Morgunblaðið - 16.02.2006, Side 49

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 16. FEBRÚAR 2006 49
MENNING
Hvenær eiga fræðimenn ogsérfræðingar að láta tilsín taka á opinberum
vettvangi og tjá sig um málefni
líðandi stundar? Ef þessir aðilar
blanda sér í umræðuna um há-
pólitísk mál, missa þeir þá tiltrú
og eru ekki lengur marktækir
sem hlutlausir vísindamenn? Eða
er það siðferðileg skylda vísinda-
manna að láta til sín taka þegar
mikilvæg þjóðfélagsleg mál eru
rædd, enda hafi þeir öðlast sér-
fræðiþekkingu, iðulega menntast
á kostnað skattborgaranna og séu
í mörgum tilfellum ríkisstarfs-
menn?“
Þannig spyr Magnús Þorkell
Bernharðsson, lektor í sögu Mið-
Austurlanda við Williams College
í Massachusetts, í grein í nýjasta
hefti Skírnis. Magnús Þorkell seg-
ir að þessar spurningar séu ekki
bara fræðilegar í augum margra
sem fjalla um málefni Mið-
Austurlanda heldur hvíli þær á
þeim í daglegum störfum enda
kysu þeir oft annars konar orð-
ræðu en fer alla jafna fram í fjöl-
miðlum um þetta fræðasvið og
einkennist af fáfræði og yfir-
borðsmennsku. Það getur hins
vegar reynst tvíeggjað sverð fyrir
þá að blanda sér í umræðuna,
ekki síst vegna alvarlegra afleið-
inga sem það getur haft á starfs-
öryggi þeirra og jafnvel eigin vel-
ferð.
Magnús Þorkell gegnir, eins og
áður sagði, stöðu lektors við
bandarískan háskóla og verður að
skilja orð hans í því samhengi.
Það verður að minnsta kosti að
teljast ólíklegt að háskólamenn
hérlendis þurfi að óttast um starf
sitt og velferð ef þeir taka þátt í
opinberri umræðu um fræðasvið
sitt hvert svo sem það kann að
vera. Eða það myndi maður
halda. Hins vegar má vekja at-
hygli á annarri hlið þessa máls
sem snýr sérstaklega að kenn-
urum í Háskóla Íslands og vænt-
anlega öðrum íslenskum rík-
isháskólum.
  
Við Háskóla Íslands var komiðá svokölluðu vinnumatskerfi
fyrir sjö árum. Það er hugsað
sem hvatningakerfi fyrir kennara
til þess að stunda rannsóknir eða
öllu heldur birta rannsóknir sínar
í viðurkenndum miðlum. Þetta
gerir metnaðarfullum háskóla-
kennurum kleift að hækka í laun-
um sem fara þar með nær því
sem gerist í háskólum í saman-
burðarlöndum okkar. Þannig fá
vísindamenn innan stofnunarinnar
stig fyrir birt efni en fyrir hvert
stig fá prófessorar nú um 23.000
krónur úr ritlauna- og rann-
sóknasjóði sínum. Fyrir grein sem
birt er í ritrýndu tímariti, oftast
erlendu eins og gefur að skilja, er
mest hægt að fá fimmtán punkta
sem þýðir að höfundurinn fær
greiddar 350.000 krónur úr sjóð-
unum. Fyrir útgefna bók á fræða-
sviði sínu getur höfundurinn alla
jafna fengið mest sextíu stig, sem
virðist lítið í hlutfalli við greina-
skrif. Birt grein í Skírni svarar til
tíu punkta. En punktafjöldinn er
einnig mismikill eftir því hvert
rannsóknarframlagið er, þýðingar
eru til dæmis ekki hátt metnar
(að hámarki tíu stig) og heldur
ekki ritstjórnarvinna (eitt til
fimm stig). Hugsanlegt er að
þetta sé ástæðan fyrir því að þýð-
ingar á mikilvægum erlendum
fræðitextum eru ekki miklar að
vöxtum þótt þær séu augljóslega
mjög mikilvægar, og útgáfa á
vönduðum greinasöfnum um af-
mörkuð efni er satt að segja
hverfandi hérlendis en slíkar
bækur eru mjög algengar, mik-
ilvægar og vinsælar á til dæmis
enskri tungu.
En hvað með þátttöku háskóla-
manna í opinberri umræðu? Fást
rannsóknarpunktar fyrir það?
Svarið er nei. Og þá skiptir engu
máli í hverju sú þátttaka felst.
Fræðimaður sem birtir grein í
Lesbók fær til dæmis ekki rann-
sóknastig fyrir þá vinnu þó að
hann sé þar augljóslega að birta
rannsóknarniðurstöður. Það fæst
heldur ekkert fyrir ritdóma eða
aðra gagnrýni. Heldur ekkert fyr-
ir aðsendar greinar. Væntanlega
ekkert fyrir þáttagerð í útvarpi
eða sjónvarpi. Og auðvitað fæst
ekkert fyrir að taka þátt í um-
ræðum í þeim miðlum, en hér er
auðvitað átt við að viðkomandi
fræðimaður sé að miðla fræðum
sínum en ekki til dæmis pólitísk-
um áróðri eða stuðningi við
ákveðinn stjórnmálaflokk. Slík
þátttaka í samfélagslegri umræðu
er þó ekki að engu metin, kenn-
arar fá svokölluð þjónustustig
fyrir hana. Fyrir þau fá þeir eng-
ar greiðslur en ásamt rann-
sóknastigum, kennslustigum og
stjórnunarstigum eru þau þó met-
in saman til framgangs í launa-
kerfi Háskólans. Fyrir grein í
Lesbók, listgagnrýni eða þátttöku
í umræðu um stjórnmálaástand
getur fræðimaður fengið einn
þjónustupunkt en það er þó háð
mati hverju sinni.
  
