Morgunblaðið - 20.08.2006, Blaðsíða 24

24 SUNNUDAGUR 20. ÁGÚST 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Dæmigert úthverfi íBandaríkjunum virðistvið fyrstu sýn ekki lík-legur vettvangur jafn-réttisbaráttu kvenna.
Við bönkum upp á hjá húsmæðrun-
um í einum vinsælasta framhalds-
þættinum í sjónvarpi, Aðþrengdum
eiginkonum (Desperate Housewi-
ves), í fyrstu þáttaröðinni til að sjá
hvernig þeim gengur í baráttunni.
Bak við luktar dyr
Þær eru orðnar heimilisvinir okk-
ar, þær Bree, Susan, Lynette og
Gabrielle, enda horfir næstum þriðj-
ungur þjóðarinnar á Aðþrengdar
eiginkonur í hverri viku samkvæmt
áhorfskönnunum Gallup. Þættirnir
fjalla um líf fjögurra kvenna, vinskap
þeirra og stöðu í þjóðfélaginu. Ein
þeirra er fráskilin, önnur hverfur af
vinnumarkaði, sú þriðja virðist hafa
allt en er samt ekki ánægð og sú
fjórða er hin fullkomna húsmóðir.
Þættirnir hafa hlotið verðlaun og gíf-
urlegar vinsældir enda sameinast í
þeim húmor, spenna og dramatík
sem höfðar til margra. Þeim hefur þó
verið lýst sem óraunsæjum. Sögu-
þráðurinn hefur þótt fjarstæðu-
kenndur og sagt er að svona Holly-
wood-húsmæður sé ekki að finna við
eina götu í dæmigerðu úthverfi í
raunveruleikanum. Myndaflokkur-
inn nýtur vinsælda en þær vinsældir
ná að sama skapi út fyrir áhorfstölur
því húsmæðurnar við Bláregnsslóð
eru orðnar hluti af samtímamenn-
ingu okkar hér á Vesturlöndum.
Kvennatímarit setja fram próf til að
maður geti séð hvaða húsmóður
maður líkist mest. Tískuþættir í
tímaritum segja til um hvernig mað-
ur getur klætt sig eins og ein af hús-
mæðrunum. Allt gengur þetta út á
að konur samsvari persónunum í
þáttunum. Leikkonurnar eru orðnar
stórstjörnur og myndir af þeim
prýða blöðin næstum á hverjum
degi. Konur horfa meira á leikið efni
hér á landi en karlmenn, samkvæmt
fjölmiðlakönnunum Gallup. Þó er
munurinn á hlutfalli kvenna og karla
sem horfa á Desperate Housewives
ekki svo mikill, tæp 23% karla horfðu
á þáttinn og 35% kvenna samkvæmt
könnun sem Gallup gerði á áhorfi í
mars síðastliðnum.
Fáar konur í sjónvarpi
Á málþingi um konur í fjölmiðlum,
sem menntamálaráðuneyti og Rann-
sóknarstofa í kvenna- og kynjafræði
við Háskóla Íslands héldu í desem-
ber árið 2005, kom fram að í íslensku
sjónvarpi væri tölfræðin heldur bet-
ur konum í óhag. Samkvæmt rann-
sóknum eru konur einn fjórði hluti
þeirra sem koma fram í fréttum hjá
Stöð 2 og Ríkissjónvarpinu. Í auglýs-
ingum á SkjáEinum, Stöð 2 og RÚV
voru konur aðeins tæp 30%. Í sjón-
varpsþáttum á þessum þremur
stöðvum voru karlmenn um 65%
þeirra sem fram komu, en hlutfall
kvenna var aðeins 35%. Athygli vek-
ur að konur voru í meirihluta í ald-
ursflokknum 20–34 ára og er það
eina tilfellið þar sem þær hafa vinn-
inginn. Samkvæmt þessum niður-
stöðum eru yngstu konurnar áber-
andi í sjónvarpi hér á landi, en um
40% þeirra kvenna sem við sjáum í
sjónvarpinu eru á þessum aldri.
