeirrar skoðunar að það væri
andsk… engin ástæða fyrir herinn
að hafa þetta á sínum snærum,“
segir Geir. „Jafnframt þessu stóð
„Vissum aldrei
hvað biði okkar“
Með vissu er vitað um níu Íslendinga sem þjónuðu í SS-
sveitum Þriðja ríkisins. Einn þeirra var Geir Þorsteinsson,
framkvæmdastjóri Ræsis til ríflega þrjátíu ára. Hann lést í
september síðastliðnum. Geir vildi aldrei segja frá lífs-
reynslu sinni í seinni heimsstyrjöld en ræddi þó í ágúst
2003 við Sindra Freysson, með því skilyrði að viðtalið
birtist að honum látnum.
Geir Þorsteinsson þegar hann var um þrítugt.
Liðsmenn úr TENO fá járnkrossinn af annarri gráðu fyrir stuðning þeirra við
þýska flotann eftir að hann sætti árásum bandamanna við Frakklandsstrendur.
Hnífsblað, sem í hafa verið greypt her-
sveitarmerki.
Þýskur örn með hakakross í klón-
um og merki TENO.
’Ég gekk fyrst og fremst í flokkinn til að geta fengið radíó, það var tekið
af öðrum en þeim sem voru félagar í
honum. Það var ein ástæðan en auðvitað
studdi maður þennan málstað.‘