Og nú vaknar sú spurninghvort áherslur vinnumats-
kerfis Háskóla Íslands hafi áhrif á
það hversu mikið fræðimenn við
stofnunina taka þátt í opinberri
umræðu. Vinnur kerfið ekki aug-
ljóslega gegn því að kennarar við
Háskólann blandi sér í umræðuna
í samfélaginu? Hvers vegna ættu
þeir að verja tíma sínum í skrif
fyrir almenning, sem eru jafnvel
ólaunuð, ef þeir geta varið honum
í að safna rannsóknastigum?
Augljóst er af grein Magnúsar
Þorkels að þátttaka háskóla-
manna í almennum umræðum um
hans fræðasvið er mjög mikilvæg,
ekki síst ef það á að takast að
koma á farsælum og friðsælum
samskiptum á milli Mið-Austur-
landa og hins vestræna heims.
Sjálfsagt geta flestir verið sam-
mála um að þátttaka háskóla-
manna í samfélagsumræðunni yf-
irleitt sé afar mikilvæg, hún ætti
að vera tæki til þess að auðvelda
og auka skilning, víkka sjóndeild-
arhringinn, minnka fordóma.
Í víðara samhengi mætti líka
benda á að með því að hvetja há-
skólamenn til þess að miðla fræð-
um sínum á íslenskri tungu er
verið að efla hana. Vafalaust rat-
ar ýmislegt sem vísindamenn við
Háskóla Íslands eru að bauka
aldrei inn í íslenskt mál. Spyrja
mætti hvort þau fræði séu þá
hluti af íslenskum veruleika.
Háskólamenn og umræðan
’Og nú vaknar sú spurn-ing hvort áherslur vinnu-
matskerfis Háskóla Ís-
lands hafi áhrif á það
hversu mikið fræðimenn
við stofnunina taka þátt
í opinberri umræðu.
Vinnur kerfið ekki
augljóslega gegn því að
kennarar við Háskólann
blandi sér í umræðuna
í samfélaginu?‘
Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson
Eru gluggarnir í Háskóla Íslands lokaðir?
throstur@mbl.is
Af listum
Eftir Þröst Helgason
JÓNAS Viðar Sveinsson heitir list-
málari búsettur á Akureyri. Hann
hefur verið virkur í listalífinu fyrir
norðan. Rak hið ágæta 02 gallerí
ásamt Þórarni Blöndal og rekur nú
Jónas Viðar gallerí auk þess að vera
sjálfur iðinn í sýningarhaldi á Ak-
ureyri. Jónas heldur nú sína fyrstu
stórtæku einkasýningu á höfuðborg-
arsvæðinu. Nánar tiltekið í Galleríi
Sævars Karls við Bankastræti. Alls
sýnir hann 10 landslagsmálverk
undir heitinu „Portrait of Iceland“
(Portrett af Íslandi) sem eiga það
sammerkt að sýna landið utan af sjó
eða frá vatni.
Jónas nálgast myndefnið sem
skrásetjari. Hann tölusetur mynd-
irnar og ritar á þær „Portrait of Ice-
land“ líkt og hann sé að merkja þær
fyrir auglýsingabækling eða seríu í
„Iceland Review“. Virkar þar af leið-
andi sem afhelgun.
Sjónrænt líða málverkin fyrir all-
svakalegan skyldleika við málverk
Georgs Guðna Haukssonar. Skipt-
ingin á myndfleti er sú sama og lit-
urinn borinn á strigann í láréttum og
lóðréttum rákum eins og Georg ger-
ir. Helstu fráhvörfin eru þurr áferð
ofan á gegnsætt efnið sem minnir þá
á efnistök Guðbjargar Lindar og í
framhaldi af því má svosem rifja upp
skrásetningaráráttu Húberts Nóa.
Þá er fátt eftir sem leiðir mann á
ferskar slóðir. Þessir þrír listamenn
ásamt Guðrúnu Kristjánsdóttur hafa
haldið nokkuð vel utan um þessa teg-
und landslagsmálverka síðastliðin 15
ár og gera það enn. Eflaust er erfitt
að brjótast undan áhrifum þeirra ef
maður á annað borð leitar til svip-
aðra slóða í málverkinu og því er
kannski ósanngjarnt af mér að setja
þetta svona blákalt í það samhengi.
En satt að segja á ég í erfiðleikum
með að sjá hvar Jónas Viðar kemur
sjálfum sér að í verkunum. Kannski
felur hann sig í daufum blámanum
eða í undirliggjandi stemmningu
auglýsingabæklings. En þessir
þættir eru ekki svo áberandi að þeir
skeri sig úr í verkunum. Hinn sjón-
ræni skyldleiki er í forgrunni og ger-
ir málverkin frekar ótrúverðug.
Hinn sjónræni skyldleiki
Jón B.K. Ransu
Snæfellsjökull frá sjó, á sýningu
Jónasar Viðars hjá Sævari Karli.
MYNDLIST
Gallerí Sævars Karls
Opið á verslunartíma.
Sýningu lýkur 23. febrúar.
Jónas Viðar Sveinsson
Morgunblaðið/Ásdís