Skýringin er ef til vill sú að konur
hafa lengst af ekki ráðið efnistökum,
skrifað og framleitt það efni sem
sýnt er í sjónvarpi hér. Í fjölmiðla-
samsteypum sem standa á bak við
framleiðslu á vinsælu bandarísku
skemmtiefni, sem mikið framboð er
af hér á landi, hafa konur og ýmsir
minnihlutahópar ekki verið í valda-
miklum stöðum. Það er því ekki
skrýtið að sjónarmiðum þessara
hópa sé ekki komið á framfæri. Því
hefur verið haldið fram að popp-
menningin sé dæmd til að þjóna
hagsmunum ráðandi hugmynda-
fræði og að raddir þeirra sem völdin
hafa séu háværastar. Ef horft er á
heiminn frá sjónarhóli hvítra mið-
aldra karlmanna er ekki nema von
að hætt sé við því að kvenpersónur
verði einsleitari í sjónvarpi. Til að
ögra þessu ríkjandi ástandi í popp-
menningu, eins og í vinsælum kvik-
myndum og sjónvarpi, þurfa kven-
persónur því að vera marghliða
samsettar persónur sem eru ekki í
afmörkuðu hlutverki tálkvendisins
eða móðurinnar, svo dæmi séu
nefnd. Samkvæmt þessu er ekki ver-
ið að gagnrýna það að konur táldragi
karlmenn eða eigi börn heldur að
þeim sé stillt upp sem einhliða stað-
almyndum; tálkvendið getur jú átt
sínar mjúku hliðar og móðirin er ef
til vill ekki öll þar sem hún er séð.
Einnig hlýtur efnið að þurfa að fjalla
um reynsluheim kvenna og sam-
skipti þeirra á milli.
„Þó að þættirnir séu um konur
sem eru að reyna að samræma vinnu
og fjölskyldulíf þá eru þær líka „ste-
reótýpur“,“ segir Þórður Kristins-
son mannfræðingur, sem hefur
rannsakað málefni kynjanna hér á
landi. Hann segist ekki hafa velt
þáttunum mikið fyrir sér, en geti
samt sagt að þeir verði seint taldir
femínískir. „Það er ekki nóg að hafa
fleiri konur í sjónvarpi, það skiptir
líka máli hvað þær eru að segja. Þær
eru skilgreindar að miklu leyti út frá
samskiptum sínum við karlmenn eða
karlmannsleysi, eins og var líka
raunin með Beðmál í borginni (Sex
and the City). Það er að miklu leyti
þetta sambandsdrama sem knýr
söguna áfram. Konurnar eru reynd-
ar í kringum fertugt sem er jákvætt,
en þær eru „bótoxaðar“ og allar al-
veg rosalega grannar. Maður verður
ekkert hoppandi bjartsýnn við að
horfa á þetta.“
Þórður segir þó þátt eins og Að-
þrengdar eiginkonur vera skref í
rétta átt, enda sé tekið á jafnrétt-
istengdum efnum. Það má ef til vill
efast um gæði þeirra fyrirmynda
sem finnast í þáttunum, enda eru
karlmennirnir kúgandi eða fórnar-
lömb sjálfir og konurnar ringlaðar. “
Úthverfasvartsýnin
Sögusvið þáttanna er úthverfi.
Staða heimavinnandi húsmæðra í út-
hverfum hefur ekki þótt eftirsókn-
arverð á síðari árum og er sú dæmi-
gerða táknmynd sem konur hafa
reynt að berjast gegn í hinni hefð-
bundnu kvennabaráttu síðustu ald-
ar. Úthverfakonan er samkvæmt
ímyndinni háð eiginmanni sínum um
afkomu, helgar líf sitt uppeldi og
heimilisverkum og fær ekki að upp-
fylla eigin þrár og óskir því hún þarf
að sinna hlutverki sem samfélagið
hefur áskapað henni. Samkvæmt
þessu er gert ráð fyrir því að konan
sé fórnarlamb aðstæðna og siða.
Mark Clapson er prófessor í sögu
við Westminster-háskóla í Lundún-
um og hefur sérhæft sig í úthverfa-
menningu síðustu hálfrar aldar.
Hann segir í grein sem birtist á síð-
asta ári í tímaritinu History Today
að ádeilur í menningu okkar á hlut-
verk kvenna í úthverfum séu ekki
nýjar af nálinni; síðan á sjötta ára-
tugnum hafi félagsfræðingar, skáld-
sagnahöfundar, grínþættir í sjón-
varpi og tímarit túlkað konur í
úthverfum sem persónur með eins-
leitar tilfinningar; annaðhvort gangi
þær dofnar um ganga stórmarkaðar-
ins eða sinni heimilisskyldunum full-
ar af gremju. Hann telur Að-
þrengdrar eiginkonur vera hluta
þessarar úthverfasvartsýni. Heima-
vinnandi húsmæður hafa fengið
heldur óvægna umfjöllun í sjónvarpi
og kvikmyndum. Ein frægasta ádeil-
an á yfirborðskenndan heim banda-
ríska draumsins, úthverfið, er í
spennutryllinum Stepford-eiginkon-
unum frá árinu 1975. Hinar vel
tömdu húsmæður voru í lok mynd-
arinnar afhjúpaðar sem vélmenni,
sem hinum hugsandi verum af holdi
og blóði hafði verið skipt út fyrir. Að-
þrengdar eiginkonur vísa greinilega
til þessarar ádeiluvenju og þá sér-
staklega með persónu Bree Van De
Kamp. Sonur hennar segir við móð-
ur sína við matarborðið að hann
skilji ekki af hverju hún sé svona, af
hverju hún láti eins og hún sé að
bjóða sig fram til embættis bæjar-
stjóra í Stepford. Hún hefði reyndar
sómt sér vel í þeirri stöðu. Sögusvið-
ið skyggir þó ekki á aðalumfjöllunar-
efnið og persónur þáttanna og út-
hverfið er ekki gert að óvininum.
Umhverfi aðalsögupersónanna er yf-
irleitt ekki fjandsamlegt og er ekki
Fyrirmyndir eða fór
Sjónvarpsþátturinn Að-
þrengdar eiginkonur hefur
slegið í gegn svo um munar.
En hvað er á bak við vel-
gengnina og hver er boð-
skapurinn? Í síðari grein
sinni um sjónvarpsþætti
rýnir Guðbjörg Guðmunds-
dóttir í heim vinkvennanna
við Bláregnsslóð.
AP
Leikkonur úr Aðþrengdum eiginkonum hafa prýtt forsíður fjölda blaða og tímarita,
eins og t.d. hins bandaríska Vanity Fair. F.v. Teri Hatcher, Nicolette Sheridan og
Marcia Cross, fyrir framan þær er Eva Longoria og lengst t.h. Felicity Huffman.
Reuters
Felicity Huffman leikur Lynnette
Scavo.
Eva Longoria leikur Gabrielle Solis.
Marcia Cross leikur Bree Van De
Kamp.
Höfundur þáttanna, Marc Cherry, og
Teri Hatcher, sem leikur Susan Mayer,
á Golden Globe-verðlaunahátíðinni
fyrr á árinu.
Nicollette Sheridan leikur Edie Britt.
Aðþrengdu eiginkonurnar við Bláregnsslóð eru orðnar hluti af samtímamenningu Vesturlanda.
Þær eru ekki valda-
lausir leiksoppar
heldur konur sem
hafa val í lífinu og
hafa tekið ákvarð-
anir sem þær þurfa
að lifa með.